1. Datça’nın Tarihsel Geçmişi

Eski Datça’nın kökleri, M.Ö. 2000’lere kadar uzanıyor. İlk yerleşimcileri Karyalılar olan bu bölge, zamanla Yunan kökenli Dorlar tarafından ele geçirilerek Knidos adıyla bilinen antik kenti kurmuş. M.Ö. 6. yüzyılda Perslerin egemenliğine giren Knidos, kültürel ve ticari açıdan önemli bir merkez haline gelmiş, pek çok tapınak ve heykel burada inşa edilmiştir.

2. Antik Kalıntılar ve Kültürel Miras

Antik Datça’nın izleri, bölgenin tarihi dokusunu ziyaretçilere sunmaktadır. Knidos Antik Kenti, antik dönem kalıntılarıyla dolu, büyüleyici bir manzara sunuyor. Tapınaklar, kutsal alanlar ve diğer yapılar, geçmişin izlerini taşıyarak tarih severlere eşsiz bir deneyim sunuyor.

3. Karia Bölgesi ve Doğal Güzellikler

Datça’nın tarihi ve kültürel zenginliğinin yanı sıra, Karia bölgesi de yürüyüş tutkunları için önemli bir noktadır. Türkiye’nin en uzun antik yürüyüş rotası olan Karia Yolu, bu alanda sakin ve huzurlu bir keşif imkanı sunuyor. Yürüyüş boyunca, büyüleyici manzaralar eşliğinde doğal güzellikleri keşfedebilirsiniz.

4. Osmanlı Dönemi ve Modernleşme

M.S. 2. yüzyılda Roma İmparatorluğu’na bağlanan Knidos, 13. yüzyılda Menteşeoğulları Beyliği’nin topraklarına katılmıştır. Osmanlı döneminde, 15. yüzyılda bölgeye Datça adı verilmiştir. 1928 yılından itibaren Muğla’ya bağlı bir ilçe olarak varlığını sürdüren Datça, zengin tarihini koruyarak günümüze kadar gelmiştir.

5. Mimari Dokusu ve Taş Evler

Eski Datça’nın sokakları, taş evlerle doludur. Bu evler, doğayla uyum içinde inşa edilmiş olup genellikle bahçelidir. Müstakil yapılar, yerel taşlarla inşa edilmiş ve doğal malzemeler kullanılarak özenle tasarlanmıştır. Bu mimari yapıların her biri, ziyaretçilere tarih kokan bir atmosfer sunar.

6. Doğal Güzellikler ve Aktiviteler

Eski Datça, mavi ve yeşilin birleştiği eşsiz bir noktadır. Akdeniz ikliminin hâkim olduğu bu bölge, temiz havası ve doğal güzellikleriyle dikkat çekmektedir. Datça Yarımadası’nın 235 kilometrelik sahil bandı, deniz tutkunları için vazgeçilmez bir alan sunar.

6.1. Palamutbükü

Palamutbükü, berrak denizi ve doğal güzellikleriyle bilinen popüler bir koydur. Restoranlar ve kafeler, burada zaman geçirmeniz için harika olanaklar sunar.

6.2. Aktur

Aktur, çam ağaçlarıyla dolu huzurlu bir yer. Mavi Bayraklı Çiftlik Koyu ile ziyaretçilerin ilgisini çeker.

6.3. Ilıca Göleti

Kolay ulaşım imkanı sunan Ilıca Göleti, doğanın güzellikleriyle birleşen keyifli bir alandır.

6.4. Gebekum Doğa Koruma Alanı

Fosilleşmiş materyallerle dolu bu alan, doğa tutkunları için eşsiz bir deneyim sunar.

6.5. Burgaz (Eski Knidos)

Tarih severler için vazgeçilmez bir yer olan Burgaz, antik kalıntılarıyla dikkat çekmektedir.

7. Koruma ve Restorasyon Çalışmaları

Eski Datça’daki mimari yapılar, aktif restorasyon çalışmalarıyla korunmaktadır. Bu çalışmalar, bölgenin tarihini gelecek nesillere aktarmak için önemlidir.

8. Günümüzdeki Atmosfer

Eski Datça, hem huzurlu hem de sosyal bir tatil deneyimi sunarak yaz aylarında yoğun bir ilgi görmektedir. Bal, badem ve balık gibi yerel lezzetleri tatmayı unutmayın.

Eski Datça, tarih, doğa ve kültürün harmanlandığı bir yerdir. Unutulmaz bir tatil deneyimi için hazırlıklara hemen başlayın!

Saraybosna'ya 162 km uzaklıkta yer alan şehir, adını Slav dillerinde "köprü" anlamına gelen "most" kelimesinden alır. Şehir, Osmanlı döneminden kalma birçok mimari eseri ve tarihi yapılarıyla tanınır. Evliya Çelebi, Mostar'ı "köprülü şehir" olarak tanımlamış, bu köprünün Osmanlı döneminin simgelerinden biri olduğunu belirtmiştir.

Mostar, Osmanlı İmparatorluğu'nun fetih döneminde stratejik bir öneme sahip olmuştur. 1466-1468 yılları arasında Osmanlı hâkimiyetine girmesiyle şehir, hızla büyüyüp gelişmeye başlamıştır. XVI. yüzyılın başlarında yapılan Sinan Paşa Camii, şehirdeki Müslüman nüfusun artışında etkili olmuştur. Osmanlı döneminde şehirde inşa edilen Karagöz Bey Külliyesi gibi önemli yapılar, Mostar’ın kültürel ve dini kimliğini pekiştirmiştir.

Mostar, Osmanlı dönemi boyunca askeri ve ticari bir merkez olarak hızla gelişmiş, XVIII. yüzyılın sonlarına doğru ise 12.000'i aşkın nüfusa sahip olmuştur. Bu dönemde şehrin Müslüman, Hırvat ve Sırp toplulukları arasında bir denge oluşmuş, ancak II. Dünya Savaşı ve sonrasında Yugoslavya döneminde çeşitli demografik değişimler yaşanmıştır. Tito döneminde bazı dini yapılar yıkılsa da şehirdeki kültürel miras büyük ölçüde korunmuş ve restore edilmiştir.

Mostar, 1992-1995 yılları arasında Bosna iç savaşı sırasında büyük bir tahribata uğramış, özellikle meşhur Mostar Köprüsü, Hırvat topçu ateşi ile yıkılmıştır. Savaşın ardından şehir, uluslararası çabalarla yeniden inşa edilmiş ve Mostar Köprüsü 2004 yılında aslına uygun şekilde restore edilerek UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır.

Bugün Mostar, tarihî ve kültürel mirasıyla hem yerli hem de yabancı turistler için önemli bir cazibe merkezi olmaya devam etmektedir. Şehrin Osmanlı döneminden kalan camileri, hamamları, medreseleri ve köprüsü, Mostar’ın mimari zenginliğini ve tarihî derinliğini gözler önüne sermektedir.

Erzincan'ın İliç ilçesinde, 2010 yılından bu yana faaliyet gösteren Çöpler Altın Madeni'nde yaşanan bir felaketle Türkiye, çevre ve emek sömürüsünün bir kez daha çarpıcı bir örneğiyle yüz yüze kaldı. Anagold Madencilik tarafından işletilen bu maden, açık ocak işletmeciliği ile altın üretimi yapıyor. Son olayda, maden sahasında meydana gelen toprak kayması sonucu siyanürlü toprak dağı çöktü ve dokuz işçi göçük altında kaldı. Bu kazanın ardından madenin faaliyetleri ve yönetim şekli yeniden sorgulanmaya başlandı.

Anagold Madencilik, 2000 yılında kurulan ve günümüzde SSR Mining ve Lidya Madencilik ortaklığında faaliyet gösteren bir şirkettir. Lidya Madencilik ise Çalık Holding çatısı altında yer alıyor ve 2009 yılından bu yana faaliyetlerini sürdürüyor. Çöpler Altın Madeni, Haziran 2022’de siyanür borusunun patlaması ile gündeme gelmişti. Bu olayın ardından şirketin yönetim kurulu üyeleri, “ekokırım” ve “insanlığa karşı suç” işlemekten Uluslararası Ceza Mahkemesi’ne şikayet edilmişti. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, bu patlamanın ardından şirkete 16 milyon 441 bin TL para cezası verip madenin faaliyetlerini 88 gün durdurdu.

Ancak, madenci şirket bu süre sonunda faaliyetlerine yeniden başladı. Çöpler Madeni Cevher İşleme Tesisi Müdürü Koray Şimşek, o dönemde siyanürün Fırat Nehri'ne karışmadığını iddia ederek, gerekli güvenlik önlemlerinin alındığını ve üretime güvenli bir şekilde devam ettiklerini açıkladı. Ancak, üzerinden geçen 1,5 yılın ardından yaşanan son felaket, bu açıklamaların yetersizliğini ve ihmallerin büyüklüğünü gözler önüne seriyor.

 ÇED Kararları ve Felaketin Sebepleri

Çöpler Altın Madeni'nin ikinci kapasite artışı için 2022'de verilen “ÇED olumlu” kararı ve 2023’te aynı bölgedeki genişleme projesi için verilen “ÇED gerekli değildir” kararı, felaketin açıkça gelmekte olduğunun göstergesiydi. Bu kararlar, bürokrasinin madencilik faaliyetlerini kolaylaştırmak için bilimsel yaklaşımları nasıl göz ardı ettiğini ve şirketlere nasıl sınırsız bir hareket alanı sunduğunu ortaya koyuyor. Daha önce bu genişleme projesiyle ilgili yapılan bilirkişi raporu, bilimsel ve objektif olmadığı yönündeki eleştirilere rağmen kabul edilmişti.

 Nekrokapitalizm: Bir Ekonomik ve Sosyal Düzen Eleştirisi

Türkiye’de yaşanan bu tür ekokırım ve emekkırım suçlarının ardında, nekrokapitalizm denilen ölümcül bir kapitalist düzen yatmaktadır. Bu kavram, ölümden doğrudan ya da dolaylı olarak kâr elde eden ve buna bağımlı olan bir ekonomik sistemi tanımlar. Madenlerde, inşaatlarda ve çeşitli sanayi kollarında işçilerin hayatları, sermayenin çarklarını döndüren birer araç haline geliyor. Çalışanların hakları ve güvenlikleri, bu sistemin çıkarları karşısında yok sayılıyor. Emekçilerin yaşadığı kazalar ve ölümler, adeta sermayenin kazanımları arasında kabul ediliyor.

 Sorumluluk ve Adalet

Türkiye’deki bu düzen, insan haklarından uzak, adalet ve hukukun hiçe sayıldığı, sınıf ayrımının derinden hissedildiği ve sermaye odaklı işleyen bir yapıya sahip. İşçilerin ve emekçilerin hayatlarını hiçe sayan bu düzen, onların kanı ve canı pahasına sürdürülebilir kılınıyor. Yaşanan bu tür felaketler, ancak adaletin sağlanması ve karar vericilerin sorumluluklarını yerine getirmesi ile önlenebilir. Sermaye çıkarları uğruna çevreyi ve insan hayatını hiçe sayan bu zihniyeti değiştirmek, toplumun her kesiminin ortak çabası ile mümkün olacaktır.

Türkiye’de yönetim sisteminde gerçekleştirilen dönüşüm, özellikle doğal kaynak yönetiminde önemli değişikliklere neden olmuştur. 8 Temmuz 2018’de başkanlık sistemine geçişin ardından, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın imzasıyla alınan kararlarla orman alanlarının sınırları dışına çıkarılma süreci hızlanmıştır. Bu makalede, bu süreçlerin yasal ve idari boyutlarını inceleyerek, başkanlık sisteminin orman yönetimi üzerindeki etkilerini ele alacağız.

Başkanlık Sistemi ve Orman Kararları

Başkanlık sistemine geçildikten sonra, Cumhurbaşkanı Erdoğan, 2019-2023 yılları arasında bu yetkisini toplamda 25 kez kullanmıştır. Özellikle 2022-2023 yıllarında, orman sınırları dışına çıkarılan alanlar üzerine 14 karar imzalanmıştır. Bu kararlar, Türkiye’nin çeşitli illerinde bulunan toplam 1 milyon metrekarelik orman alanını kapsamaktadır. Orman alanlarının sınırları dışına çıkarılmasının gerekçesi olarak 6831 sayılı Orman Kanunu’na 2018’de eklenen 16’ncı ek madde öne sürülmektedir.

Yasal Çerçeve ve Yönetmelikler

Ek 16’ncı madde, başkanlık sisteminin getirdiği yetki değişiklikleri ile doğrudan ilişkilidir. Bu madde, orman alanlarının imara açılmasını düzenlerken, Bakanlar Kurulu yerine Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın önerisi ve Cumhurbaşkanı’nın onayıyla uygulanmasını öngörmektedir. Bu durum, orman alanlarının dışına çıkarılma sürecini daha merkezi ve hızlı hale getirmiştir.

Ekonomik ve Ekolojik Etkiler

Türkiye’de orman alanlarının orman sınırları dışına çıkarılması, ekonomik nedenlere dayanmaktadır. Özellikle 2010’dan sonra artan eğilim, 2018 ekonomik kriziyle ivme kazanmıştır. Ekonomi, enerji ve inşaat sektörleri ile desteklenirken, bu sektörlerin ihtiyaçları doğrultusunda ormanlar kullanılmaktadır. Ormanlar, bu süreçte ekonomik büyüme ve kalkınmanın bir aracı olarak görülmektedir.

Anayasal ve Hukuki Sorunlar

Orman Kanunu’nun 16’ncı ve 17’nci maddeleri, zaruret ve kamu yararı durumlarında ormanlık alanların dışına çıkarılmasına izin verirken, Anayasa’nın 169’uncu ve 170’inci maddelerine aykırı olarak hazırlanan yönetmelik, ormanların imara açılmasına zemin hazırlamaktadır. Anayasa Mahkemesi, Ek 16’ncı maddeye yapılan itirazı reddetmiş olmasına rağmen, bu düzenlemelerin Anayasa’ya aykırı olduğu tartışmaları devam etmektedir.

Ormansızlaşma ve Çevresel Sorunlar

Türkiye coğrafyasının yaklaşık yüzde 28,7’sini kaplayan ormanlık alanlardan, bugüne kadar 1,43 milyon hektar orman kaybedilmiştir. 2012-2022 yılları arasında yapılan tahsisler, özellikle enerji ve madencilik sektörleri için yapılmıştır. Orman tahsislerinin büyük bir kısmı enerji iletim hatları ve diğer enerji tesisleri için ayrılmıştır. Bu durum, ormanların sermaye ve ekonomik çıkarlar uğruna kullanıldığını göstermektedir.

Uzman Görüşleri

İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa Orman Fakültesi’nden Prof. Dr. Doğanay Tolunay, bu durumun hukuki ve ekolojik açıdan sorunlu olduğunu ifade etmektedir. Tolunay, orman vasfını kaybeden alanların 2B düzenlemesi kapsamına alınması gerektiğini ve mevcut uygulamaların Anayasa’ya aykırı olduğunu belirtmiştir. Ayrıca, orman sınırı dışına çıkarılan alanların iki katı kadar alanın Hazine’den Orman Bakanlığı’na devredilmesinin yerine getirilip getirilmediği konusunda şüpheler olduğunu vurgulamaktadır.

Sonuç

Türkiye’de başkanlık sistemine geçişin ardından orman yönetiminde yaşanan değişiklikler, doğa koruma politikalarının ekonomik çıkarlarla çatışmasını ortaya koymaktadır. Ormanlar, sadece bir ekosistem değil, aynı zamanda ekonomik kalkınmanın bir aracı olarak görülmektedir. Bu durum, çevresel sürdürülebilirliği tehdit etmekte ve hukuki tartışmalara yol açmaktadır. Türkiye’nin orman yönetimi, çevresel ve hukuki dengeleri gözeterek daha sürdürülebilir bir yaklaşıma ihtiyaç duymaktadır.

 Komplo Teorilerinin Kökenleri ve Toplumsal Etkileri

Komplo teorileri genellikle, güçlü aktörlerin gizli ajandaları ve kamu yararına zarar veren planları etrafında şekillenir. Bu teoriler, belirsizlik ve toplumdaki güvensizlikler dönemlerinde daha yaygın hale gelir. Epistemik ve varoluşsal nedenler, insanların karmaşık olayları anlamlandırma çabasının bir ürünü olarak bu teorilere başvurmalarına neden olabilir. Komplo teorileri, sosyal medyanın etkisiyle hızla yayılarak toplumsal gerilimleri artırabilir ve "biz" ve "onlar" arasındaki ayrımları güçlendirebilir.

 Bilimsel Verilerin Eleştirel Değerlendirilmesi

Eleştirel düşünme, bilimsel iddiaları değerlendirmek için temel bir araçtır. Sokrates’in "delili takip et" yaklaşımı, bilimsel delillerin değerlendirilmesinde önemlidir. Bu felsefi yaklaşım, iklim değişikliğiyle ilgili bilimsel verilerin analizinde de geçerlidir. Buz çekirdekleri ve diğer jeolojik veriler, mevcut iklim değişikliğinin insan uygarlığı bağlamında eşi benzeri görülmemiş bir durum olduğunu göstermektedir. Ayrıca, çeşitli bağımsız bilimsel kuruluşların küresel sıcaklıkların artışını teyit eden verileri, iklim değişikliğinin gerçekliğini desteklemektedir.

 İklim Değişikliğinin İnsan Faaliyetleriyle İlişkisi

İklim inkârcıları, genellikle iklim değişikliğinin insan faaliyetlerinden kaynaklanmadığını öne sürer. Ancak, bilimsel araştırmalar, sera gazlarındaki dramatik artışın mevcut ısınma eğiliminin başlıca itici gücü olduğunu ortaya koymaktadır. Sanayi Devrimi’nden bu yana yapılan araştırmalar, insan faaliyetlerinin iklim üzerindeki etkisini açıkça ortaya koymuştur.

 Çözümlerin Etkinliği ve Ekonomik Kaygılar

İklim değişikliği azaltma stratejilerinin etkinliği konusunda şüpheler bulunmaktadır. Yenilenebilir enerjiye geçiş gibi önerilen çözümler, bazı eleştirmenler tarafından maliyetli ve ekonomilere zarar verebilecek unsurlar olarak değerlendirilir. Ancak, kontrol edilmeyen iklim değişikliğinin etkileri, harekete geçmemenin maliyetinin çok daha yüksek olacağını öngörmektedir. Ayrıca, yenilenebilir enerjiye yapılan yatırımlar yeni ekonomik fırsatlar ve iş alanları yaratmaktadır.

 Büyük Şirketlerin Rolü ve Etkileri

Büyük şirketler, özellikle fosil yakıt endüstrisinde, iklim değişikliği bilimine şüphe düşürmek amacıyla kampanyalara yatırım yapmıştır. Bu şirketler, bilimsel fikir birliğini sorgulayan araştırmaları finanse etmekte ve iklim değişikliği konusunda yanlış bilgilerin yayılmasına katkıda bulunmaktadır. Bu durum, kamuoyunun bilimsel veriler üzerindeki güvenini zedeleyebilir.

 Komplo Teorilerinin Potansiyel Faydaları

Komplo teorileri, bazı durumlarda mevcut güç yapılarına ve otorite hiyerarşilerine meydan okuma işlevi görebilir. Bu teoriler, devlet politikaları üzerine şeffaflık taleplerini artırabilir ve resmî açıklamalardaki çelişkileri ortaya koyabilir. Ancak, komplo teorilerinin zararlı etkileri ve yanlış bilgilendirme potansiyeli de göz önünde bulundurulmalıdır.

 Sonuç

İklim değişikliği ve komplo teorileri arasındaki ilişki, analitik ve eleştirel düşünme açısından karmaşıktır. Sezgisel düşünme, tehlikeleri fark etmemize ve ilk tepkileri vermemize yardımcı olabilirken, eleştirel düşünme bilimsel verileri değerlendirme ve yanlış bilgilendirme ile başa çıkma konusunda önemli bir rol oynamaktadır. İklim değişikliği sorunlarına yönelik etkili çözümler geliştirmek ve bilimsel anlayışı ilerletmek, eleştirel düşünce ve bilimsel verilerle desteklenmelidir.

Bu ıssız topraklar, bir zamanlar cennetten bir köşe olan adanın şimdi ise harap olmuş bir medeniyetin sessiz tanıklığını yapıyor. Göçmen kuşların bile nadiren konakladığı bu yer, adeta doğa belgesellerinde karşılaşılan bir manzarayı andırır. Oysa bir zamanlar bu ada, yeşil ormanları ve zengin ekosistemiyle dolup taşan bir yeryüzü cenneti idi. 

Paskalya Adası, Pasifik Okyanusu'nun ortasında, dünyanın en izole bölgelerinden biri olarak yer alır ve bir zamanlar gelişmiş bir medeniyetin izlerini taşır. Bu küçük ada, volkanik taşlardan yapılmış devasa moai heykelleriyle ünlüdür. Ancak bu heykellerin ardındaki medeniyetin çöküşü, insanlık tarihi için bir uyarı niteliği taşır. Doğal kaynakların tüketilmesi ve ekolojik dengenin bozulmasının medeniyetleri nasıl yok ettiğine dair çarpıcı bir örnek sunuyor.

Paskalya Adası'ndaki Kaybolan Büyük Medeniyet

Rapa Nui halkı tarafından inşa edilen ve ataları simgeleyen moai heykelleri, adanın en belirgin kültürel sembolleridir. Bu heykellerin yapımında kullanılan taşlar, adadaki Rano Raraku adlı volkanik kraterdeki taş ocağından çıkarılmıştır. Heykellerin büyük çoğunluğu adanın yerleşim bölgelerine dönük olarak konumlandırılmış, bu şekilde topluluklarını koruduklarına inanılmıştır. Moai heykelleri, 13. ve 16. yüzyıllar arasında yapılarak adanın farklı bölgelerine taşınmışlardır. Ancak bu taşınma işleminin nasıl gerçekleştiği hala kesin olarak anlaşılamamıştır; yaygın görüş, ağaç kütükleri üzerinde yuvarlanarak taşındıkları yönündedir.

Adanın tarihi boyunca ormanlarının yok oluşu, medeniyetin çöküşüne neden olan ana faktörlerden biri olarak öne çıkar. Polen analizlerine göre, 1200'lü yıllarda adanın büyük bir kısmı ormanlarla kaplıydı. Ancak Rapa Nui halkı, adaya yerleştikten sonra hızla ağaçları kesip yakarak adanın ekosistemini dönüştürdü. Bu ağaçlar yalnızca yer açmak için değil, kano yapımı ve heykellerin taşınması için de kullanıldı. Ormansızlaşma, adanın ekosistemini geri dönülmez şekilde tahrip etti; yeni ağaçların yetişmesi uzun yıllar aldığından, ormanlar hızla tükenmiş ve adanın doğal kaynakları azalmıştır. Ağaçsız kalan adada, balıkçılık için gerekli olan kanolar yapılamaz hale gelmiş, tarım arazileri verimsizleşmiş ve toplumsal gerilimler artmıştır. Bu süreç, kabileler arası çatışmaları, sosyal yapıların çöküşünü ve yamyamlığı beraberinde getirmiştir.

 Moai Heykellerinin Gizemi

Moai heykelleri, yalnızca Rapa Nui halkının kültürel ve teknolojik becerilerini değil, aynı zamanda onların ekolojik dengeyi koruma konusundaki başarısızlıklarını da simgeler. Moailer adadaki tek heykel örneği değildir. Rapa Nui yerlileri, ahşaptan yapılan moai kavakava adı verilen daha küçük heykelcikler de yapmışlardır. Bu figürler, büyük taştan moailere kıyasla zayıf ve kederli görünümleriyle dikkat çeker. Rapa Nui medeniyeti çökerken yapıldığı düşünülen bu figürler, toplumsal çöküşün bir simgesi olabilir. Büyük taş heykellerin adanın dört bir yanına nasıl taşındığı tam olarak çözülememiş bir gizem olarak kalmıştır. Heykellerin dik konumlandırılması, birçok taşınma teorisine meydan okumaktadır. En yaygın hipotez, heykellerin ağaç kütükleri üzerinde yuvarlanarak taşındığıdır; ancak ormansızlaşma, bu teoriyi zorlaştırmaktadır. 

 Benzer Medeniyetler ve Çöküşler: Nan Madol ve Göbekli Tepe

Paskalya Adası’nın gizemli yapıları, dünya üzerindeki başka kayıp medeniyetlerin izleriyle de örtüşmektedir. Mikronezya’da yer alan Nan Madol, benzer şekilde izole edilmiş bir adada inşa edilmiş devasa bir metropoldür. Suların üzerine inşa edilen bu kompleks, taş ve mercan kayalıklarından oluşmaktadır. Ancak inşa süreci ve kullanılan teknolojiler hala tam anlamıyla anlaşılabilmiş değildir. Benzer şekilde, Türkiye-Suriye sınırında bulunan Göbekli Tepe, bilinen en eski megalitik komplekslerden biridir. Binlerce yıl boyunca bilinmeyen bir şekilde gömülmüş olan bu yapılar, muazzam taş sütunlardan oluşmaktadır ve inşaat teknikleri hala gizemini korumaktadır. Georadarlarla yapılan son çalışmalar, Göbekli Tepe’ye benzer düzinelerce sitenin daha keşfedilmeyi beklediğini ortaya koymuştur.

Bu yapılar, medeniyetlerin yükseliş ve düşüşlerinin ardındaki sırları anlamak için önemli ipuçları sunar. Ünlü bilimsel dergi Nature’da yayımlanan makaleler, 10.000 yıl önce bir dizi kuyrukluyıldızın Dünya atmosferine girdiğini ve binlerce parçaya bölünerek en az dört kıtada büyük bir yıkıma yol açtığını ortaya koymaktadır. Bu tarih öncesi "kıyamet" olayının, Homo sapiens’in bilinmeyen bir kısmını yok etmiş olabileceği düşünülmektedir. Bu yıkım, o dönemin medeniyetlerinin izlerinin kaybolmasına mı yoksa bugüne kadar süren gizemli yapıların oluşmasına mı neden oldu? Paskalya Adası’ndaki kalıntılar, Göbekli Tepe’deki buluntularla örtüşüyor mu?

 Tarihsel Dersler ve Gelecek İçin Uyarılar

Paskalya Adası'nın çöküşü, insanlık için önemli bir uyarı niteliği taşımaktadır. Doğal kaynakların sorumsuzca tüketilmesi ve ekosistemin yok edilmesi, medeniyetlerin sonunu hazırlayabilir. Bu izole adanın deneyimi, küresel ölçekte yaşanabilecek olası felaketlerin bir mikrokozmosu olarak karşımıza çıkmaktadır. Moai heykellerinin kayıtsız bakışları altında sessizce yok olan bir medeniyetin kaderini paylaşmamak için, tarihsel uyarıları ciddiye almak gerekmektedir. Paskalya Adası, insanlığa kaynakları korumanın ve sürdürülebilir bir yaşam kurmanın önemini hatırlatmaktadır. Aksi takdirde, geçmiş medeniyetlerin kaderini paylaşabiliriz. 

Günümüzde, modern toplumlar da doğal kaynakların tüketiminde benzer bir yol izlemekte ve ekolojik dengesini tehdit etmektedir. Bu nedenle, Paskalya Adası ve benzeri medeniyetlerin çöküş hikayeleri, sürdürülebilirlik ve doğayla uyum içinde yaşamanın önemini bir kez daha vurgulamaktadır. Tarihi yeniden yazmak belki mümkündür, ancak geçmişten ders almak ve aynı hataları tekrarlamamak için bu tarihsel uyarıları göz ardı etmemek büyük önem taşımaktadır.

Giriş

Çevre terörizmi, çevrenin bilinçli bir şekilde tahrip edilmesi ve bu tahribatın siyasi amaçlarla kullanılmasını ifade eder. PKK’nın çevre terörizmi stratejisi, özellikle orman yangınları ve sabotajlar üzerine odaklanmıştır. Bu strateji, PKK'nın 1990'lı yıllardan itibaren uyguladığı bir terörizm türü olarak ortaya çıkmıştır. PKK'nın bu eylemleri, hem çevresel tahribat hem de toplum üzerinde psikolojik etki yaratmayı amaçlamaktadır. Abdullah Öcalan’ın yakalanmasının ardından PKK’nın ideolojik dönüşüm süreci, çevre terörizmi stratejilerini nasıl şekillendirdiği açısından önemlidir.

Tarihsel Gelişim

PKK, 1994 yılında Türkiye'nin özellikle turistik bölgelerinde orman yangınlarını başlatmıştır. Bu strateji, PKK'nın çevre terörizmi uygulamalarının ilk örneklerindendir. 2000'li yıllarda orman yangınları, PKK'nın terör eylemleri arasında önemli bir yer tutmaya devam etmiştir. Bu dönemde PKK, ormanları hedef alarak hem doğayı hem de devletin orman yönetim sistemini hedef almıştır. Abdullah Öcalan’ın yakalanmasının ardından, PKK çevre terörizmi stratejilerini daha da artırmış ve kendine bağlı yeni sabotaj örgütleri kurmuştur.

Stratejik Amaçlar

PKK’nın orman yangınları ve sabotaj stratejilerinin birkaç temel amacı bulunmaktadır:

• Düşük Maliyet ve Yüksek Etki: Orman yangınları, düşük maliyetle ve genellikle sınırlı sayıda kişiyle gerçekleştirilebilen eylemlerdir. Bu eylemler, terör örgütünün düşük bütçeli operasyonlarla büyük etki yaratmasını sağlar.
• Güvenlik Güçlerini Yorma: PKK, devletin güvenlik güçlerini meşgul ederek ve kaynaklarını orman yangınlarıyla tüketerek, terörle mücadelede etkin sonuçlar aldığı dönemlerde bu tür eylemleri artırır.
• Toplumsal Korku ve Sosyal Bozulma: Orman yangınları ve çevresel tahribat, yerel halk arasında korku ve belirsizlik yaratır. Bu da PKK'nın toplumsal huzuru bozma ve panik ortamı oluşturma stratejisinin bir parçasıdır.

Değerlendirme

PKK'nın çevre terörizmi stratejileri, doğa ve ekosistemler üzerinde geniş çaplı tahribatlar yaratırken, örgütün terör eylemlerini meşrulaştırmaya çalıştığı bir süreç olarak görülmektedir. Abdullah Öcalan'ın yakalanmasının ardından PKK, “ekoloji” ve “sınıfsız toplum” kavramlarını öne çıkarmış ancak bu söylemler, örgütün gerçek niyetlerini ve uygulamalarını gizlemekte yetersiz kalmıştır. PKK’nın orman yangınları ve sabotaj eylemleri, “ekoloji” retoriğini geçersiz kılmakta ve örgütün bu kavramları nasıl manipüle ettiğini göstermektedir. Ayrıca, PKK'nın bu eylemlerini destekleyen ve uygulayan yeni terör örgütleri olan Kürdistan Özgürlük Şahinleri (TAK), Halkların Birleşik Devrim Hareketi (HBDH) ve Ateşin Çocukları İnisiyatifi (AÇİ) gibi gruplar, çevre terörizmi faaliyetlerini sürdürmektedir.

Bu çalışma, PKK'nın çevre terörizmi stratejilerini ve bu stratejilerin toplumsal ve ekolojik etkilerini anlamak amacıyla literatüre katkı sağlamakta ve örgütün farklı terör yapılanmalarını ve bu yapılanmaların çevre üzerindeki etkilerini detaylı bir şekilde incelemektedir.

I. Yeni Bir Terörizm Türü Olarak Çevre Terörizmi

Çevre terörizmi, çevresel kaynakları ve ekosistemleri siyasi amaçlar doğrultusunda bilinçli bir şekilde yok etme ve tahrip etme eylemlerini ifade eder. Terörizm, kökeni MS 66-73 yıllarına, günümüz Filistin topraklarında Romalı yöneticilere karşı faaliyet gösteren Yahudi Sicariilere kadar uzanan bir kavramdır. Terörizm, genellikle siyasi hedefler doğrultusunda etik ve hukuki ilkelere riayet etmeyen, masum sivilleri hedef alan, örgütlü ve sistemli şiddet eylemleri olarak tanımlanır (Tilly, 2004: 8; Crenshaw, 2011; Cronin, 2003).

Terörizm, genellikle aşağıdan ve yukarıdan olmak üzere iki ana türe ayrılır (Thorton, 1969: 72). Yukarıdan terörizm, devlet terörizmi ve devlet destekli terörizmi kapsar. Devlet terörizmi, merkezi otorite tarafından yönlendirilen ve halkı hedef alan terör eylemlerini içerirken; devlet destekli terörizm, bir devletin yasadışı grupları kullanarak terörizmi dış politika aracı olarak kullanmasını ifade eder (Brown, 1997). Aşağıdan terörizm ise mevcut rejimi yıkmayı ve siyasi gücü ele geçirmeyi amaçlayan eylemler olarak tanımlanır ve çeşitli ideolojik, dini veya etnik motivasyonlara dayanabilir (Hoffman, 2006; Karaağaç, 2023; Martin, 2017).

Son yıllarda, çevre terörizmi ve eko-terörizm gibi yeni terörizm türleri literatüre girmiştir. Eko-terörizm, ekosistemi korumak ve çevrecilik hareketlerini desteklemek amacıyla doğaya zarar veren bireylere karşı gerçekleştirilen şiddet eylemlerini içerir (Eagan, 1996). Bu tür eylemler, doğanın ve çevrenin korunmasına yönelik radikal tepkilerdir ve genellikle hayvan hakları ve çevre savunuculuğu ile ilişkilidir (Gleick, 2006: 484).

Çevre terörizmi ise doğayı ve ekosistemleri siyasal amaçlarla tahrip eden eylemleri ifade eder. Bu tür terörizmde, doğal kaynaklar ve ekosistemler, ideolojik ve politik hedefler doğrultusunda yok edilir. Çevre terörizmi; ormanların, su kaynaklarının, tarım alanlarının, elektrik ve su şebekelerinin, nükleer tesislerin ve barajların hedef alınmasını içerir (Walter, 1992; Berkowicz, 2011: 16; Schofield, 1999: 620). Çevre terörizminin amacı, toplumda korku yaratmak, destek vermeyen nüfusları çevresel kaynaklardan mahrum bırakmak, propaganda yapmak ve hedef ülkenin ekonomisine zarar vermek olarak tanımlanabilir (O’Lear, 2003; Schwartz, 1998).

Bu bağlamda, çevre terörizminin önemli bir bileşeni orman yakma eylemleri ve ormanlara yönelik sabotajlardır. "Ormansızlaştırma" stratejisi ve "ateş terörizmi" yöntemi, çevre terörizminin bu türlerinin önemli örneklerindendir (Spadaro, 2020: 62; Baird, 2006). Az teknoloji ve düşük maliyet gerektiren bu eylemler, terör örgütleri tarafından yaygın bir şekilde benimsenir ve uygulanır (Güngörmez ve Alkanat, 2019: 11). PKK'nın bu tür çevre terörizmi eylemlerini incelemek, örgütün ekoloji vurgulu söylemleriyle eylemlerinin ne kadar çelişkili olduğunu ortaya koyacaktır.

II. PKK Terör Örgütünün Ekoloji Retoriği

Abdullah Öcalan'ın 1999 yılında yakalanmasının ardından, PKK'nın uluslararası arenada terör örgütü olarak tanınması, örgütün imajını yeniden şekillendirmesine neden oldu. Öcalan, örgütünün ideolojik dönüşüm sürecini başlatarak ekoloji, demokrasi ve sınıfsız toplum gibi kavramları öne çıkardı (Müftüoğlu, 2022: 62). Bu süreçte, PKK'nın çevre terörizmi stratejileri ve orman yakma eylemleri, ideolojik dönüşüm süreci ile nasıl çeliştiği de önemli bir araştırma konusudur.

Abdullah Öcalan’ın yakalanmasının ardından PKK, terör örgütü imajını değiştirerek “ekolojik” ve “sınıfsız” bir toplum vizyonu sundu. Öcalan, örgütü “sınıfsız toplum” ve “ekolojik düşünce” gibi kavramlarla yeniden tanımladı ve çevreyi korumaya yönelik bir vizyon sundu. Ancak, bu vizyonun gerisinde, PKK'nın orman yakma ve çevre tahribatı gibi terör eylemlerini sürdürdüğü görülmektedir. PKK, ekoloji kavramını kendi ideolojik ve politik hedefleri doğrultusunda kullanarak, çevresel tahribatları ve sabotaj eylemlerini haklı çıkarmaya çalışmıştır.

Bu dönüşüm, PKK'nın çevre terörizmi stratejilerini meşrulaştırma çabası olarak değerlendirilmektedir. Öcalan’ın “ekoloji” vurgusu, terör örgütünün çevreye olan zararlı etkilerini gizleme ve bu zararı meşrulaştırma amacı taşımaktadır. PKK'nın ekolojik söylemi, örgütün orman yangınları ve sabotaj eylemlerine devam etmesini engellememekte, aksine bu eylemleri daha da yaygınlaştırmaktadır.

Bu bölümde, PKK’nın ekoloji ve çevre vurgusu ile uyguladığı sabotaj eylemleri arasındaki çelişki, PKK’nın çevre terörizmi stratejilerinin ne kadar ikiyüzlü olduğunu ve bu stratejilerin toplumsal etkilerini anlamaya yönelik bir analiz yapılacaktır. Bu analiz, PKK'nın ekolojik retoriğinin gerçek anlamda çevre koruma ile ne kadar ilgili olduğunu ve bu retoriğin örgütün terör eylemleriyle ne kadar çeliştiğini ortaya koyacaktır.

III. PKK’nın Orman Yangınları ve Sabotaj Eylemleri

PKK’nın orman yangınları ve sabotaj eylemleri, çevre terörizmi stratejilerinin önemli bir bileşenidir. PKK, özellikle 1994 yılından itibaren Türkiye’nin orman bölgelerini hedef alarak orman yangınlarına neden olmuştur. Bu tür eylemler, PKK’nın düşük maliyetli ve etkili terör eylemleri arasında yer almaktadır. Orman yangınları, hem doğayı tahrip etmekte hem de toplumsal korku ve belirsizlik yaratmaktadır. PKK'nın orman yangınları ve sabotaj eylemleri, aşağıdaki başlıklarla ele alınabilir:

• Orman Yangınları: PKK’nın özellikle Türkiye’nin orman bölgelerinde gerçekleştirdiği yangın eylemleri, çevresel tahribatın yanı sıra ekonomik ve toplumsal zarara yol açmaktadır. Orman yangınları, PKK’nın çevre terörizmi stratejilerinin önemli bir parçasıdır ve genellikle düşük maliyetle büyük etki yaratmaktadır. Orman yangınları, PKK’nın güvenlik güçlerini meşgul etme ve ekonomik zarara yol açma stratejisiyle uyumludur.

• Sabotaj Eylemleri: PKK’nın orman bölgelerindeki sabotaj eylemleri, enerji ve su altyapısını hedef alarak önemli zararlara yol açmaktadır. Bu tür eylemler, PKK’nın terör eylemlerinin bir parçası olarak değerlendirilmektedir ve genellikle geniş çaplı tahribata neden olmaktadır. PKK, enerji ve su altyapısına yönelik sabotajlar ile devletin altyapı sistemini hedef alarak ekonomik zarara yol açmaktadır.

Bu bölümde, PKK’nın orman yangınları ve sabotaj eylemlerinin ayrıntılı bir analizi yapılacak ve bu eylemlerin toplumsal, ekonomik ve ekolojik etkileri değerlendirilecektir. Ayrıca, PKK’nın bu tür eylemleri nasıl gerçekleştirdiği ve örgütün çevre terörizmi stratejilerinin nasıl işlediği incelenecektir.

IV. Çevre Terörizmi ve PKK’nın Yeni Terör Yapılanmaları

PKK’nın çevre terörizmi stratejileri, yeni terör yapılanmalarının oluşumunu da etkilemiştir. PKK’nın ideolojik dönüşümü ve çevre terörizmi stratejileri, yeni terör örgütlerinin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Bu yeni terör yapılanmaları, PKK’nın stratejilerini benimseyerek çevre terörizmi faaliyetlerini sürdürmektedir.

• Kürdistan Özgürlük Şahinleri (TAK): TAK, PKK’nın bir yan kuruluşu olarak ortaya çıkmış ve çevre terörizmi stratejilerini uygulamaya devam etmektedir. TAK, PKK’nın orman yangınları ve sabotaj eylemlerini sürdürmekte ve bu eylemler aracılığıyla PKK’nın hedeflerini desteklemektedir.

• Halkların Birleşik Devrim Hareketi (HBDH): HBDH, PKK’nın ideolojik vizyonunu paylaşan bir diğer terör örgütüdür. HBDH, çevre terörizmi stratejilerini benimseyerek, PKK’nın eylemlerini sürdürmekte ve bu stratejileri genişletmektedir.

• Ateşin Çocukları İnisiyatifi (AÇİ): AÇİ, PKK’nın çevre terörizmi stratejilerini benimseyen bir diğer yapıdır. AÇİ, orman yangınları ve sabotaj eylemleri ile çevre tahribatını sürdürmektedir.

Bu bölümde, PKK’nın yeni terör yapılanmalarının çevre terörizmi stratejilerine nasıl katkıda bulunduğu ve bu yapılanmaların PKK’nın stratejilerini nasıl desteklediği değerlendirilecektir. Ayrıca, bu yapılanmaların çevre terörizmi faaliyetlerinin toplumsal etkileri ve bu faaliyetlerin nasıl yönetilmesi gerektiği üzerine bir analiz yapılacaktır.

V. Sonuç ve Öneriler

Bu çalışma, PKK’nın çevre terörizmi stratejilerini ve bu stratejilerin toplumsal ve ekolojik etkilerini detaylı bir şekilde incelemiştir. PKK’nın orman yangınları ve sabotaj eylemleri, örgütün çevre terörizmi stratejilerinin önemli bir bileşenidir. Abdullah Öcalan’ın yakalanmasının ardından PKK, “ekolojik” ve “sınıfsız” bir toplum vizyonu sunmuş ancak bu vizyonun gerisinde, orman yakma ve çevre tahribatı gibi terör eylemlerine devam etmiştir.

Bu çalışma, PKK’nın çevre terörizmi stratejilerini ve bu stratejilerin toplumsal etkilerini anlamaya yönelik önemli bir katkı sağlamaktadır. PKK’nın çevre terörizmi stratejileri, örgütün terör eylemlerini meşrulaştırma çabası olarak değerlendirilmektedir ve bu stratejilerin toplumsal etkileri geniş bir şekilde analiz edilmiştir.

Türk kültüründe çevre algısı, göçebe dönemden bu yana atasözleri ve yerleşik dönemdeki mimari ögelerle şekillenmiştir. Atasözleri, çevresel ve iklimsel koşulların önemini vurgulayan bilgelik sözleridir. Örneğin, "Kışta kar olmasa ilkbaharda yağmur olmasa aç kalırsın" ve "Damlaya damlaya göl olur hiç damlamazsa çöl olur" gibi atasözleri, mevsimlerin düzeni ve su kaynaklarının korunması hakkında bilgi verir. Diğer örnekler ise doğanın ve suyun önemine dikkat çeker; "Ağacın verdiğini komşun vermez" ve "Damla sudan dal göverir" gibi atasözleri, doğaya ve su tasarrufuna olan saygıyı ifade eder. "Doğa hiçbir şeyi boşuna yapmaz" atasözü ise doğal dengenin korunmasının önemini vurgular.

Türk kültüründe çevre bilinci, köklü bir geçmişe sahiptir. Kırgızistan ve Türkiye'de kullanılan atasözleri, Türk topluluklarının çevreye duyarlılığının, mitolojilerinde ve folklorlarında olduğu gibi, sözlü kültürlerinde de yaşatıldığını gösterir. Doğanın çeşitli parçalarının ruhuna inanıldığı için, doğaya olan saygı ve hassasiyet, bir sorumluluk haline gelmiştir. Türk inancında doğa kuvvetlerine olan iman, en önemli iman şartlarından biri olarak kabul edilmiştir.

Değerler Eğitimi ve Yurttaş-Çevre İlişkisi

II. Meşrutiyet döneminden itibaren Türk aydınları, ideal bir yurttaşın çevresini sevmesi ve koruması gerektiğini vurgulamışlardır. 1926'dan itibaren ilkokul öğrencilerine "Tabiat Bilgisi" dersleri verilerek, doğa sevgisinin ve çevre bilincinin küçük yaşlarda kazandırılması hedeflenmiştir. Doğa, hem dünyanın hem de vatanın bir parçası olarak görülmüş, bu nedenle doğa sevgisi, şehir ve vatan sevgisinin temelini oluşturmuştur. 1968 İlkokul Programı da öğrencilere tabii anıtları koruma, ormanları geliştirme ve hayvanları sevme konularında sorumluluk yüklemiştir.

Çağdaş Çevrecilik Sorunları ve Türkçülük

Küresel iklim değişikliği, günümüzün en büyük çevre sorunlarından biridir. Bu sorunun çözümü için çoğu ekolojik hareketin ve Türkçülük hareketinin etkili ve disiplinli bir çevrecilik programı oluşturamadığı görülmektedir. Türkçülük, çevre bilincinden yoksun, yüzeysel tepkiler yerine somut çözümler sunan bir yaklaşımı benimsemelidir. Emperyalist ülkeler, çevre tahribatını asgariye indirmek için çeşitli düzenlemeler yaparken, bizler de ağaç dikme, ormanları koruma, plastik geri dönüşümünü teşvik etme ve su kaynaklarını koruma gibi çevreci eylemlerle bu sorunun üstesinden gelmeliyiz. Türkçülüğün sivil toplum ayağı olarak çevre bilincimizi geliştirip, doğal kaynaklarımızı koruma sorumluluğunu üstlenmeliyiz.

Kaynaklar:

1. Kamile Gülüm, “Doğa Üzerine Söylenmiş Türk Dünyası Ortak Atasözlerinin Coğrafi Analizi (Kıgızistan – Türkiye Örneği)”, Marmara Coğrafya Dergisi, Cilt 24, s.355
2. Gülüm, a.g.e., s.355
3. Gülüm, a.g.e., s.363
4. Gülüm, a.g.e., s.365
5. Gülüm, a.g.e., s.365
6. İbrahim Kafesoğlu, Eski Türk Dini, Ankara, Kültür Bakanlığı Yayınları, 1980, s.26
7. Kafesoğlu, a.g.e., s.42
8. Füsun Üstel, Makbul Vatandaşın Peşinde, İstanbul, İletişim Yayınları, 2008, s.253
9. Üstel, a.g.e., s.130
10. Üstel, a.g.e., s.142
11. Üstel, a.g.e., s.166
12. Üstel, a.g.e., s.256
13. Hakan Reyhan, “Türkiye’de Sağ Milliyetçi Siyasal Düşünce Geleneğinde Çevre Algılaması”, Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı. 2, s.873

Eski çağlarda doğadaki birtakım nesneleri anlayamayan insanoğlu onlara farklı anlamlar yüklemiş ve kutsal saymıştır. Güneş, Ay, çeşitli hayvanlar, yıldızlar bunlardan bazılarıdır. Bunların yanı sıra doğudan batıya neredeyse her mitolojide ağaçlar ayrı bir öneme sahip olmuşlardır.

 

Tarihin İz Bırakan Sözleri

Tarihte, vatan ve toprak sevgisini yücelten pek çok önemli söz bulunmaktadır. Bunlardan bazıları şunlardır:

• Mete Han: “İki devlet arasında kullanılmayan bir toprak dahi olsa, bu toprak verilemez!” Bu söz, toprakların ve vatanın ne denli kutsal olduğunu vurgular. Toprak, bir milletin bağımsızlığının ve varlığının teminatıdır. Mete Han’ın bu sözü, toprakların sadece savaşla değil, aynı zamanda milli bilinçle de korunması gerektiğini ifade eder.

• Çi-Çi: “Biz ölsek bile kahramanlığımızın şöhreti artacak ve torunlarımız bu devletin daima sahibi olacak.” Batı Hun Hükümdarı Çi-Çi’nin bu sözü, kahramanlık ve fedakarlığın milletin geleceği üzerindeki etkisini vurgular. Torunların devletin sahibi olabilmesi için ataların kahramanlık ve mücadele ruhunun yaşatılması gerektiğini belirtir.

Bu sözler, vatan sevgisinin ve toprağa olan bağlılığın ne kadar köklü bir anlayışa dayandığını gösterir. 

Milli Mücadele Döneminde Vatan ve Toprak Anlayışı

• Mustafa Kemal Atatürk: “Ben size savaşmayı değil, ölmeyi emrediyorum!” Atatürk’ün bu sözü, vatan savunmasında fedakarlığın ve canın ortaya konmasının önemini vurgular. Savaşmanın ötesinde, milletin varlığı için canını feda etmenin, gerçek bir vatanseverliğin ifadesi olduğunu belirtir.

Bu sözler, vatan mücadelesinin sadece savaş meydanlarında değil, aynı zamanda fikir ve ideoloji düzeyinde de sürdürüldüğünü gösterir. Savaşların, milletlerin fikir dünyasında da bir mücadeleye dönüştüğü, milli bilincin güçlendirilmesi gerektiği anlayışını ortaya koyar.

Vatan ve Toprak Anlayışının Bugünkü Yansımaları

Tarih boyunca vatan ve toprak anlayışının köklü bir şekilde korunmuş olması, günümüzde de geçerliliğini sürdürmektedir. Ancak, günümüzün medyatik ve dijital çağında bu değerlerin nasıl korunduğu ve aktarıldığı, oldukça önemlidir.

Tarih boyunca verilen vatan mücadelesi, sadece askeri alanda değil, fikir ve kültür alanında da devam etmiştir. Mustafa Kemal Atatürk ve diğer liderler, yalnızca savaş meydanlarında değil, yazılı ve görsel medya aracılığıyla da milli bilinci güçlendirmeye çalışmışlardır. Bugün, tarihimizdeki bu mücadele ruhunu yaşatmak ve geleceğe taşımak için:

• Fikir ve İlimle Mücadele: Vatan savunması, sadece silahlarla değil, aynı zamanda bilgi, bilim, sanat ve kültürle de sürdürülür. Tarihsel değerlerin korunması, bu alanlarda üretkenlik ve yenilikçi düşünce ile mümkündür.

• Toprak ve Çevre Bilinci: Toprağa saygı, vatan sevgisinin bir parçasıdır. Toprağı korumak ve temiz tutmak, geçmişe ve geleceğe olan saygının bir göstergesidir. Toprak, hem fiziksel hem de manevi anlamda korunmalıdır.

• Kültürel Mirasın Korunması: Geçmişin hatıraları ve kültürel değerler, vatan sevgisinin bir parçasıdır. Tarihi yerlerin, eserlerin ve geleneklerin yaşatılması, milletin ortak hafızasını korur ve gelecek nesillere aktarılmasını sağlar.

Sonuç

Vatan ve toprak anlayışının tarihsel kökenleri, sadece savaş meydanlarında değil, aynı zamanda fikir dünyasında ve kültürel alanda da derin bir anlam taşır. Geçmişten günümüze kadar uzanan bu anlayış, milli mücadelenin her aşamasında kendini göstermiş ve bugün de aynı şekilde korunması gereken bir değer olarak varlığını sürdürmektedir. Vatan sevgisi, toprağa saygı ve kültürel mirasa sahip çıkmak, bu değerlerin yaşatılması ve gelecek nesillere aktarılması açısından büyük bir öneme sahiptir. Bu anlayışı hem geçmişten günümüze hem de geleceğe taşımak, milletin ebediyen var olmasını sağlayacaktır.

Türkler'de Tanrı İnancı ve Şamanizm

Bu bağlamda tarih kaynaklarında dağınık olarak rastlanan bilgileri, Türk Kaya Yazıtları ve Destanlarda geçen Dinsel motiflerden edindiğimiz bulguları toparlayarak ve kıyaslayarak Türk Tarihinin İslamiyet Öncesi dönemlerinde inandıkları

Tengricilik inancı hakkında somut bulgular ortaya koymaya çalışacağız.

Tengricilikte Tanrı İnancı

Türklerde esas Dinsel tema Tanrı yani Tengridir. Tüm diğer dinsel motifler bu inanç merkezi üzerinden şekillenmiş, tahrif olmuş, türemiş ve esinlenmiştir. Tanrı kelimesi, Göktürk ve Uygur dönemlerinde yazılmış olan Türk yazıtlarında Tengri olarak karşımıza çıkar. Türkçenin etimolojik yapısını göz önüne aldığımızda sessiz harfleri görmezden gelerek TNR anonslarını kök olarak kabul edebiliriz. Lehçe farklılıkları hasebiyle pek çok Türk Kavminde bu ifade Tenri, Tenre, Tener, Teneri, Tanara v.b. sessiz harf değişiklikleri ya da ekleriyle (TenGri gibi) karşımıza çıkabilmektedir. 

Türklerde Tengri, tapınılan tek ve yegâne unsur olmuştur. Onunla rekabet eden ya da alternatifi olabilecek başka bir tanrı yoktur. O tektir, doğumsuz ve ölümsüzdür. Bu bakımdan Türklerin tanrı inancı, tarih öncesi dönemlerdeki inanç sistemleri içerisinde benzersizdir. Zira Türklerin dışında hiçbir medeniyet Hak Dinlerin dışında Tek Tanrılı bir inanca sahip olmamıştır. Mısır tanrı olarak firavunlarını görüyor, Roma ve Batı birbirleriyle mücadele eden, doğan ve ölen tabiat tanrılarına inanıyor, Araplar, Çinliler ve Hintler tabiat güçlerine ve putlara inanıyorlardı. Türkler ise Tanrının tekliğinden ve rakipsizliğinden hiçbir dönemde ödün vermemiş, onu somutlaştırmamış hatta simgesel bile olsa resmini çizmemiştir. Bununla birlikte Bozkır kanunları olarak gördüğümüz Töre/Türe geleneğinde Tengri’nin resmini çizmek büyük bir suç olmuştur.

Tengricilikte İnsanoğlunun Yaratılışı

Türklerin yaratılışla ilgili inançlarına Altay, Saka, Kırgız ve Hun efsanelerinden ulaşabiliyoruz. Bu efsanelere göre Tengri, önce yedi kat göğü, sonra yedi kat yeri yaratmıştır. Sonra Kendisine hizmet eden ruhları yaratmış, onlara vazifeler vermiştir. Bu ruhların istifade etmesi için büyük bir ağaç bulunmaktadır. Bu ağaçta 9 büyük dal bulunur. Bu dallardan beş tanesinden istifade edilebilirken dört tanesi yasaklıdır ve istifade edilmesine izin verilmez. Tengri’nin bu kuralına tüm ruhlar uymuştur ancak Törüngey ve Ece adındaki iki ruh bu kuralı çiğnemiştir. Güçlü meleklerden biri olan Erlik, Törüngey ve Ece’ye bu dallardan istifade etmenin artık mümkün olduğunu ve yasak olmadığını söylemiş, Törüngey ve Ece de Erlik’e inanarak bu dallara tenezzül etmiştir. Bunu öğrenen Tengri önce Erlik’i cezalandırarak onu Gökten kovmuş ve yedi kat olarak yarattığı yeryüzünün en alt katına göndermiştir. Burası yerin yedi kat altıdır ve ateşler içindedir. Tüm kötü ruhlar artık buraya gönderilecektir. Erklik de artık burada hüküm sürecektir. Erlik’in kandırdığı Ece’nin cezası doğurganlıktır. Tengri onu kadın yapmıştır ve artık neslini doğurarak çoğaltacaktır. Diğer suçlu Törüngey ise Ece’nin doğuracağı tüm İnsanların sorumluluğunu alacak, onları eğitecek, yetiştirecek ve neslini çoğaltacaktır. 

 

 

Tengricilikte Cennet ve Cehennem İnancı

 

Türklerde kozmolojik anlayışı ise üçe ayırabiliriz. Yer, Gök ve Yer Altı. Gök, yaratıcının bulunduğu sonsuzluk, Yer insanoğlunun yaratıldığı ve yaşamasına izin verilen Dünya, Yer Altı ise kötü ruhların cezalandırıldığı, ateşler içinde ve karanlık kötü âlemdir. Tengricilik inancında İnsanlar doğduktan sonra yaşamlarını Tengrinin kurallarına uyarak ona ibadet ederek geçirir, öldüklerinde ise Tengri’nin buyruklarına uymuşlar ve iyi birer insan olmuşlar ise mükâfatlandırılmak üzere Tengri’nin katına yani Göklerdeki Uçmağ’a giderler. Eğer Tengri, kendisinden memnun olmazsa kötü ruhların gönderildiği Yerin Yedi Kat altında bulunan Erlik’in yanına gönderilir. Görülmektedir ki Tengricilik inancında ölümden sonra hayat vardır ve iyi insanlar mükâfatlandırılmak için Uçmağ’a yani bugünkü tabiriyle Cennete, kötü insanlar ise Erlik’in yani Şeytanın gönderildiği kötü ruhların karanlıklar âlemine yani Cehennem’e gönderilirler.

Tengricilikteki Cehennem inancı Asya Türkleri için çok önemlidir ve toplum nezdinde ki kültürel yapıya derinden tesir etmiştir. Öldükten sonra başka bir âlemde başka bir boyutta yeniden dirileceğine inanan Asyalı Türkler mezarlarına çok önem verirler. Başlı başına bir mimari yapı olan Kurganlar Türklerdeki “ölümden sonraki yaşam” düşüncesini ortaya koyan en önemli bulgudur. Toplum nezdinde saygı gören bir kişi, kağan, asker ya da devlet adamı Kurgan olarak tabir ettiğimiz anıt mezarlarda defnedilirler. Yeniden dirildiğinde kendisine hizmet etmesi için yardımcıları, atı ve silahları da ölen kişi ile birlikte Kurganlara konulur ve gömülür. 

Kurganlar, dönemin şartları gereği külfet gerektiren bir uygulama olduğundan daha çok Kağanlar, Şadlar, Vezirler ve büyük Askeri Komutanlar için yapılmıştır. Vefat eden kişi sıradan bir asker ya da halktan biriyse defin merasimi daha mütevazı şekilde gerçekleştirilir. Ölen kişi yaşadığı çadıra konulur ve değerli eşyaları yakılarak bedeninin üzerine serpiştirilir. Yemek dağıtılarak merasime katılanlara ikram edilir. Bu ikramlar ölümden sonra belirlenen günlerde birkaç kez daha tekrar edilir. Ölen kişinin yakın akrabaları ölünün etrafında feryat ederek ağlar, yüzlerini yaralayarak gözyaşlarıyla kanın karışmasını sağlar ve acılarını haykırırlar. Bu kültürel alışkanlığı günümüzde Cenaze merasimlerindeki ağıtlarda, feryat ve figan ile ağlama eylemlerinde açıkça görebiliriz. Cenaze sonrasında dağıtılan helva, ölen kişinin 7. ve 40. Günleri dağıtılan helva ve anmalar bu kültürel alışkanlıkların bir kalıntısı olarak günümüzde de devam ettirilmektedir.

Tengricilikte Atalar Kültür ve Atalara Saygı

Asya Türkleri, ölen atalarına karşı büyük bir saygı beslerler. Bu saygının göstergesi olarak dualarında atalarının isimlerini söyleyip Tengri’nin onlara bahşettiği güç ve kudreti isterler. Ölen saygın kişilerin Kurganları (Anıt Mezarları) ziyaret edilir ve ölen kişinin ruhuna saygı gösterilir. Her ne kadar bu bir dini ritüel olarak görünse de Atalara tapınma söz konusu olmaz. Türklerin Atalarına karşı göstermiş olduğu yüksek saygı bu anlamda yanlış algılanmıştır. Türkler, atalarına ve toplum nezdinde saygı görmüş büyüklere gösterdikleri saygının bir emaresi olarak Kurgan ve Mezarlarını ziyaret eder, Tengri’ye dua ederek ölen kişiye verilmiş olan güç, kudret ve saygınlığın kendilerine de verilmesini talep ederler. Bu taleplerinin gerçekleşmesi içinde Tengri’ye kurban adayarak dualarının kabul olmasını ümit ederler. Burada Adak (İduk) Kurbanları Kurgan ve Mezarlarda kesildiği için bu iduk’un ölen kişiye değil ölen kişiye verilen güç ve inayetin kendilerine de verilmesi için dua edenlerin dualarının kabul olması için kesmesi dikkat edilmesi gereken bir detaydır. 

 

Tengricilikte İbadetTengricilik inancında ibadet mevhumuna sık rastlanılmamaktadır. Asya Türkleri, Tengri’yi yegâne yaratıcı ve tapınılacak tek varlık olarak görmekte ancak Tengri’nin insanoğlunun hayatına ve yaşantısına çok fazla müdahale etmediğine ve onları serbest bıraktığına inanmaktaydılar. Bu inanca göre Tengri, toplumuna hizmet eden, kahramanlık gösteren ve iyi birer insan olan kişilere güç ve saltanat verebilir, kıymetini bilmez ve kötü insanlar haline gelirlerse bunu geri alabilirdi. Ancak insanların yaptığı iyilikler ve kötülükler sadece bu Dünyada cezalandırılmadığından esas ceza ya da mükâfat öldükten sonra gerçekleşeceği için Dünya hayatı, ölüm sonrası hayatın kazanılabileceği bir âlem olarak görülmekteydi. 

Tengricilikte rutin ve yapılması zorunlu bir ibadet bulunmuyordu. Tengri’nin Uçmağ’ına ulaşabilmek için iyi ve kahraman insanlar olmak yeterli görülüyordu. Bunun yanında Dünya hayatından istifade etmek amacıyla Tengri’nin iyilik ve güç vermesi için dua ediliyor, duaların kabul olması içinde Tengri’ye İduk (Kurban) adanıyordu. Dua ve İduk Tengricilikte zorunlu olmayan ancak kalıplaşmış bir ibadet türü olmuştur. Kağanlar, Komutanlar ve Askerler savaşa başlamadan önce Tengri’ye dua eder ve başarı ümit ederler, savaştan önce ya da sonra İduk olarak Kısrak, Sığır ve Koyun keserlerdi. İduk ibadeti Tengricilikte iki şekilde gerçekleştirilmekteydi. Birinci ve en sık gerçekleştirilme şekli İduk hayvanının boğazının kesilerek öldürülmesi, ikincisi ise belli sayıda İduk hayvanının doğaya salıverilmesi şeklinde gerçekleştirilirdi. Kurban edilecek İduklar mağaralarda, dere kenarlarında ya da Atalar Kültünün bir parçası olarak Kurganlarda Tengri’ye adanırdı.


Tengricilik ve Şamanizm

Tengricilik, mühim bir yanılgı olarak Şamanizm olarak algılanmış olsa da Şamanların Tengriciliğin içerisindeki rolleri kanıksanamaz. Esas itibariyle Tengricilikte din adamları yoktur. Ritüelleri ve zorunlu ibadetleri olmayan Tengricilikte ibadet etmek için bir aracı ya da lidere gerek duyulmaz. Zira Tengricilikteki yegâne ibadetler olan Dua ve İduk, kişilerin münferit eylemleri olduğu için bir din adamı eşliğinde gerçekleştirilmez. Ancak Tengricilik inancında Din adamlığı vasfının dışında hareket eden Şamanlar ve Kamlar bulunur. Aslında Kam ve Şaman aynı anlama gelir. Önceleri Kam olarak kullanılan bu telafuz, 8. YY itibariyle Şaman olarak kullanıla gelmiştir. Kamlar, sıra dışı ve dünyevi olmayan eylemleri hasebiyle din adamı gibi görünmüş, bu yönleriyle dinsel bir olgu olarak tanımlanarak içinde yaşadıkları Türk Kavminin temel dinsel motifi olarak düşünülmüştür. Tengricilik inancının temel esasları hakkında yeterli malumata sahip olunmayan araştırmalarda ortaya konulmuş olan bu tespit, Tengricilik hakkındaki bilgi ve bulguların netleşmesiyle ortadan kalkmış olsa da halen bir ifade yanlışlığı olarak telaffuz edilmektedir.

Kamlar (Şamanlar), kişilerin ibadetlerine, dualarına ya da İduk’larına müdahil olmazlar. Bu bakımdan Tanrısal bir yetkileri ya da toplum nezdinde makamsal bir kutsallıkları yoktur. Bilakis genelde sefil ve dağınık bir görünüme sahip olan Kamlar, toplum tarafından saygı görmekten çok sevilmeyen ve hakir görülen insanlar olmuşlardır. Düzenli bir yaşamları olmayan Kamlar, kötü ruhlarla iletişim kurarak onlardan geleceğe dair haber alır, büyü yapar ve büyü bozarlar. Saatlerce süren danslarla karanlıklar âlemindeki ruhları çağırır ya da bizzat karanlıklar âlemine gider, kötü ruhlarla konuşarak büyü yapar, büyü bozar ya da geleceğe dair kehanetler öğrenirler. Bu doğrultuda onlara din adamı değil büyücü diyebiliriz. Kültürel kalıntılarla günümüze kadar ulaşan alışkanlıklar neticesinde İslamiyet sonrası inanış biçiminde Kam ve Şamanların yerlerini Büyücüler, Üfürükçüler ve Medyumlar almıştır.

Sonuç

Türkler’in Tengricilik inancını benimsemeleri ve Tarih sahnesine çıkmaları aynı tarihsel derinliğe sahiptir. Türkleri tarih sahnesine çıkartan, Ön Türkler olarak tabir ettiğimiz Aral’lı Afanesyevo İnsanları (M.ö. 8000 – 5000) Mezopotamya’ya inerek dünyanın ilk medeniyeti olan Sümerleri kurmuşlardı. Var olduğu devirde dünyanın en büyük medeniyeti haline gelmiş olan Sümerler, Semavi kaynaklarda Nuh Tufanı olarak geçen Sel Felaketi ile sarsılıp (M.ö. 2700) Semavi dinlerin yayılmasındaki süreci başlatan Hz. İbrahim’in zuhur etmesiyle (M.ö. 2000) Tek Tanrı (Allah c.c.) inancı ile tanışmışlardı. Bu tarihte Sümer Devletinin içerisinde yaşayan Asyalı Türklerin ataları, Tek Tanrı inancına sahip çıkarak göç ettiği İç Asya’da kadim kültürlerini ve tek tanrı inançlarını muhafaza ederek 20 asır boyunca varlıklarını devam ettirmişler, aradan geçen 2000 yıla rağmen Tek Tanrı inançlarından vazgeçmemişlerdi.

M.ö. 2000’li yıllarda İç Asya’nın demografik yapısı ve inanç şekli Türklere oldukça yabancıydı. İç Asya’nın kadim ev sahiplerinden olan Tunguzlar, Moğollar ve Amerind ardılları tümüyle tabiat tanrılarına tapınmaktaydı. Bugün Animizm olarak tanımladığımız bu inanç sistemine göre tabiattaki her nesnenin bir ruhu vardı ve tabiatın saygın ruhuna itaat edilmeli, doğanın varlığına zarar verilmemeliydi. Sümer ardılları olan ve karşımıza Asyalı Türkler olarak çıkan bu ilk Türk toplumu, demografik bakımdan sayıca az olmalarına rağmen Tek Tanrı inançlarına bağlı kalmışlar, hatta Moğol, Tunguz ve Amerind ardıllarına Tek Tanrı inancının bazı ögelerini benimsetmişlerdi.


Twitter - @oguzhankocorg & @anadolutarihi

Başkurtların “Ural Batır” Destanı’nda olaylar üç mekanda: yeraltı, yerüstü ve gökyüzünde cereyan eder. Eski insanlar, bu destandaki doğa kuvvetlerini dış görünüşlerine göre karakterize etmişlerdir. Örneğin, Güneş ısı ve ışık kaynağı olduğundan, Ay ise kendi ışığı ile akşamları nura boyadığından, eski insanlar bu özelliklerinden yola çıkarak onları iyilik sembolü olarak kabullenmiş ve onların yerleştiği semayı da mukaddes mekan olarak değerlendirmişlerdir. Yeraltı ise eski insanlar için sürekli korku kaynağı olmuştur. Çünkü, yerin kabararak tepe, dağ halinde değişmesi, volkan püskürmesi, depremler vb. gibi doğa olaylarının gerçek mahiyetini idrak edemeyen ve bu olaylar karşısında aciz kalan eski insanlar, tüm bunların yeraltı dünya güçleri (cin, ejderha, dev, yılanlar vb.) tarafından yapıldığını düşünerek olayların mitik formada izahına çalışmışlardır.

“Ural Batır” Destanı’nda kötü güçlerin göl dibinde yaşamalarının temel nedenlerinden biri bu göllerin sularının içilmemesidir.

“Ural Batır” Destanı’nda Güneş, Ay, Samray (SimurgN. H.) aynı zamanda ilk ecdat, ilk yaratıcı, türeyiş kaynağı gibi tasvir edilirler:

Erze his kem tıumastan,
Bereü ayak basmastan,
Kurş bulırğa yar ezlep,
Erze hisken tapmağas,
Kükke ocop yar ezlep,
Ayzı, koyaştı küzlep,
Üzene yar haylağan,
İkihen de arbağan,
Bar koştarğa baş bulmağan

Samrau atlı atam var.[1]

Açıklaması: Daha yer yüzünde hiç kimsenin olmadığı zamanda, hiç kimsenin izi olmadığında, babam kendisine eş arar, yerde hiç kimseyi bulamaz ve kendisine eş aramak için semaya uçar. Güneş’i, Ay’ı görüp, kendisine eş seçer ve ikisi ile de evlenir. O, tüm kuşların başıdır, babamın adı Simurg’dur.

Kozmogonik güçlerin canlı tasavvuru, animist bakışın sonucunda ortaya çıkmıştır. Görüldüğü gibi bu destanda Gün ve Ay ışığın, dev, ejderha karanlığın sembolü olarak karşımıza çıkmaktalar. Bu anlayış, dünyanın yaratılışından beri gece ile gündüzün, aynı zamanda mevsimlerin sıralanmasının mitik anlamda terennümü ve yansımasıdır. Sonbaharda, kışta, bulutlu havalarda Güneşin görünmemesini bir doğa olayı gibi algılayamayan eski insanlar, onların devler, ejderhalar tarafından esir alınarak saklandığına inanmış, bunu da masal ve destanlara kendi düşüncelerine göre yansıtmışlardır.

“Kaftan”ın masalında bu durum daha açık yansıtılmıştır. Örneğin, Kaftan, ejderhayı aslanın verdiği taşla öldürerek içeri girer ve güzelliği ile dört yana nur saçan bir kızla karşılaşır. Kaftan, burasının Gün’ün evi, kızın da Gün olduğunu öğrenir.

Gün Kaftan’a şunları söyler:

“Ey oğlan, altı aydır hiç bir yeri aydınlatamıyordum. Ejderha önümü kesmişti. Sen onu yendin ve beni bu beladan kurtardın.”[2]

Burada karşılaştığımız güneşin esir alınması, zamanın sonbahar ve ya kış mevsimi olduğuna işarettir. Bu mevsimlerde Güneş’in doğmadığı söylenemez. Güneş, bu mevsimlerde de doğar, ama onun ışınlarının önünü bulutlar kapatır. Bu motifden hareket edersek “Kaftan”ın masalındaki “ejderha” bulutun mitolojik suretidir. Ünlü folklor araştırmacısı M. Tahmasib de doğa güçlerini kişileştirmenin, animist bakışın sonucu olarak değerlendirmiş ve şunları söylemiştir: “Karanlık ve onun doğal nedenlerini, aynı zamanda da onları yok eden Güneş’i ve Ay’ı canlı varlık gibi algılamak, genellikle gelişmenin belli bir aşamasında doğa güçlerine ve gök cisimlerine olan animist bakışın sonucudur”.[3]

Özbeklerin “Rustamzod ve Şerzod” masalında da dev karanlık sembolü olarak tasvir edilmektedir. Şöyle ki, akşam Şerzod tarafından gözleri kör edilen ejderha sabah olunca, hava aydınlandığında ölür.[4]

“Yılan yıldız görmeyince can vermez” gibi halk arasında yaygın olarak kullanılan atasözü de yılanın (ejderhanın) karanlık sembolü olduğunu bir daha onaylamaktadır.

Başkurtların “Ural Batır” Destanı’nda, yukarıdaki mitik olaya çok sık bir biçimde rastlıyoruz. Destanda kötü güçler olan dev ve ejderha Ay’ın, Güneş’in kendisini değil, onların kızlarını ele geçirmek için mücadele verirler. Yılanların başı (ejderha) defalarca Ay’ın kızı Ayhulu’yu esir edip, yer altında saklar.[5] Gün’ün kızı Humay’a sahip olmak için ise Ağboz At’ı ikna etmek ve onu ele geçirmek için çabalar.[6]

Destandan hareketle, buradaki kızların (evlatların) sembolik anlam içerdiğini söyleyebiliriz. Ayhulu’nun tasvirinden O’nun, güzelliği ve parlaklığı ile Ay’ın ışığının[7] sembolü olduğu anlaşılmaktadır. Ayhulu’nun Sarısay Atla semalarda gezmesi de bu fikrimizi desteklemektedir.

…Ayhılıu tigen atım bar,
İlde totkan atam bar,
Kükten Ayıesem bar,

Harısay tigen atım bar.[8]

Açıklaması: Ayhulu deyilen ismim var; elin başı atam var, semada Ayannem var, Sarısay adlı atım var.

Ayın doğal özelliklerini, aynı zamanda onun ışınlarının sarı olduğunu ve aydınlığının bu ışınlar aracılığıyla her tarafa yayıldığını göz önünde bulundurursak, Sarısay’ı ışınlarla, Sarısay’la semalarda gezen Ayhulu’yu ise bu ışınlar aracılığıyla etrafa yayılan ışığın animist dünya görüşü çerçevesinde oluşan sembolik bir sureti olduğu şeklinde yorumlayabiliriz. Humay’ın tasvirinde de aynı animist bakışla karşılaşmaktayız:

Koyaş tigen esem bar,
Samrau tigen batşanın
Homay tigen kızımın;
Altın esem tarkaham
Nurğa ilde kümenen,
Köndöz erge nur hiben

Kisen ayğa nur birem.[9]

Açıklaması: Güneş denilenannem var. Simurg denilen padişahın Humay adlı kızıyım. Kızıl saçımı açıp bıraksam, alemi nura boyarım. Gündüz yere nur saçarım. Gece (akşam) nuru veririm Ay’a.

Ayhulu’nun özellikleri göz önünde bulundurularak O’nun Ay’ın ışığı olduğunu kabul edersek, Humay’ın şu tasvirinden de kesinlikle O’nun, Güneş’in nuru olduğunu kanısına varabiliriz.

Gecenin karanlığı Güneş’in, bulut ise Ay’ın kendisini değil, sadece onların şafaklarının karşısını alabilir. Şu mitolojik olayın “Ural Batır” Destanı’ndaki tasviri, masal ve destanlardan farklı olarak, Ay’la Güneş’in kendilerini değil, evlatlarını (Ayhılu ve Humayı) esir almakla geçici bir süre için onların aydınlıklarının, nurlarının önüne geçmesinin animist düşünce çerçevesinde tezahürüdür.

Destan ve masalların esas özelliklerinden olan “dönüşmeler”, “Ural Batır” Destanı’nda daha belirgin bir şekilde görülmektedir. Şu “dönüşmeler”: Humay’ın güzel bir kıza veya aksine kızın kuşa, insanın yılana vb. çevrilmeleri mitolojik düşünce ile sıkı ilgilidir. Yalnız bu destanda değil, birçok halkların (Teleütler, Şorlar, Sagaylar vb.)[10] destanlarında Humay’ın uzun, kızıl saçlı kız gibi tasvirine rastlanmaktadır. Humay, dünya halklarının esatirlerinde doğum, çocuk, mutluluk, devlet ve hatta bereket sembolü olarak da verilmiştir.

“Ural Batır” Destanı’nda Humay, aynı zamanda yaratılışa ölmezlik kazandırmak isteyen kahramana, Ural’a, amacına ulaşmasında yardımcı olur. O, sınavlardan geçerken O’nu, karşılaştığı kötü ruhlardan koruyarak iyiliği temsil etmekle insanlığı himaye eder. Kendi amacına ulaşan kahramanın içilecek suyu boz dağlara, düzlere getirmesi ile yeşillik oluşturmasında başlıca araç olan Humay, burada da bereket tanrıçası olarak karşımıza çıkar.

Adı geçen bu destanlarda devler, ejderhalar aynı zamanda ölümün, kuraklığın sembolü olarak da karşımıza çıkmaktalar. “Ural Batır” Destanı’nda görülen üç büyük sel felaketinde de devler ve ejderhalar baş roldedir. Bu da doğa olayı olan bulutların çok toplandıkları yerde, şiddetli yağmurların yağması sonucu ortaya çıkan sel felaketleri karşısında aciz kalarak dehşetler içerisinde kurtuluş yolu arayan eski insanların kendi düşüncelerinin mitolojik yansımasıdır. “Ural Batır” Destanı’nda taşkına neden oldukları doğal felaket sonucunda devler ve ejderhalar ölüm sembolü olarak karşımıza çıkarlar. Ama Türkmenlerin “Köneürgenç Minarası” efsanesinde ejderhaların ölüm sembolü gibi gösterilmelerinin sebebi bir az anlaşılmazlık doğurmaktadır: “Beyaz ve siyah renkli ejderhalar insanları yemek için onların çoğalmalarını bir az daha beklemeleri gerektiği konusunda anlaşırlar.”[11]

Buradan da bu suretlerin, açlık, doğal felaketler vb. sonucunda ortaya çıkan toplumsal facialar karşısında mitik tefekkürlü insanların olaylara tepkilerinin yansıması kanısına varabiliriz.

Dev ve ejderhanın destan ve masallarda kuraklığın, susuzluğun sembolü olarak yansıtılması olayına daha çok tesadüf edilir. Onlar suyun önünü keserek büyük kurbanlar karşılığı insanlara bir yudum su verirler.[12]

Eski Türklerin efsane ve destanlarda bir doğa olayı olan “ölüm”le ilgili fikirleri de ilgi çekicidir. Bu doğa olayının birçok kaynaklarda canlı tasavvur olunması bu, motifinin, yaratılışın ilk çağlarında oluştuğu fikrini destekliyor.

İnsan, yaratılışından itibaren hayatı anlama çabası içine girer. Onu kuşatan kainatın kim tarafından, nasıl yaratıldığı İnsanı sürekli düşündürmüş ve insanlar bu soruya cevap bulmaya çalışmışlardır. Canlıların belli bir süre sonra ölmesi olayı, eski insanları dehşete düşürmüş, onları düşünmek zorunda bırakmıştır. Bu olaylar doğanın sırlarını anlayamayan ilkel insanları sürekli olarak korku altında tutmuş ve onlar kurtuluşlarını “ölümsüz” hayatı arayıp bulmakta görmüşlerdir.

Ebedi hayat aramak motifi pek eski olup, birçok dünya halklarının destan ve masallarında kendi aksini bulmuştur. Türk halklarında eski insanlar ölümsüzlüğün sırrını suda ve bitkide, hatta meyvada aramışlardır. Folklor araştırmacısı M. Seyidov’un dediği gibi: “Suya, bitkiye (ağaca) inanma Türklerin eski inançları ile ilgilidir. Su da, ağaç da ilkindir… Eski insan için su da, ağaç (bitki) da onun hayatı, yaşayışı için esas idi. İnsanların, ölmezliği suda, bitkide aramış olmaları bu sebepten olsa gerek”.[13]

Eski insanlar “ebedi yaşam” sırrını bir kaide olarak suda aramışlar. Bu da tesadüfü değil. Yaratılış için vacip olan dört unsurdan başlıcası sudur. Su hayatın canıdır. Suyun destanlarda, ebedi hayat aramanın sembolü olduğunu görürüz. Bu iksiri ancak şirin sularda bulurlar. Bildiğimiz gibi, acı, tuzlu sular hayat kaynağı olamaz. Çünkü bu sular insanlar için içmeye, tabiat için yeşillikleri sulamaya bile yaramıyor. Bu nedenle de kahramanlar insanlığı ve tabiatı bu beladan kurtarmak için sürekli çözüm yolları aramış, sonuçta hayat suyunu (içilebilir su kaynaklarını) bulup insanlara sunmak için çaba sarfetmişlerdir.

Destan ve masallarda bir kural olarak hayat iksirinin kötü kuvvetler tarafından esir edilmesi motifi ile karşılaşıyoruz.

Suyun şifavericilik ve hayatvericilik özelliğinin tasviri Altayların “Kögüdey” Destanı’nda da var.[14] Fakat bu destanda su, ebedi hayat sembolü gibi verilmiyor. Burada su ölüyü diriltse de, ebedi hayat verici öğe değildir.

Bu mitolojik motifin, şair Nizami Gencevi’nin son eseri olan “İskendername” poemasının “Şerefname” bölümünde de karşımıza çıkması dikkat çekicidir. Bu eserde de hayat suyunun karanlık diyarlarda bulunduğu belirtilir:

Dünyada Zülmata çatmaz bir diyar,
O güzel toprakta hayat suyu var.
Yaşamak istesen dünya yüzünü,

Get, geçir eline hayat suyunu![15]

Eski Doğu abidesi olan “Avesta”dan günümüze kadar birçok efsane, destan ve masallarda ejderha, dev, insanların düşmanı, Ehrimen’in yardımcıları gibi tasvir edilir. Onların görüldüğü her efsane, destan ve masalda sürekli olarak, insanlar içme suyunu kullanma konusunda çeşitli engellerle karşılaşmaktalar.

“Ural Batır” Destanı’nda da ebedi hayat çeşmesi bizzat devlerin diyarındadır:

Deyeü padşah erende,
Eyteler, bir şişme bar,
Şunan huı eshe keşe,

His te ülmey yeşey, ti.[16]

Açıklaması: Dev padişahın yerinde (toprağında), bir çeşme var diyorlar. Bundan insan su içse, hiç ölmez, hep yaşar diyorlar.

Zaman zaman tuzlu deniz ve göl sularını içerken azap çeken eski insanlar, doğaya, canlılara hayat veren tatlı suyun doğal özelliklerini olduğu gibi anlayamadıklarından meseleye mitolojik görüşler çerçevesinde yaklaşmışlardır. Buradan da bu ebedi hayat suyundaki sırrın içmeye yararlı olmasında olduğu anlaşılmaktadır. Çok sayıda yiğidin insanları ve doğayı susuzluk belasından kurtarmak amacıyla yola çıkarak, doğal felaketler sonucu ölmeleri, geri dönmemeleri olayı ilkel tefekkürlü insanları dehşete düşürerek, onlar tarafından ejderha, dev gibi kötülük aşılayan mitik suretlerin yaratılmasına neden olmuştur. Aynı zamanda tabii olayların: soğuğun, kışın, baharda iklim değişmesi sonucunda donmuş suların, sellerin asıl mahiyetini kavramaktan uzak olan animist düşünceli insanlar, bu olayların sebebini kendilerinin anladıkları biçimde, kötü güçler (devler, ejdahalar) tarafından türetildiğinin mütevazice izahına çalışmışlardır.

Eski insanların doğa olayları nedeniyle yer sathının kabararak dağ halinde formalaşmasının ve bu dağların yerleşme istikametlerine münasebetleri de çok ilginçtir. Böyle ki, destan ve masallarda akarsuların önünü kesen dağların, kötü ruhlar tarafından yaratılmış olmaları gibi çeşitli mitolojik inançlarla da karşılaşmaktayız.

“Ural Batır” Destanı’nda Yamantau’nun oluşmasının çok ilginç bir açıklaması var. İnsanlara ölüm hazırlayan Ezreke, son derece büyük, korkunç ve dehşetli bir ejderhadır. Destanın kahramanı Ural Batır, onu öldürerek insanları onun zulmünden kurtarır. Ezreke ölürken onun cesedinden Yamantau oluşur, şu dağ şirin sulu nehirin karşısını kestiği için eski insanlar onu bu köyü özelliğinden dolayı “pis dağ” (kötü dağ) olarak adlandırmışlardır.

Selin, yangının ortaya çıkma nedenini anlayamayan ve bu olaylar nedeniyle de son anda canlıların ve doğanın yok oluşuna tanık olan eski insan, bu olayları kendi ilkel düşünce tarzlarıyla mitik bir biçimde onları canlı olarak tasavvur ederek onlara karşı mücadele vermişlerdir.

Bu mücadeleler bir kısım Türk kahramanlık destanlarında küçücük bir epizod halinde geçmesine rağmen, “Dede Korkut” ve “Ural Batır”da ise onlardan farklı olarak Deli Dumrul’la Ural Batır’ın insanlara ebedi hayat bahşetmek için “ölüm”le savaşlarının birbaşa tasviri ile karşılaşıyoruz. Öyle ki, her iki kahraman da “ölüm”ü bir canlı olarak kabul eder, onu yok etmekle insanları ölümsüzlüğe kavuşturmak isterler.

“Ural Batır” Destanı’nda daha 10 yaşlarında olan Ural, ölümün nasıl bir güç olduğunu anlamak için çaba gösteriyor. Ural yer yüzünden ölümün, kanın izini silmek için yollar arıyor. Bu düşünce ona rahatlık vermez, onu daima düşündürür. O, ölümü canlı bir varlık olarak algılar ve onu öldürmek için yola çıkdığı zaman babasının ona nasihatları çok dikkat çekicidir: “Eger yulda Ülem osraha, başın kırkıp, alıp kaytarğa kuşkan”.[17]

Açıklaması: “Eğer yolda ölümle karşılaşırsan, başın kesip, götürüp eve dön”.

“Dede Korkut” Destanı’nın “Deli Dumrul” Boyu’nda da benzer bir olayla karşılaşmaktayız.

Deli Dumrul: “Mere, Azrail dediyiniz ne kişidir kim, adamın canın alır? Ya kadir Allah, birliğin, varlığın hakkı icün Azrail’i benim gözüme göster ki, savaşayım, çekişeyim, direşeyim, iyi yigitlerin canını kurtarayım…dedi”.[18]

“Ebedi hayat arama” motifinin bulunduğu destanların sonu aynı şekilde biter.

“Ural Batır” Destanı’nın kahramanı Ural, öyle bir hayat arıyor ki, oradaki canlılar ölmez olsunlar, bitkiler hiç bir zaman solmasın, güçlü zayıfı avlayıp yemesin. Bu da onun ilkel tefekküründen ileri gelmektedir. O, otlar, çiçekler solmazsa yenilerinin bitemeyeceğini, sular akmasa, çağlamasa kokacağını, yaranan ölmese yer yüzünde hayatın duracağını anlamıyordu. Bu bakımdan destanın finalinde ölmezlik kazanmış kişinin dediği ilginç ve ibretamiz sözlere dikkat edelim: “Zamanı ile ben de senin gibi bu çeşmeden su içtim. Amacım şeri (kötülüye) yenilgiye uğratıp hoş devranı görmek idi. Ben artık ölmek istiyorum. Amma ben o çeşmeden su içtiğim için ölüm ruhumu kabul etmiyor. Canıma kurtlar doluştu. Artık gereksiz bir hayat yaşıyorum. O, Ural’a insanın dirilik suyu içip gereksiz hayat yaşamaktansa, ona verilen ömrü şerefle yaşarsa zaten ölümsüzlük kazanacağını anlatmaya çalışıyor”.[19]

Ul da bulha yakşılık
Kükke le osopyakşılık,
Hıuğa la batmas yakşılık
Telden de tösmesyakşılık
Barı eşke baş bulır,
Uzene le, keşege

Menge yeşer as bulır.[20]

Açıklaması: Onun adı iyiliktir. Göğe kalkmaz iyilik, suya batmaz iyilik, ateşte yanmaz iyilik, dilden düşmez iyilik. O, tüm emellerden yücedir. Kendin ve insanlar için ebedi yaşamanın yolu budur.

Buradan böyle bir felsefi sonuç çıkarabiliriz: “İnsan ancak iyilik edip, emelleri ile hafızalarda ebediyen yaşayabilir”.

Sümer Destanı “Gılgamış”da da bu düşüncenin varlığını görürüz. Gılgamış Adamakrabdan “Ölüm korkurur beni, yokmu ebedi hayat?” diye sorduğu zaman Adamakrab cevabında ona şöyle söyler:

Gılgamış, gam çekme canın sağ olsun senin,
Gece gündüz de, şenlen, keyfin çok olsun senin.
Keyfine bak, bayram geçir
Gece gündüz çal çağır, şarkı söyle, oyna sen!
İyi giyip geçin, üstün başın temiz olsun.
Çocukların oynasın, bırak tutsun ellerinden,
Sevgilini azizle, razı kalsın erinden.

İnsanın hayatı da, işi de budur ancak.[21]

“Dede Korkut” Destanı’nın “Deli Dumrul” Boyu’nda, Deli Dumrul Tanrı’dan aman dilerken helalinin (kadınının) sadakatını gören Tanrı onlara 140 yıl ömür verir.

Deli Dumrul:
Ulu yollar üzerine
İmaretler yapayım senin için,
Ac görsem, doyurayım senin için,

Yalıncık görsem, donadayım senin için.[22]

Deli Dumrul, artık ne kadar uzun ömür verilse de, cismani ölümün kaçınılmazlığını kabul ediyor, iyilik etmekle, kutsal emellerle ebedi hayat kazanacağını idrak ediyor ve ona verilen 140 yıl ömür süresinde ancak iyilik edeceğine söz veriyor.

Beşeri düşüncelerle yaşayan kahramanlar hiç bir zaman sadece kendilerini düşünmemişlerdir. Onlar tüm canlı hayatı zulümden kurtarmak için yollar aradıklarına göre kutsallaşmış, ebediyyete kavuşmuşlardır. Bütün bu karşılaştırmalardan “Cismani ölüm kaçınılmazdır. Ebedi yaşam iksiri iyi emellerdir. Sağlığında hayır sahibi olan ebediyet kazanır” sonucunu çıkarabiliriz.

Destan ve esatirlerde doğa güçlerinin kişileştirilmesi daha çok ilk insan, ilk türeyişle ilgili olarak ortaya çıkmıştır. Bu tür mitolojik unsurlar, İskitlerin “Targıtay” destanında daha çok görülmektedir. Bu esatir animist dünya görüşünün ürünüdür. Heredot, Zeus’un kimliğini açıklarken Yunanların büyük tanrısı, İskitlerin ise babası gibi gösterildiğini belirtir. İlk insan olan Targıtay’ın Tanrı Zeus ile Borisfen Nehiri’nin kızının (peri kızN. H.) izdivacları sonrası dünyaya gelmiş olması sırf animist dünya görüşünün sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Eski dünya mitolojilerinde su perisinden doğma anlayışı genellikle mitolojik tefekkürle ilgilidir. Fakat destanlardan da görüldüğü gibi, Peri kızıyla izdivac her zaman müsbet sonuçlanmaya bilir. “Targıtay” efsanesinde Peri kızın büyük Tanrı Zeus ile izdivacından İskitlerin başı Targıtay türemiş, “Dede Korkut” Destanı’nda ise Peri kızı Tepegöz’ü doğurarak Oğuz’a bela gönderiyor. Tepegöz’ün Peri annesi oğlanın parmağına yüzük geçirerek: “Oğul! Sana ok batmasın! Tenin kılınc kesmesin!” dedi.[23]

Şu iki karşılaştırmadan da görüldüğü gibi “Peri kız” kutsal varlıktır. Kutsal varlık olan tanrıyla (Zeus’la) izdivacından müsbet kahraman, Çoban’ın bu kutsal varlığa tecavüzünden Oğuz’a bela türer.

Başkurt destanı “Ural Batır”da da böyle mitolojik anne ve baba suretleri vardır. Burada zoomorfik unsur olan Simurg’nun kosmogonik unsur Güneş ve Ay’la izdivacından Humay ve Ayhulu’nun (gu kuşu, melek kız) türemesi Ay’ın, Güneş’in eski Türk metnlerinde yaratıcı güç rolünü üstlendiklerini gösterir. Fakat kosmogonik Ay, Güneş ve zoomorfik Simurg suretlerinin izdivacından insan değil, kuş kızlar (melekler) Humay ve Ayhulu türer ki, onların da antropomorfik suretler olan Şulgen ve Ural’la izdivaçlarından yine antropomorfik suretler olan Hakmar ve İdel’in türediğini destanın ilerleyen bölümlerinde görmekteyiz.

Genellikle, Ay ve Güneş Türk mitolojisinde birçok hallerde türetici güç olarak karşımıza çıkmaktalar. Her iki doğa unsuru da daha çok mitolojik anne olarak yansıtılır. Ay, kosmogonik unsuru ise bu bakımdan ikili seciyeye sahiptir. Ay mitolojide bazen baba, bazen ise anne fonksiyonu taşır. “Ural Batır” ve “Oğuz Kağan” Destanlarında Ay “anne” olarak dikkat çekmektedir.

Gene günlerden bir gün ay kağanın

közü yarıb butadı erkek oğul togurduz.[24]

Her iki destanın da benzer mitik suretlere sahip olmasına bakmayarak, bu suretlerin destanlardaki tasviri, onların farklı zaman dilimlerinde oluştuklarını gösterir.

“Altay Yaratılış Destanı”nda ise Tanrı Karahan beşeriyetin ilk canlısını ağaç dallarından yaratıyor: “.dalları, yaprakları olmayan ağaca bakmak hoş değil, bu ağacın dokuz dalı birden olsun, bu dokuz dalın her birinden dokuz kişi türesin ve bunlardan dokuz millet olsun”.[25]

Ağaç ana (mitolojik ana) motifine birçok Türk metinlerinde rastlamanın mümkünlüğü, değinilmesi gereken ilginç noktalardandır. Altay Destanı “Maaday Kara”da düşman eline geçmesin diye Maaday Kara, çocuğunun beşiyini Kayın ağacına asar ve ağacın öz suyunu bağırsak aracılığıyla onun ağzına yöneltir.[26]

Tört tör Kayın bu emdile

Enen bolgay, balam dedi! [27]

Açıklaması: Dört Kayın ağacı bu günden annen olsun, balam dedi.

Demek, kahraman maddi varlık olarak insanlardan türemiş olsa da, onun ölmemesinde, yaşamasında ve gıdalanmasında başlıca rolü Kayın ağacı oynuyor.

Türk halklarının mitolojisinde ağaca mukaddes varlık olarak bakma, ona tapma, inanma halleri sürekli olarak karşımıza çıkabilecek bir motiftir. Halk arasında yeşil ağaca (yani yaşayan ağaca) el kaldırmak, onu kesmek günah sayılıyor. Ağaç türlerinden en çok kutsal sayılanı Çınar ve Kayın ağaçlarıdır. Çınar ağacına Türk mitolojisinde anne motifi olarak rastlanmıyor. Çınar destan ve masallarda azamet, dayanıklılık sembolü olarak tasvir edilir.[28] Buna benzer motif “Dede Korkut” Destanı’nda da var.

Uruz’u düşmanlar asmak istediğinde O, ağaca yüz tutarak şöyle söyler:

Büyük büyük suların köprüsü ağaç!
Kara kara denizlerin gemisi ağaç!
Eğer erdir, eğer övrettir korkusu ağaç!
Başın ala baksam eğer, başsız ağaç!
Dibin ala baksam, dibsiz ağaç!
Beni sana asarlar, götürme, ağaç!

Eğer götürsen, yigitliğim seni tutsun! [29]

Çinar ağacının şimdi bile Türk halk yaratıcılığında “Han Çinar” teşbihinin, azamet ve vakar sembolü gibi kullanılması tesadüf olmayıp bu destanlardan kaynaklanmaktadır.

Kayın ağacı ise Türk halklarının mitik metnlerinde mitolojik anne motifi olarak karşımıza çıkar. Kayın ağacı Buryatlarda da “Anne ağaç” olarak adlandırılır.[30]

Tüm bunları, ağaca mitolojik bakışın, animistik görüşle yansıdığı şeklinde değerlendirebiliriz. Anne çocuğu besleyen, baba ise koruyan, irade, cesaret ve hüner aşılayan varlıktır. Ağaçların doğal özellikleri onların bu türlü seçimine olanak sağlıyor. Buradan da Kayın ağacının öz suyu gıda için yararlı olduğundan animist tefekkürlü insanlar onu anne, Çinarın ululuğuna bakarak onu da baba olarak suretleştirmiş oldukları kanısına varabiliriz.

“Dede Korkut” Destanı’nda da ağaç yine mitolojik anne olarak karşımıza çıkar. “Basat’ın Tepegözü Öldürdüğü Boy”da Basat kendisini Tepegöze tanıtırken ona şöyle seslenir:

Annem adın sorar olsan, Gaba ağaç.[31]

Uzman araştırmacı M. Seyidov’a göre: “Birçok eski halkların, aynı zamanda da Türk mitolojik tarihinde esatiri ecdad bazen bir, bazen ise iki kökten götürülüyor; iki kökten götürülen ecdadın biri baba, diğeri ise anne olur”.[32]

Altay destanı “Maaday Kara”nın metni, kahramanın iki mitolojik ecdadının olduğunu söyleme imkanı verir. Bunlardan biri Kayın ağacı (anne), diğeri Dağ babadır.

Kara tayga bu bolgazın,

Adan bolgay balamdedi.[33]

Açıklaması: Kara dağ senin baban olsun, balam, dedi.

Genellikle “dağ” motifi Türk mitolojisinde baba fonksiyonu taşımaktadır.

Destanda Maaday Kara’dan önceki neslin şeceresi ile ilgili bilgi yoktur. Maaday Kara’nın kendisinin dağ ruhundan türediği de belirtilir.

Tuu yelbisten boyı bitkenMaaday Kara.[34]

Açıklaması: Dağ ruhundan meydana geldin, Maaday Kara.

Demek, animist tefekkürlü eski insanlar bu mitolojik unsurları gelişi güzel değil, onların doğal özelliklerini dikkate alarak yaratmışlardır.

İlk ecdad, ilk insan konusu “Kurani Kerim”de de aksini tapmıştır. Ama “Altay yaratılış destanı”ndan farklı olarak, ilk insan ağaçtan değil, topraktan yaratılır. Allah şeytana hangi nedene dayanarak Adem’e secde etmediğini sorduğu zaman o, şöyle cevap verir: “Ben ondan daha üstünüm: Sen beni ateşten yarattın, onu ise topraktan yarattın”.[35]

Eski Türklerin tabiat kuvvetlerine olan inanç ve itikadını öğrenmek için ilkin kaynaklar olarak eski Türk destanları da esas yönlendirici özellikler taşıyor. Çünkü bu destanlarda eski Türklerin Ay’a, Güneş’e, diğer bir ifadeyle kosmogoniye, doğa güçlerine olan itikad ve inancı animistik düşünce çerçevesinde şekillenmektedir. Bu bakımdan eski Türk destanları, Türk mitoloji sisteminde gök cisimlerine olan inancın oluşumun öğrenilmesinde ilkin kaynak fonksiyonu konumundadır.

 Doç. Dr. Nezaket Hüseyn KIZI

Baku Devlet Üniversitesi / Azerbaycan

Alıntı Kaynağı: Türkler, Cilt: 3 Sayfa: 338-344

Kaynaklar :
♦ Azerbaycan Nağılları, “Melikmemmed”, Bakü 1975.
♦ Altayskiy Epos, Kogutey, MoskovaLeningrad 1935.
♦ Bayat, F., Oğuz Epik Enenesi ve Oğuz Kağan Destanı, Bakü 1993.
♦ Gılgamış Destanı, Bakü 1985.
♦ Başkırd HalkEposu, Moskova 1977.
♦ Ezrayıl Bilen Garip, Aşkabad, 1967.
♦ Karavelliler, Bakü 1967.
♦ Kitabi Dede Korkut, Bakü, 1978.
♦ Nizami Gencevi, Şerefname. Bakü, 1988.
♦ Maaday Kara, Moskova, 1973.
♦ Seyidov, M., Azerbaycan Mifik Tefekkürünün Kaynakları, Bakü, 1983.
♦ Sepetcioğlu, M. N., Türk Yaratılış Destanları, Ankara 1976.
♦ Tehmasib, M., “Azerbaycan Halk Edebiyatında Dev Sureti”, Vatan Uğrunda Dergisi, Bakü 1946, no. 1.
♦ Özbek Halk Ertekileri, I. cilt, Taşkent, 1960.
♦ Letopisi Hronskih Buryat, MoskovaLeningrad 1940.
♦ AlZahraa for Arab “Mass Media”, 1993.
Dipnotlar :
[1] Başkırd Halk Eposu, Moskova 1977, s. 67.
[2] Karavelliler. Bakü 1967, s. 8.
[3] M. Tahmasib, “Azerbaycan halk edebiyatında dev sureti”, Vatan Uğrunda Dergisi, Bakü 1946, no. 1, s. 81.
[4] Özbek Halk Ertakları, I. cilt, Taşkent 1960, s. 146.
[5] Başkırd Halk Eposu, Moskova 1977, s. 101.
[6] A.g.e., s. 103, 122, 161.
[7] A.g.e., s. 110-113.
[8] A.g.e., s. 114.
[9] Başkırd Halk Eposu, Moskova 1977, s. 67.
[10] A. M. Sagalayev, UraloAltayskaya Mifologiya, Novosibirsk 1991, s. 58.
[11] 1967, s. 129 Ezrayıl Bilen Garıp, Aşkabad.
[12] Azerbaycan nağılları, “Melikmemmed”, Bakü 1975, s. 93.
[13] Seyidov M, Azerbaycan Mifik Tefekkürünün Kaynakları, Bakü 1983, s. 118
[14] Altayskiy Epos Kogutey, MoskovaLeningrad 1935, s. 116.
[15] Nizami Gencevi, Şerefname, Bakü 1988, s. 505.
[16] Başkırd Halk Eposu, Moskova 1977, s. 62.
[17] Başkırd Halk Eposu, Moskova 1977, s. 88.
[18] Kitabi Dede Korkut, Bakü 1978, s. 88.
[19] Başkırd Halk Eposu, Moskova 1977, s. 149-150.
[20] Başkırd Halk Eposu, Moskova 1977, s. 150.
[21] Gilkamıs, Bakü 1985, s. 162.
[22] Kitabi Dede Korkut, Bakü 1978, s. 93.
[23] Kitabi Dede Korkut Destanı, Bakü 1978, s. 35.
[24] F. Bayat, Oğuz Epik Enenesi ve Oğuz Kağan Destanı, Bakü 1993, s. 110.
[25] Sepetçioğlu, M. N., Türk yaratılış destanı, Ankara 1976, s. 18.
[26] Maaday Kara, Moskova 1973, s. 68.
[27] A.g.e., s. 87.
[28] A.g.e., s. 68.
[29] KitabiDede Korkut, Bakü 1980, s. 40.
[30] Letopisi Hronskih Buryat, MoskovaLeningrad 1940, s. 60.
[31] Kitabi Dede Korkut, Bakü 1978, s. 123.
[32] M. Seyidov, Azerbaycan Mitik Tefekkürünün Kaynakları, Bakü 1983, s. 92.
[33] Maaday Kara, Moskova 1973, s. 68.
[34] Maaday Kara, Moskova 1973, s. 78.
[35] Koran, AlZahraa for Arab, “Mass Media”, 1993, s. 279.