Erken Dönemleri:

1870’li yıllar, Polonyalı küçük Marie, Ruslar tarafından işgal edilmiş Varşova’da, ailesiyle mütevazı bir hayat yaşıyordu. Okumayı ablasından bile önce daha küçücükken öğrenmişti. 4 çocuğuna bakamadığı için okul yöneticiliğinden ayrılmak zorunda kalan annesi veremden öldüğünde, Marie yaşamının ilk derin acısını yaşamış oldu. Tüm zorluklara rağmen oldukça başarılı bir öğrenciydi. Liseyi birincilikle bitirdi. Ve bu başarısı altın madalya ile ödüllendirildi.

Marie yüksek öğrenim görmeyi çok istiyordu ancak o yıllarda ülkelerinde kadınların üniversiteye gitmesi yasaktı. Rus yetkililerin düşüncelerinden dolayı babasının işine son vermesi yüzünden maddi durumları yurt dışında üniversite okumaya da el vermiyordu. Bu yüzden ablasıyla şöyle bir plan yaptılar. Marie önce ablasının Fransa’da eğitim görmesi için çalışacak ve ona para gönderecekti. Okulu bittikten sonra da ablası onun için aynı şeyi yapacaktı. Ablasını üniversiteye gönderen Marie 7 yıl boyunca çalıştı ve hem ablasına para gönderdi hem de kendisi için para biriktirdi.

O dönemde kadın hakları sadece bir masaldı. Üniversitelerde kadın görmek imkânsızdı ve aynı işi yapsalar bile kadınlar erkeklerden 4 kat daha az kazanıyordu. 1891 yılında ablası mezun olduğunda, 24 yaşına gelmiş olan Marie’ye gelmişti artık sıra. Varşova’dan trene atlayıp Paris’e gitti. Bilimsel çalışmalarına hemen başlamak isteyen Marie, Sorbonne Üniversitesi’nin Fen Fakültesi’ne kaydoldu. Fakat yoksulluk peşini bırakmıyordu. Çoğu günlerini ekmek ve çayla açlık sınırında geçiriyordu. Bir öğrenci mahallesinde tuttuğu çatı katında yoksulluk içinde yaşıyor, masraf olmasın diye kendisine yakacak bile alamıyor, bazen soğuktan tir tir titriyordu. Okula devam edebilmek için laboratuvardaki fırınların başında gözcülük yapıyor bazen de şişeleri yıkıyordu.

2 yıl bu ağır şartlara katlandı. Ne var ki yoksulluk Marie’nin direncini kırmaya yetmedi. Mezun olur olmaz fizikte yüksek lisans yapmak için girdiği sınavda birinci oldu. Bir yıl sonra da matematikte yüksek lisansa başladı. Marie zamanının çoğunu laboratuvarda geçiriyordu. İleride eşi olacak adamla da bir laboratuvar ortamında tanıştı. Pierre Curie. O zamana kadar, Pierre Curie’nin şansı kadınlardan yana hiç yaver gitmemişti. Karşı cinse ön yargı ile bakıyordu. Ona göre dahi denilebilecek kadın yok denecek kadar azdı. Sıradan kadın, bir bilim adamı için ayak bağı olmaktan ileri geçmez diyordu. Fakat Marie, onun bu düşüncelerini tamamıyla değiştirdi, böylece hem bilimsel çalışmalarını hem de hayatlarını 1895 yılında birleştirdiler. Maria Sklodowska artık Marie Curie adını almıştı.

Çalışmaları:

Bu genç karı kocanın ortak ilgi alanları radyoaktiviteydi. Marie’nin doktora hocası olan Henri Becquerel, uranyumun kendiliğinden, X ışınına benzeyen ve fotoğraf filmiyle etkileşime girebilen gizemli bir ışın yaydığını keşfetti. Bulduğu şey daha sonra radyoaktivite olarak adlandırılacaktı. Çok geçmeden Curie de toryumun benzer bir ışın yaydığını keşfetti. Daha da önemlisi, bu ışının gücü, fiziksel ya da kimyasal değişimlerden etkilenmiyordu ve sadece elementin miktarına bağlı olarak değişiklik gösteriyordu. Bu Marie’nin şu sonuca varmasına yol açtı: Radyasyonun kaynağı her elementin atomlarının içinde var olan temel bir şey olmalıydı. Bu radikal bir fikirdi ve atomun bölünemez olduğuna dair kalıplaşmış fikri çürütmeye yardımcı oldu.

Ardından, uranyum oksit denilen süper radyoaktif bir maden filizine odaklanarak, Curieler uranyumun bütün radyasyonu tek başına yaratıyor olamayacağını fark etti. Yaptıkları deneylerde uranyum maden filizinde normalin çok daha üzerinde bir ışıma tespit ettiler. Maddenin tüm bileşenlerini hesaba kattıklarında ne olduğunu bilmedikleri sadece 1/1000’lik bir kısım kalıyordu. Ama nasıl olabilirdi ki? Bu yüksek ışımanın sebebi sadece 1/1000’lik bir kısımdan kaynaklanıyorsa bu çok güçlü, aşırı radyoaktif yeni bir element olabilir miydi?

Burada bir araya girmek istedim. Birazdan izleyecekleriniz bizim anlatırken bir çırpıda söylediğimiz şeylerin arka planında nasıl zorlukların yattığını gösteren ve bilim tarihinde yaşanmış en zorlu süreçlerden biri. İşte falanca bilim insanı şunu keşfetti. Filanca bilim insanı bunu yaparak şunu icat etti falan diye anlatıyoruz ya. Dile kolay değil mi? Buldu, keşfetti. Bakın şimdi o keşiflerin ve icatların arka planında nasıl fedakarlıklar, acı, gözyaşı, sabır ve zekâ yatıyor onu izleyeceğiz.

Polonyum ve Radyumun Keşfi:

Curieler hemen çalışmalara başladılar. Uranyum maden filizi pahalı bir metaldi ve yalnızca Avusturya’dan sağlanabiliyordu. Kısıtlı mali olanaklarıyla filizi olduğu gibi değil, uranyumu alınmış kalıntısını satın alabileceklerdi. Çünkü yeni elementin kalıntıda olduğuna emindiler. Avusturya hükümeti istenen kalıntıyı taşıma ücreti karşılığında göndermeyi kabul etti.

Curilere bu çalışmalarını yapmaları için bir laboratuvar gerekiyordu. Üniversiteye taleplerini ilettiklerinde onlara ancak tavanı akan, kışın soğuk yazınsa sıcaktan bunaltan derme çatma bir baraka tahsis edebildiler. İşte bu noktada bilim tarihinin en yorucu ve yıpratıcı araştırması başladı. Önce kalıntıyı ocak üzerinde kocaman kazanlarda kaynatıp arındırma işlemiyle başladılar. Eriyik, sürekli karıştırılarak filtreden geçirildi. Kapalı yerde çıkan gaz çoğu kez dayanılamayacak yoğunlukta olduğundan kazanlar, hava koşulları elverdiğinde, üstü açık avluya taşındı.

İki yıl boyunca tonlarca uranyum maden filizini kaynattılar süzdüler ve arındırdılar. Bu sürede sağlıklarını göz ardı ediyorlardı. Üstelik bilim dünyası henüz radyoaktivitenin insan sağlığına nasıl bir zarar verdiğinin farkında değildi. Sonunda az miktarda bizmut bileşiği elde ettiler. Bu bileşimin uranyumdan 300 kat daha aktif olduğu göz önüne alındığında bu bile küçümsenecek bir başarı değildi. 1898’de Toryumun radyoaktif özelliğini keşfeden Marie, ülkesinin adıyla andığı “Polonyum” elementini bulduklarını açıkladı. Fakat sorun henüz tam olarak çözülmüş değildi. Çünkü polonyum çıkarıldıktan sonra geri kalan posanın çok daha güçlü olduğunu gördüler.

Çalışmalara devam ettiler ama tek bir süreçte geriye kalan radyumu, baryumdan ayrıştırmanın yolunu bulamadılar. Baryumu ancak çok ama çok küçük miktarlarda ayrıştırmanın bir yolunu bulabildiler. Teoride baryum tamamen temizlendiğinde geriye sadece radyum kalacaktı. Kristalizasyon yöntemiyle 2 yıl boyunca binlerce küçük kapta baryumu radyumdan ayrıştırmaya çalıştılar. Sonunda bütün bu kaplardan geriye kalan hepsinden arındırılmış maddeyi içeren son kristalizasyon işlemine geldiler. Binlerce buharlaştırma kabından geriye kalan son şey… O tarihi an gelmişti. 8 ton uranyum maden filizi ve 4 yıllık çalışmanın sonucu bu küçücük kâsenin içerisindeydi. Birkaç saat içerisinde kâsenin içerisindeki su buharlaşacak ve sadece saf radyum kalacaktı.

Aradan saatler geçti. Fakat oda neydi? Buharlaşan sudan geriye kalan hiçbir şey yoktu. Sadece bir iz, bir leke kalmıştı. Yıllar süren çalışma, emek, sabır, ter ve gözyaşı yerini bir porselen tabağın dibindeki komik lekeye bırakmıştı. Marie adeta yıkıldı. Günlerce kendine gelemedi. Nasıl böyle bir sonuca vardıklarını anlamaya çalıştı. Radyum neredeydi? O yüksek radyoaktivitenin kaynağı nereye kaybolmuştu? Günler sonra aklına o tabaktaki iz geldi. Acaba bulmayı bekledikleri şey bir tutam tuz kadar bile olmayabilir miydi? Belki de 8 ton uranyum filizinden geriye kalan radyum gözle bile görülemeyecek kadar azdı. Hemen laboratuvarlarına geri döndüler. Saat gecenin bir yarısıydı. Ve işte gördükleri şey… evet evet o gördükleri şey muazzam güzellikteki radyumlarıydı. Curieler şunu anladı. Radyum o kadar güçlü bir radyoaktifliğe sahipti ki o tabakta kalan ve sanki hiçbir şey yokmuş gibi görünen leke aslında uranyumdan 1 milyon kat daha radyoaktif olan radyum elementiydi. İşte tam da bu yüzden çok ama çok azdı.

Son Dönemler:

Radyoaktivite konusundaki araştırmalarından ötürü Marie–Pierre Curie çifti ve Henri Becquerel 1903 yılında fizik dalında Nobel Ödülü aldılar. Aynı yıl Marie Curie doktorasını vererek gelişmiş bilim dalında doktorasını alan ilk kadın unvanını aldı. Radyumun kötü dokuların tedavisinde kullanılması fikri de yine o yıllarda tartışılmaya ve hatta uygulanmaya başlandı. Nobel Ödülü çiftin dünyaca tanınmasını sağlarken, maddi açıdan da rahatlattı ve yaptıkları borçları ödemelerini sağladı. Curie çifti, öğretmenlik yapmaya ve deneylerini sürdürmeye devam etti. Aşırı derecede radyasyona maruz kalmaları özelikle elleri ve kolları olmak üzere yaralara yol açmaya başlamıştı. Ancak onlar yılmadan çalışmalarına devam ettiler.

İnsanlığın yararı için sarf ettikleri her türlü keşfi, teklif edilen çeşitli önerilere rağmen geri çevirdiler ve radyumun patentini almayı reddettiler. Oysa kendi keşiflerinin bir gramının ederiyle, bir servet kazanabilirdiler. Ama yapmadılar, hatta şaşkınlıkla şu soruyu sordu Marie; “Radyum bir elementtir, herkesin malıdır. Nasıl bir kişiye ait olabilir?” Bu sözler adeta bir bilim kadınının metalaşmaya, kapitalizme direnişiydi. Maddi çıkarın bilimin ruhuna uymadığının göstergesiydi.

1906 yılında beklenmedik bir kaza bu uyumlu çifti birbirinden ayırdı. Pierre Curie bir at arabasının altında kalarak can verdi. Bu Marie için hayatının en büyük yıkımıydı. Fakat devam etmek zorundaydı. Kocasının Sorbonne’daki görevini devraldı ve tüm eleştirilere rağmen Sorbonne’daki ilk kadın profesör oldu. 1911’de ise, kimya dalında polonyum ve radyumun keşif ve araştırmalarından ötürü ve bir elementin başka bir elemente dönüşebileceğini kanıtlamasıyla Nobel’in ikinci kez sahibi oldu. Böylece tarihte iki defa farklı alanda Nobel Ödülü alan ilk insan oldu. Bugün de iki Nobel Ödülü sahibi olan bir avuç insandan biri.

Ölümüne kadar radyum üzerinde çalışan Marie Curie’nin, insanlığa sağladığı bu faydaların kendisi için ağır bedelleri oldu. 4 Temmuz 1934 yılında kan kanseri nedeniyle Savoy’da hayata gözlerini yumdu. Vücudu aşırı derecede radyasyona maruz kalmış, hemen her organı hasar görmüştü. Bu yüzden ona “Bilim için ölen kadın” denildi.

Marie’nin laboratuvarında çalışırken kullandığı aletlerin bir kısmını bugün Varşova’daki Marie Curie Müzesi’nde görmek mümkün ancak hiçbir zaman yanından ayırmadığı not defteri içerdiği radyasyon nedeniyle Fransa’daki özel bir kasada tutuluyor. Eğer onun el yazmalarına bir göz atmak isteseydiniz, radyoaktif kirlilikten korunmak için koruyucu giysiler giymeniz ve bir feragatname imzalamanız gerekecekti. Madam Curie’nin cenazesi de kurşun kaplı bir tabutla ölüm sebebi olan radyasyonu dışarı geçirmeyecek şekilde muhafaza edilerek toprağa verildi.

Sonuç:

Marie Curie’nin bu devrim niteliğindeki çalışmaları fizik ve kimyayı kavramamız için gerekli zemini oluşturdu. Onkoloji, teknoloji, tıp, nükleer fizik ve daha birçok alanda çığır açtı. Radyasyonla ilgili keşifleri, bilimin en büyük sırlarından bazılarını gün ışığına çıkararak yeni bir dönem başlattı.

“Şöhretin yozlaştıramadığı tek insan” bu sözler Einstein tarafından Marie Curie için söylendi. Gerçekten de öyleydi. Zorunlu olmadıkça makyaj yapmazdı. Pek takı takmaz, giyimine kuşamına hiç önem vermezdi. Resmi törenlerde giymek üzere siyah, dantelli bir tuvaleti vardı o kadar. Şatafattan, resmiyetten kaçınır, övüldüğü zaman utanırdı.* Hatta bir keresinde kapılarına kadar gelen Amerikalı bir gazeteci bahçede Marie Curie ile karşılaşmış ancak bakımsız görünen bilim kadınını tanıyamamıştı. Madame Curie ise kendisini hizmetçi sanan gazeteciye karşı gayet kibar davranmıştı. Gazeteci daha sonra büyük bir gaf yaptığını fark edecek ve Curie’nin şu sözlerini hayatı boyunca unutamayacaktı. Madame Curie’nin kendisini görmeye gelenlere tek bir mesajı var. “İnsanlara daha az, fikirlere daha fazla ilgi gösterin.”

Kaynaklar ve İleri Okuma:

Marie Curie, Bir Bilim Kadınının Olağanüstü Öyküsü – EVE CURIE

Bilime Yön Verenler – PROF.DR. YÜKSEL ÖZDEMİR

https://tr.wikipedia.org/wiki/Marie_Curie

https://www.imdb.com/title/tt0036126/?ref_=nv_sr_srsg_0

https://www.ted.com/talks/shohini_ghose_the_genius_of_marie_curie/transcript?language=tr#t-284292

https://explore.psl.eu/en/discover/virtual-exhibits/marie-curie-1867-1934/warsaw-paris-1867-1891

Marie Curie Biyografisi: Bilim için ölen kadın yazısı ilk önce Holosen üzerinde ortaya çıktı.

Satürn.

Adını, Jüpiter’in babası olan, Roma’nın zenginlik ve tarım tanrısından aldı. Mitolojilerde önemli bir karakterdi. Taa Babilli astronomlar bile 2800 yıl önce Satürn’ü sistematik olarak gözlemlediler ve kaydettiler. Teleskoplu gözlemlerde hiçbir gezegen güzellikte onunla yarışamaz. Küçük bir cihazla bile gezegenin o güzel halka sistemini görebilirsiniz. Uzay sondalarıyla yakından bakarsanız her Satürn fotoğrafının bir kartpostal gibi olduğunu görürsünüz. İnanması güç bir görsel şölen izlersiniz.

Günümüzde herhangi bir teleskoptan baktığınızda Satürn’ün yalnızca kendisini değil, dev uydusu Titan’ı da görebilirsiniz. Gezegen onlarca uyduya sahip. Satürn sistemini ne kadar net görürsek, o kadar çok muamma buluyoruz gibi görünüyor. Uydusu Enceladus’tan fışkıran gayzerlerden tutun da sisli Titan’daki metan göllerine kadar zengin bir bilimsel araştırma sahası sunuyor. Hala gizemlerle dolu.

Bu videoda Satürn’ün en ilginç özelliklerinden halka sistemine, dev uydusu Titan’dan uzaydaki bir kartopuna benzeyen Enceladus’a kadar pek çok şeyi inceleyeceğiz. Ayrıca bugüne kadar Satürn sistemini ziyaret etmiş uzay sondalarının keşiflerinden bahsedeceğiz.

Yine harika bir belgesel sizleri bekliyor…

Satürn’ün Özellikleri

Satürn Güneş’ten itibaren sayarsanız altıncı sırada. Güneş sisteminin en büyük ikinci gezegeni. Gece gökyüzünde çıplak gözle rahatça fark edilebilen son gezegen. Güneş’ten yaklaşık 1.5 milyar km uzakta olmasına rağmen devasa boyutu onu görülebilir kılıyor. Bu nedenle antik dönemdeki atalarımız bile onun varlığından haberdardı.

Satürn’ün ekvator çapı 120 bin km. Dünya’nın çapının 9 katı. Tıpkı Jüpiter gibi o da bir gaz devi. En büyük ikinci gezegen ve içine 760 adet Dünya sığabilir. Ancak boyutuna göre inanılmaz derecede hafif. Kütlesi yalnızca 95 Dünya kütlesi kadar. Yani Güneş sisteminin en az yoğunluğa sahip gezegeni. Cm³ başına sadece 0.69 gram. Bu oran, yoğunluğu 1g/cm³ olan su yoğunluğundan bile daha düşük.

Bu ne demek biliyor musunuz arkadaşlar? Eğer Satürn’den bir parça alıp Dünya’ya getirebilseydik onu küvette yüzdürebilirdik. Ama muhtemelen çok kısa bir sürede suyu dondururdu. Çünkü Satürn’de ortalama sıcaklık -180°C.

Güneş’in etrafındaki bir turunu tamamlaması 29.4 Dünya yılı sürüyor. Kendi ekseni etrafındaki dönüşünü ise 10 saat, 39 dakikada bitiriyor. Hacim ve kütlesine rağmen inanılmaz bir hızda dönüyor. Bu hız sebebiyle gezegen yassılaşıyor ve Güneş sisteminin en basık gezegeni haline geliyor. Halkaları biraz gözümüzü yanıltsa bile teleskopla bakarak siz bile bu sferoit formu fark edebilirsiniz.

Satürn, Güneş’e, Jüpiter’den yaklaşık iki kat daha uzak. Dünya’ya göre ise 10 kat uzak. Güneş’e en yakın olduğu nokta 1.3 milyar km. En uzak olduğu nokta ise 1.5 milyar km. Bu da Dünya’nın aldığının ancak %1.2’si kadar bir Güneş ışığı alabiliyor demek. Bu zayıf ışık muazzam hızına rağmen bu gezegene ancak 80 dakikada varabiliyor.

Eksen eğikliği Dünya’nın 23.5 derecelik eğimine benziyor. 26.73 derece. Bu, Dünya gibi Satürn’de de mevsimler olduğu anlamına geliyor. Kütleçekimi ise Dünya’nınkine çok yakın. 0.92 katı.

Oluşumu

Peki Satürn nasıl oluştu?

Güneş sistemindeki diğer gezegenler gibi Satürn de Güneş çevresindeki gaz ve toz bulutundan 4.5 milyar yıl önce meydana geldi. Bulutun Güneş’e yakın olan kısımları esas olarak iç gezegenlerin bileşimi olan katı parçacıklar ve daha ağır elementler içeriyordu. Çünkü Güneş rüzgârı çevredeki daha hafif elementleri, yani hidrojeni ve helyumu üfleyerek uzak ve soğuk bölgelere göndermişti. Burada meydana gelen gaz ve toz kümeleri zamanla dev gezegenlere dönüştüler. Bu gezegenler çok kısa sürede, sadece birkaç bin yılda, hafif gazları yakaladılar. Böylece Güneş’e doğru ölüm yürüyüşü yapmalarını engelleyen bir kütleye ve yörüngeye kavuştular.

Dış Güneş sistemini meydana getiren bu gezegenlere bugün “Dev Gezegenler” diyoruz. Bunlar karasal gezegenlerden farklılar. Hacimleri ve kütleleri çok büyük olmasına rağmen yoğunlukları çok düşük. Çünkü ağırlıklı olarak hidrojen ve helyumdan meydana geliyorlar. Daha spesifik olarak Jüpiter ve Satürn’e “Gaz Devleri”, Uranüs ve Neptün’e ise “Buz Devleri” diyebiliriz. Çünkü sonraki videolarda göreceğimiz üzere Uranüs ve Neptün, gaz devlerinden farklı olarak, karbon, kükürt, oksijen ve nitrojen gibi ağır elementleri içerisinde daha fazla barındırıyor. Bu elementler de birleşerek amonyak, su ve metan buzuna dönüşüyor.

Atmosferi

Satürn’ün atmosferi; ağırlıklı olarak hidrojen, biraz helyum ve çok az miktarda metan, amonyak, etan ve diğer organik maddelerden oluşuyor. Üst kısmı Jüpiter gibi bulut kuşaklarıyla çevrili ama onun kadar renkli değil. Gezegene soluk ve donuk sarımsı rengini veren kristalleşmiş amonyak bulutlarıyla kaplı.

Bu gezegen Jüpiter’den daha soğuk. Hem Güneş’ten daha uzak olduğu için daha az enerji alıyor hem de ürettiği iç ısısı Jüpiter’den daha düşük. Atmosfer tabakası farklı bölümlerde farklı hızlarda dönüyor. Bu yüzden buradaki rüzgarlar ve jet akımları Jüpiter’inkilere benziyor; hatta onlardan daha hızlı. Ekvatorda esen rüzgarların hızı saatte 1800 km’yi bulabiliyor. Dünya’dakilerin yüzlerce katı. Bu rüzgarlar atmosferde bazı şeritler oluşturuyor fakat üstlerindeki puslu bulutlar sebebiyle onları görmek zor. Ama bundan daha önemlisi buralarda basınç Dünya atmosferindekinin binlerce katı. Öyle ki gazlar sıvıya dönüşüyor.

Satürn’ün Altıgeni

Satürn’ün kuzey kutbu ilginç bir atmosferik özelliğe sahip. Güneş sisteminin hiçbir yerinde böyle sıra dışı bir hava olayıyla karşılaşmadık. Altıgen şeklinde bir hava akımı, bir fırtına var. İki Dünya’yı içine alacak kadar büyük.

Bu ilginç olay ilk defa 1980’lerde keşfedildi. Voyager araçlarının Satürn’e varışıyla birlikte astronomlar, gezegenin kuzey kutbunun üstünde gizemli, altıgen şeklinde bir bulut modeli fark etti. Altıgenin her bir köşesinin uzunluğu, Dünya’nın çapından daha büyüktü. 2004’te Cassini uzay aracı da bu olayı inceledi ve modelin merkezinde, Dünya’daki kasırgalara birebir benzeyen bir anafor olduğunu gösterdi. Ayrıca 2013-2017 yılları arasında bulutun renginin maviden altın rengine dönüştüğü görüldü.

Aynı altıgen güney kutbunda yok. Bilim insanları bu altıgen şeklin ve merkezdeki anaforun sebebini hala anlayamadı. Aslında laboratuvar deneyleriyle benzer şekiller oluşturabiliyor. Mesela dairesel bir sıvı tankının merkezindeki ve çevresindeki sıvılar farklı hızlarda döndürüldüğünde aynı Satürn’deki altıgen model elde edilebiliyor. Ama bu form daha önce bir gök cisminde rastlanan bir şey değil. Demek ki hız farkı ve viskozite parametreleri belirli sınırlar içinde olmadıkça bu şekil oluşamıyor. Bilim insanları gizemi çözmek için çalışmalara devam ediyor.

Büyük Beyaz Leke

Satürn’ün bir diğer gizemli özelliği ise her 20 veya 30 yılda bir kuzey yarımküresinde ortaya çıkan “Büyük Beyaz Leke”. Jüpiter’in Büyük Kırmızı Leke’si gibi ama şekli biraz farklı. Yuvarlak değil, uzunlamasına bir leke. Birkaç bin km genişliğinde. Yani Dünya’dan teleskopla görülebilecek kadar büyük. Yüksek hızlı rüzgarlar, bulutun, gezegenin etrafında kalın beyaz bir şerit oluşturmasına neden oluyorlar. Böylece büyüleyici bir görüntü oluşuyor. Ama birkaç ay sonra bu esrarengiz bulut gözden kayboluyor. Gizemi hala çözülemedi. Büyük Beyaz Leke en son 2010’da ortaya çıktı. Dolayısıyla bir başkasını incelemek için biraz beklememiz gerekecek.

İç Yapısı

Pek çok diğer gezegen gibi Satürn de katmanlı bir gezegen. Güneş’ten aldığının 2.5 katı bir enerjiyi dışarıya veriyor. Bir gaz devi olarak katı bir yüzeyi yok. Gezegen derinlerde dönen gazlar ve sıvılardan meydana geliyor. Yani bir uzay aracını Satürn’e indiremezsiniz. Yine de oraya bir uzay aracı gönderecek olsanız gezegenin derinliklerindeki aşırı basınç ve sıcaklıklar aracı mahvederdi.

Bilim insanları, Jüpiter’de olduğu gibi, Satürn’ün bulut katmanlarının altında ne olduğu konusunda da emin değil. Amonyak kristallerinin altında su bulutları olduğu düşünülüyor. Onun altında ise bir metalik hidrojen katmanı. Ardından da Dünya’dan biraz daha büyük ve çok daha yoğun bir çekirdek. Bu çekirdekte sıcaklık 11.000°C’ye ulaşıyor.

Satürn, Güneş sistemindeki, sudan daha az yoğun olan tek gezegen demiştim. Buna rağmen bazı bilim insanları, Satürn’ün atmosferinde her yıl binlerce ton elmas oluştuğunu ileri sürüyor. Hipoteze göre, yıldırımlar, metan gazını karbon tozuna dönüştürüyor, bu tozlarda gezegenin çekirdeğine doğru olan yolculuklarında ezilerek elmasa dönüşüyorlar.

Manyetik Alan

Gezegenin içerisindeki sıvı metalik hidrojenin oluşturduğu dönen akıntılar, Satürn’de de Jüpiter gibi gezegenden çok uzaklara kadar etkili olan güçlü bir manyetik alan yaratıyor. Jüpiter’inkinden oldukça zayıf olsa da Güneş sistemindeki en büyük ikinci manyetosfer. Ayrıca Dünya’dakinden farklı olarak Satürn’ün manyetik kutupları gezegenin ekseniyle neredeyse mükemmel bir şekilde örtüşüyor. Yani burada pusula kullanmak isteseydiniz, pusulanız, Dünya’daki gibi manyetik kuzeyi değil, gerçek kuzeyi gösterirdi.

Halkalar ve uyduların birçoğu bu devasa manyetosferin içerisinde yer alıyor. Manyetik alanın varlığı Pioneer 11 uzay aracının 1979’daki yakın geçişi sırasında tespit edildi. Güneş rüzgarının şekillendirmesiyle büyük bir balon şeklini alan manyetik alan, Satürn’e yakın bütün gök cisimlerini etkiliyor. Güneş rüzgarıyla etkileşiyor ve gezegenin kutuplarında auroraların oluşmasına yol açıyor.

Satürn’ün kutup ışıkları Jüpiter’inkiler gibi etkileyici bir görsel şölen sunuyor. Gezegenin kutuplarını çevreleyen parlak, sürekli daireler şeklinde ortaya çıkıyor. Bildiğiniz gibi Dünyamızın kutuplarında da aynı fenomen yaşanıyor. Bu fenomene sebep olan şey, Dünya’nın manyetik alanıyla Güneş’ten gelen yüklü parçacıkların etkileşimi. Aynı etkileşim Satürn’de de var.

Halka Sistemi

Şimdi geldik Satürn’ü asıl özel yapan şeye. Halka sistemine.

Hiç kuşkusuz Satürn’ün en dikkat çekici özelliği halkaları. Gezegenin ekvator düzleminde yer alan bu halkalar küçük bir teleskopla bile görülebilir. Satürn’ün halkalarını görmek genellikle kolay. Çünkü halkalar hem çok büyük hem de parlak buz parçacıklarından oluşuyorlar. Ama ihtişamını görmek için oraya bir uzay aracı göndermemiz gerekiyor.

İnsanların çoğu, belirgin halkalarından dolayı Satürn’ü biliyor. Yüzyıllar boyunca astronomlar, Satürn’ün, halkası olan tek gezegen olduğunu düşündüler. Bugün, halkaların tüm gaz devlerini; Jüpiter Satürn, Uranüs ve Neptün’ü çevrelediğini biliyoruz. Ama en net şekilde görülebilecek, parlak, muhteşem halkalara sahip olan tek gezegen Satürn.

Mesela şu görüntüye bir bakın. NASA’nın Cassini aracı tarafından çekilmiş bu fotoğraf halkaların muazzam güzelliğini nasıl ortaya çıkarmış.

Peki halkalar nasıl keşfedildi?

Halkaların Keşfi

Aslında bu hikaye biraz ilginç. Yüzyıllar boyunca bu halkaların ne olduğunu tam olarak anlayamadık.

Satürn’ün büyük halka sistemini ilk gören kişi Galileo’ydu. Fakat teleskobu çok zayıf olduğundan gördüğü şeyin bir halka olduğunu anlayamadı. Daha ziyade bir büyük gezegenin yanında iki başka cisim, bir tür kulakçık olduğunu zannetmişti. Galileo’dan 45 yıl sonra Christiaan Huygens halkaları yeniden gördüğünde daha doğru bir çıkarımda bulundu. Bu cisim kulakçık falan değildi. Gezegeni çevreleyen bir çeşit disk gibiydi. Onun ardından 1675 yılında Giovanni Domenico Cassini geldi ve bu diskin, aralarında boşluklar olan birden çok çemberden oluştuğunu belirledi. Tek parça bir disk değildi.

Ama Cassini’nin de yanıldığı bir nokta vardı. Uzaktan bakıldığında çemberler, tek parça katı diskler gibi görünüyorlardı. Uzun bir süre onların böyle olduğu düşünüldü. Nihayet 1857’de James Clerk Maxwell bu çemberlerin her birinin, çok küçük, trilyonlarca parçanın birleşiminden oluştuğunu kanıtladı. Bu küçük parçalar su buzuydu. Boyutları genellikle santimetre ölçeğinde olmakla birlikte, milimetrenin binde birinden tutun da 10 metreye kadar değişiklik gösteriyordu. Hatta bazı istisnai olanları dağlar kadar büyük olabiliyordu.

Yapısı

Satürn’ün halkaları 7 gruba ayrılmış. Bu gruplar büyük harflerle etiketlenmiş. Ancak bu etiketleme gezegenden uzaklıklarına göre değil, keşif sıralarına göre alfabetik olarak yapılmış. Ana halkaların adı A, B ve C. Diğer halkalar yani D, E, F ve G halkaları daha soluk ve daha yakın tarihlerde keşfedildiler. Nispeten birbirlerine yakınlar. Fakat A ve B halkalarını ayıran bu boşluğu fark ettiyseniz burada farklı bir durum var. Bu boşluğun adı Cassini Bölgesi. 4700 km genişliğinde. Bir de bu görüntüde gördüğünüz gibi Colombo, Maxwell, Huygens, Encke ve Keeler boşlukları var. Boşluklardan ikisi uyduların yolu süpürüp temizlemesi sonucu oluşmuş. Bu tür boşluk oluşturan uydulara “çoban uydu” deniyor. Diğerleriyse Satürn ve diğer uydular arasındaki kütleçekimsel etkileşimin bir sonucu.

Klasik halka sistemi, Satürn’ün merkezinden 480 bin km öteye dek uzanıyor. Ayrıca ilginç bir şekilde her halka gezegenin etrafında farklı bir hızda dönüyor. Saatte ortalama 50 bin ila 80 bin km hızla dönüyorlar. Bu dönüşler sırasında sürekli birbirleriyle çarpışa çarpışa ufalanıyorlar ve gelecekte de ufalanmaya devam edecekler. Fakat hala kilometrelerce çapa sahip bazı çok büyük parçalar var.

Mesela 2009 yılında Cassini, Satürn’deki ekinoksa şahitlik etti. Halkalara yandan vuran Güneş ışığı gösterdi ki büyük çıkıntılar vardı ve bunlar çok büyük gölgeler oluşturuyordu. Halkalar aslında sandığımız kadar mükemmel diskler değildi. Bazı çok büyük parçalar bu yapıyı bozuyordu. Bütün bunlara rağmen halkaların ortalama kalınlığı şaşırtıcı derecede küçük. Sadece 10 metre.

Böylesine büyük çaplı ama aynı zamanda bu denli de ince bir sistemi göz önünde canlandırmak için çapı 1.2 km olan, ama kalınlığı aynı kalan bir müzik CD’si düşünebilirsiniz. Anlayacağınız halkalardaki madde miktarı aslında çok az. Bütün parçalar toplanabilseydi çapı ancak 600 km olan buzdan bir küre oluştururlardı. Halkalardaki parçaların bir türlü oluşamamış bir uydu ya da Satürn’e çok yaklaşmış bir kuyrukluyıldızın döküntüleri olduğu düşünülüyor.

Her gezegenin çevresinde, gezegenin kütlesine göre değişen uzaklıkta, Roche sınırı diye bilinen bir sınır var. Bu sınırda ve sınırın altında, gezegenin kütleçekimi nedeniyle oluşan gelgit kuvvetleri öylesine büyük oluyor ki gezegene çok yaklaşan gök cisimleri parçalanıp dağılıyorlar. Parçacıklar bir araya gelip bir bütün oluşturamıyorlar. Satürn’ün halkaları çoğunlukla bu dev gezegenin Roche sınırının içinde yer alıyor.

Halkalar hala birçok gizemi içinde barındırıyor. 1980’lerden beri astronomlar, halkaların içinde karanlık lekeler olduğunu fark ettiler. Bu lekeler daha yakın geçmişteki Cassini görevinde de fotoğraflandı fakat hala ne olduklarını bilmiyoruz.

Yaşı

Satürn, 30 yıllık yörüngesinde ilerlerken bazen halkaların hizalanması tam olarak yandan bakıyormuşuz gibi olur ve teleskopla baktığımızda görülmezler. Halkalara tam yandan baktığımızda onları göremeyiz çünkü halkalar aşırı incedir. Bu tür zamanlarda biraz güçlü bir teleskopla halkaların Satürn’ün diski üzerindeki izdüşümlerini koyu bir çizgi gibi görürüz. Halkalar en son 2009’da görülmez olmuşlardı ve bir sonraki gözden kaybolacakları tarih ise 2025.

Peki bir gün tamamen ortadan kaybolabilirler mi? Ya da eskiden de var mıydılar?

Halkaların yaşı uzun bir süre gökbilimciler arasında tartışma konusu oldu. Bazı gök bilimciler halkaların yalnızca birkaç 100 milyon yıllık olduğunu ve yok olma süreçlerinin de daha başında olduğunu ileri sürüyordu. Bazı gök bilimciler ise Satürn’ün oluşumu sırasında yani 4.5 milyar yıl önce oluştuğunu düşündüler. Ancak halkalar Satürn’le birlikte oluşmuş olsaydı onların çoktan ortadan kalkmış olması gerekirdi. Çünkü halkaları oluşturan parçacıklar sürekli ve yüksek hızlarda birbirleriyle çarpışıyorlar. Bu çarpışmaların sonucunda da ya Satürn’e düşüyorlar ya da uzaya kaçıyorlar. Ama buna rağmen halkalar hala yerinde duruyor. Demek ki Satürn kadar yaşlı değiller.

2019 başlarında Cassini aracından gelen veriler bütün bu tartışmalara son verdi. Satürn’ün halkaları 50 ila 100 milyon yıl önce oluşmuştu. Yani oldukça gençtiler. Zaten daha yaşlı olsalardı kaybolmasalar bile en azından Güneş rüzgarları tarafından büyük ölçüde karartılırlardı.

Anlayacağınız Satürn’ün halkaları ile aynı zamanda yaşadığımız için şanslıyız, çünkü görünen o ki evren tarihinin büyük bölümünde bu halkalar yoktu. Uzun bir süre daha bu güzelliği seyretmenin keyfine varacağız gibi görünüyor.

Satürn’ün Uyduları

Satürn’ün kendisi ve halkaları kadar uyduları da çok etkileyici. Jüpiter gibi Satürn de çok sayıda uyduya sahip. Güncel sayı 83. Sürekli yeni minik uydular keşfedildiği için bundan çok daha fazla olduğu tahmin ediliyor. Aslında hem Jüpiter hem de Satürn, minik bir Güneş sistemi gibi.

Uyduların büyük bölümü buzdan. 7’sinin çapı 300 km’den büyük. Bu başlıca uyduların isimleri büyükten küçüğe şöyle:

Titan, Rhea, Iapetus, Dione, Tethys, Enceladus ve Mimas

Satürn’ün büyük uyduları, Güneş sisteminin oluşumu sırasında ana gezegenin etrafındaki daha küçük bir bulutsunun parçası olarak biçimlendiler. Toplamda 24 uydu Satürn’le birlikte oluşmuş. Geri kalanların ise yakalanmış asteroitler ya da kuyrukluyıldızlar olduğu düşünülüyor.

Uyduları genel olarak iki grupta toplayabiliriz. Düzenli ve düzensiz uydular. Düzenli uyduların hepsi gezegenin ekvator düzleminde ve gezegenin kendi ekseni etrafındaki dönüş yönünde dolanıyorlar. Bu yörüngeye prograd (prograde) diyoruz. Düzenli uydular çoğunlukla gezegenin oluşumu esnasındaki gezegensel diskten yani gaz ve toz bulutundan oluşuyor.

Bir de düzensiz uydular var. Bu uydular başka yerde doğup sonradan yakalanıyorlar. Genellikle gezegenin döndüğü yönün aksi yönde dolanıyorlar. Bu yörüngelere ise retrograd (retrograde) diyoruz. Bunlar çoğunlukla gezegenin ekvator düzleminden farklı bir açıya sahipler. Bu retrograd yörüngeye sahip uydular, çoğunlukla astreoit olarak Güneş sisteminde başka bir yerde oluşmuş ve daha sonra gezegenin çekim etkisine yakalanmış cisimler.

Şimdi gelin Satürn’ün uydularını bir inceleyelim.

Titan

Özellikleri

Güneş sistemindeki büyük uyduların hepsi birbirinden farklı özellikler taşıyan, sıra dışı uydular. Bunların bazılarını Jüpiter videosunda incelemiştik. Satürn’ün uyduları arasında en ilginç olanı ise kuşkusuz Titan.

Titan, Güneş sistemindeki en büyük ikinci uydu. Çapı 5150 km. Hatta Merkür gezegeninden bile daha büyük bir çapı var. Titan eğer Güneş’in çevresinde dönüyor olsaydı ona gezegen dememiz gerekecekti.

Bazı uyduların ince bir atmosferi olsa da yoğun bir atmosfere sahip olan tek uydu Titan. Yüzeyi turuncu bir pusla örtülü. Ayrıca Dünya’dan sonra yüzeyinde sıvı bulunduran yegane gök cismi.

Titan’dan gelen ışıkların tayflarından, uydunun azot ağırlıklı bir atmosferi olduğunu uzun zamandır biliyoruz. Uzay araçlarının gözlemlerine göre, atmosferinde %98.4 oranında azot ve %1.4 oranında metan bulunuyor. Güneş sisteminde Dünya’dan başka azot ağırlıklı kalın bir atmosferi olan tek gök cismi Titan. Uydunun yüzey basıncı da yeryüzündekine çok yakın: 1.5 – 2 atmosfer. Yani eğer oraya gidecek olsaydık basınçlı giysi giymemiz gerekmezdi. Ne var ki oksijen yokluğu ve ortalama yüzey sıcaklığı hala büyük bir problem olurdu. Burada hava oldukça soğuk. -180°C.

Atmosferi ve Jeolojisi

Ay’dan başka Güneş sisteminde özel olarak incelenen ve bir uzay sondası gönderilerek araştırılan ikinci uydu Titan. Bu sıra dışı uyduya ait bilgilerimizin çoğu, Cassini-Huygens misyonundan geliyor. 2004’te Cassini, Titan’ı kızılötesi ışınlar ve radyo dalgaları ile haritalamaya başladı. Ocak 2005’te ise Cassini’den ayrılan Huygens adlı sonda Titan’a indirildi. Bu araç dış Güneş sisteminde yere indirdiğimiz tek şeydi. Böylece Cassini-Huygens bir yandan atmosferi, bir yandan da yeryüzü şekillerini incelemiş oldu.

Atmosfer çoğunlukla azottan oluşuyordu ve gökte metan ve etandan bulutlar vardı. Titan’ın yüzeyi Dünya yüzeyine çok benzer özellikler taşıyordu. Irmak benzeri yapıların yanı sıra; kıyı şeritleri, dağlar, vadiler, düzlükler ve çöllerde görülen dev kumullar vardı. Ama hepsinden önemlisi Titan’ın yüzeyinde sıvı halde madde bulunuyordu ve bu madde gölleri ve denizleri dolduruyordu.

Mesela Cassini tarafından çekilmiş bu yapay renkli görüntüde, Titan’ın bilinen en büyük ikinci sıvı kütlesini görüyorsunuz. Ligeia Mare. 420 km uzunluğunda ve 8 metre derinliğinde. Etan ve metan gibi sıvı hidrokarbonlarla dolu bir göl. Titan’ın kuzey kutup bölgesini süsleyen birçok gölden biri.

Şimdi sizden tam şurada durduğunuzu hayal etmenizi istiyorum. Yere inmişsiniz de kıyıdan Ligeia Mare’ye bakıyorsunuz.

İşte böyle bir manzaranız olurdu. Güneş, bulutlar, gökyüzünün rengi. Bayağı Dünya’dan bir yer gibi. Görüntü öyle olsa da elbette gerçek başka.

Güneş’ten 1.5 milyar km uzakta olan Titan’ın yüzeyinde sıvı madde bulunsa da sıvı halde su yok. Çünkü ortalama sıcaklık daha önce de söylediğim gibi -180°C.

Bildiğiniz gibi Dünya’da bir su döngüsü var. Bulutlardaki su damlaları yere düşer, nehirleri, gölleri ve denizleri doldurur. Bu su yeniden buharlaşıp su buharı olur, atmosfere yükselir ve tekrar su damlası halinde yere düşer. İşte Titan’da da benzer bir döngü var. Ama su yerine metan ve etan yağıyor. Bu yağmurlar metan göllerini dolduruyor. Normal koşullarda gaz halinde olan bu hidrokarbonlar Titan’da sıvı halde. Titan’da görülen soluk, kahverengi-sarımsı renk, havadaki hidrokarbon parçacıklarından kaynaklanıyor. Bir nevi doğal sis gibi. Burada, Dünya’dakilerden daha fazla fosil yakıt rezervi var. Belki Dünya’dakinin 100 katı fazla.

Diğer bir ilginç özellik ise “kum” çölleri. Görünüşü Dünya’daki çöllere benzese de bunlar Dünya’daki çöllerde olduğu gibi kaya parçacıklarından değil, donmuş hidrokarbon parçacıklarından oluşuyor. Ayrıca Titan’da volkanlar da var. Buz volkanları. Kanıtlar kabuğun altında sıvı su ve amonyak olduğunu gösteriyor. Bu amonyak ve suyun karışımından oluşan soğuk lavlar Dünya’dakine hiç benzemiyor. Elinizi anında donduracak cinsten bir şey.

Anlayacağınız Titan, gerçekten de incelemeye değer bir yer. Burada herhangi bir yaşam belirtisine rastlanmadı ancak bu geçmişte de yaşamın ortaya çıkmadığı anlamına gelmiyor. Burada daha önce yaşam olduysa bu, bizim bildiğimiz yaşam formundan farklı olabilir.

Drangonfly

NASA, daha detaylı incelemek ve yaşamın kökenini araştırmak için 2027’de Titan’a bir uzay aracı göndermeyi planlıyor. Drangonfly. Titan Dünyamızın eski haline çok benziyor ve Dünya’da yaşamın nasıl ortaya çıkmış olabileceğine dair ipuçları sağlayabilir. Dragonfly isimli araç 7 yıllık bir yolculuktan sonra Titan’a varacak. Drone benzeri bu hava aracı, Mars’ta uçurulan Ingenuity helikopterinden sonra ilk defa bir uyduda güçlü ve tam kontrole sahip atmosferik uçuş gerçekleştirilecek. Araç keşif alanları arasında hareket etmek için dikey kalkışlar ve inişler yapacak. Görev için 1 milyar dolar bütçe ayrıldı.

Enceladus

Özellikleri

Satürn’ün uyduları arasında detaylı incelenen bir tanesi daha var. Uzaydaki bir kartopuna benzeyen Enceladus.

Enceladus büyüleyici bir yer. Satürn’ün en büyük 6. uydusu. Sadece 500 km çapında. Satürn’ün E halkasının içine gizlenmiş olan parlak bir daire. Buzlu yerkabuğu olan, donmuş bir gezegen. Çatlaklarla, derin yarıklarla dolu. Derinliklerinde saklı halde sıvı su bulunuyor. Bu su, yüzeye doğru itiliyor ve devasa gayzerlerden buz parçacıkları şeklinde açığa çıkıyor. Bu buz kristallerinin bir kısmı Satürn’ün halkasının bir parçası haline geliyor. Bir kısmı ise hafif bir kar olarak Enceladus’a geri yağıyor. Bu tür soğuk-buz maddelerin fışkırması olayına buz volkanizması ya da kriyovolkanizma deniyor.

Bu yüzeye fışkıran sular Enceladus’un kraterlerini ve kanyonlarını, Dünya’daki kar yağışının ayak izlerini silmesi gibi yavaşça siliyor. Göksel kar yağışı, Enceladus’u Güneş sistemindeki en beyaz, en yansıtıcı cisim yapıyor.

Keşfi

Bu buzul volkanizmasını ilk olarak Cassini uzay aracı 2005 yılında keşfetti. Bilim insanları Enceladus’un Güney Kutbuna baktığında gözlerine inanamadılar. Karlı beyaz yüzeyde sıralı dev gayzerler vardı. 101 farklı gayzer, yüzeyden yüzlerce km yükseğe buz parçacıkları, su ve su buharından oluşan bir karışım püskürtüyordu. Bu buz parçacıkları Satürn’ün E halkasını yaratmıştı.

1 - 4

Şu an gördüğünüz görüntüler Enceladus’un Cassini tarafından çekilmiş belki de en etkileyici görüntüleri. Enceladus’un güney kutup bölgesini gösteriyor. Uydunun kabuğundaki çatlaklardan sürekli olarak buzlu parçacıklar fışkırıyor. Soğuk lavlar Güneş tarafından arkadan aydınlatılıyor. Bu da bize yüz milyonlarca km ötemizde gerçekleşen muhteşem bir doğa olayını gösteriyor.

Bu görüntüde ise soldan sağa uzanan büyük yarık Damascus Sulcus’u görüyorsunuz. Enceladus’un tuzlu okyanusunun uzaya fışkırdığı çatlaklardan biri.

Yaşam İhtimali

Enceladus, Dünya dışı yaşam için uygun bir aday. Çünkü bu minik uyduda yaşam için gerekli hemen her şey var: Enerji kaynağı, su, azot ve organik maddeler. Cassini, gayzerlerden püsküren maddelerin içinde azot, metan, amonyak ve başka bazı organik maddeler olduğunu da gözlemlemişti. Ancak 2017’de yapılan çalışmalar Enceladus’ta zehirli metanol tespit etti. Yine de Enceladus, Güneş sistemindeki yaşam araştırması yapılacak gök cisimleri listesinin başında.

Bilim insanlarının planlarını yapmaya başladıkları şeylerden biri de bir gün Satürn’e gönderilecek bir uzay aracının Enceladus’a bir sonda bırakması; bu sondanın yüzeydeki buzu delerek sıvı su rezervuarlarından birine ulaşması ve orada yaşamın izlerini araştırması. Suyun olduğu yerde mikroorganizma düzeyinde yaşamın bulunma olasılığı hep var. Enceladus’un okyanus tabanında hidrotermal bacalar olabilir. Bildiğiniz gibi hidrotermal bacalar bilim insanlarının Dünya’da yaşamın başlamış olabileceğini düşündükleri yerlerden biri. Eğer bu Enceladus için de geçerliyse, uydu gerçekten de Dünya dışı yaşamın evrimleşmiş olabileceği yerler listesinde kendine ilk sıralarda yer buldu demektir.

Diğer Uydular

Satürn’ün en çok incelenen bu iki uydusu dışında daha pek çok uydusu olduğunu söylemiştim. Gezegenlerden büyük uydusu olduğu gibi sadece bir bina boyutlarında olan minicik uyduları da var. Her biri eşsiz bir renk, doku ve yapıya sahip. Bunların bazıları gerçekten enteresan özelliklere sahipler. Kimi patatese benziyor kimi ponza taşına. Kimi Satürn’ün halkalarını bozarken kimi bu halkaların var olmasının sebebi.

Elbette bu uyduların her biri Satürn’le beraber oluşmadı. Birçoğu Satürn’ün yerçekimine kapılan asteroit ya da kuyrukluyıldızlar. Bunların atmosferi yok ve çok küçük oldukları için çok az yerçekimine sahipler. İsimlerini ise Greko-Romen, İnuit, İskandinav ve Galya mitolojilerinin karakterlerinden almışlar.

Mimas

Mesela 400 km çapındaki Mimas uydusu, kendi kütleçekimi sayesinde yuvarlak olduğu bilinen en küçük gök cismi. Büyük ölçüde su buzu ve az miktarda kayadan oluşuyor. Eskiden bu yoğunlukta bir gök cisminin küresel hale gelmesi için gereken eşiği 400 km sanıyorduk. Ama 400 km’den daha büyük çapa sahip olup da küresel bir forma kavuşamamış gök cisimlerine de rastladık. Mesela Neptün’ün uydusu Proteus 420 km çapında, Mimas’la benzer bir yoğunluğa sahip, ama yuvarlak değil. Dolayısıyla Mimas’ın hidrostatik dengeye kavuştuğunu söyleyemeyiz.

Mimas, Satürn’ün en geniş iki halkası olan A ve B halkaları arasındaki açıklığı meydana getiren uydu. Uydunun rezonansı, Cassini Bölgesi adı verilen bu boşluktaki parçacıkları temizliyor.

Mimas’ın sağındaki dev krater de diğer bir ilginç özelliği. Herschel adı verilen bu krateri meydana getiren cisim biraz daha büyük olsaydı belki de Mimas’ı parçalayacaktı.

Hyperion

Hyperion uydusu ise Satürn’ün en garip görüntülü uydusu. Çoğunlukla su buzu ve az miktarda kayadan meydana gelmiş. Deliklerle dolu olan ve asimetrik şekli ile kocaman, kozmik bir ponza taşını andıran Hyperion, kaotik dönüşüyle de öne çıkıyor. Güneş sisteminde bildiğimiz bu kadar kaotik dönüşe sahip çok az uydu var.

Aslında düzensiz şekline rağmen hiç de azımsanmayacak boyutları var. 360 x 266 x 205 km boyutlarında. Güneş sisteminde hidrostatik dengede olmayan en büyük cisimlerden biri. Ayrıca inanılmaz düşük bir yoğunluğa sahip. Sadece 0.54g/cm³. Bilim insanları böylesine büyük bir cismin alışılmadık derecede düşük yoğunluğa sahip olmasını, olağandışı süngerimsi görünümüne bağlıyorlar. Hyperion, belki de uzak geçmişte büyük bir darbeyle parçalanmış daha büyük bir cismin parçasıydı.

Iapetus

Başka bir ilginç uydumuzun adı Iapetus. 1469 km çapında. Yine çoğunlukla buzdan oluşmuş. Bir bölümü parlak, diğer bölümü karanlık olan enteresan bir yapıya sahip. Kraterli bir yüzeyi var. Ekvator sırtından alınan görüntülerde Güneş sistemindeki en yüksek dağlara sahip olduğu tespit edildi. Güney yarımküresinde yer alan 450 km genişliğindeki çarpma krateri ise ayrı bir gizem.

Iapetus’un yörüngesi de sıra dışı. Satürn’ün üçüncü en büyük uydusu olmasına rağmen mesela Titan’dan çok daha uzakta bir yörüngede dönüyor. Üstelik bu yörünge diğer düzenli uydulara nazaran fazla eğimli. Eğer orada bir üs kurabilseydik Satürn’ün halkalarını çok güzel bir şekilde gözlemleyebilirdik. Çünkü diğer uyduların yörüngesi halkaları ancak yandan gösterebilir.

Tethys

1 - 2

Tethys isimli bu uydu da büyük oranda su buzundan. 1060 km çapında. Neredeyse Enceladus kadar parlak. Çok düşük yoğunluğa sahip. Üzerinde devasa bir çarpma krateri ve graben var. Odysseus isimli bu krater 400 km çapındayken, Ithaca Chasma isimli bu graben 100 km genişliğinde ve 2000 km uzunluğunda. Bu vadinin nasıl oluştuğu bilinmiyor. Bir hipoteze göre, büyük Odysseus kraterine neden olan çarpışma, meydana getirdiği şok dalgasıyla Tethys’in buzlu, kırılgan yüzeyini kırmış ve bu çökmeye neden olmuş olabilir.

Tethys’i gizemli yapan asıl şey kırmızı çizgileri. Bu çizgiler yalnızca birkaç km genişliğinde olmasına rağmen uzunlukları yüzlerce km. Bilim insanları bunların neden kırmızı olduğunu çözmeye çalışıyor.

Satürn’ün Keşif Tarihi

Satürn, binlerce yıl önce bile insanların çıplak gözle gözlemleyip kayda geçirdiği bir gezegen. Fakat Satürn’ün halkalarını fark edebilmek için en az 15 mm çapında bir teleskoba ihtiyacımız vardı. Bu yüzden Christiaan Huygens 1655’te onları görene ve 1659’da bunu yayımlayana dek var olduklarının farkında değildik.

Huygens sadece halkaları keşfetmekle kalmadı. Uydusu Titan’ı da keşfetti. Onun ardından Cassini geldi ve bu keşiflere 4 uydu daha ekledi. Iapetus, Rhea, Tethys ve Dione. Ayrıca şimdi kendi adıyla andığımız Cassini Bölümü’nü de keşfetmişti.

Sonra aradan epey bir zaman geçti ve 1789 yılında William Herschel bu keşiflere yeni uydular ekledi. Mimas ve Enceladus. Ondan sonra gelenler de yavaş yavaş diğer düzensiz şekilli uyduları keşfettiler.

Pioneer 11 (1979)

Bunların hepsi elbette çok önemliydi. Fakat Eylül 1979’da gezegenin bulut tepelerinin 20 bin km yakınından geçen Pioneer 11’in keşfi daha da önemliydi. Pioneer, çözünürlükleri yüzey ayrıntılarını ayırt etmek için çok düşük olmasına rağmen, gezegenin ve uydularından birkaçının görüntülerini çekti.

Ayrıca Satürn’ün halkalarını inceledi. Bu inceleme sırasında şunu tespit etti. Halkalardaki karanlık sandığımız boşluklar aslında boşluk değildi. Yüksek faz açısıyla bakıldığında ince ama parlak parçacıklarla doluydu.

Voyager 1-2 (1980)

Pioneer’den sonra sahneye Voyager kardeşler çıktı. Bu uzay araçları Güneş sistemini incelemek için NASA tarafından geliştirilmişti. Birbirinin aynısı olan iki uzay aracı da Satürn’ü ziyaret etti.

Önce Voyager 1 sondası, gezegenin, halkalarının ve uydularının ilk yüksek çözünürlüklü görüntülerini gönderdi. Bize çeşitli uyduların yüzey özelliklerini gösterdi. Titan’ın yakınından geçerken uydunun puslu bir görüntüye sahip olduğunu keşfetti. Bu uydunun yüzeyini görünür dalga boylarında keşfetmek imkansızdı. Çünkü kalın bir atmosferi vardı.

Voyager 1’den neredeyse 1 yıl sonra Ağustos 1981’de Voyager 2, Satürn sistemini incelemeye devam etti. Satürn’ün uydularının daha yakın çekim görüntülerini gönderdi. Ayrıca Satürn’ün atmosferindeki ve halkalarındaki değişiklikleri inceledi. Fakat sondanın döndürülebilir kamerasının takılması yüzünden planlanan bazı incelemeler yapılamadı. Uzay aracı Uranüs’e doğru yoluna devam etti.

Voyager kardeşler Satürn’ün halkalarının yakınında ve hatta içinde dönen birkaç yeni uydu da keşfetmişti. Ayrıca halkalardaki Maxwell Boşluğu ve Keeler Boşluğu’nu ilk defa doğrulayan uzay araçları da onlar oldu.

Cassini-Huygens (2004)

1 Temmuz 2004 tarihi Satürn için bir dönüm noktasıydı. Cassini-Huygens uzay aracı, fırlatılmasından 7 yıl sonra gezegene varmıştı. 6.7 metre yüksekliğinde, 4 metre genişliğinde ve 5712 kg ağırlığındaki bu mühendislik şaheseri Florida’nın Cape Canaveral üssünden fırlatılmıştı. Sırf Satürn sistemini incelemek için tasarlanmıştı. Güneş’i, Venüs’ü, Dünya’yı ve Jüpiter’i ziyaret ettikten sonra nihayet Temmuz 2004’te Satürn’ün yörüngesine girmişti.

Satürn hakkındaki bilgilerimizin çok önemli bir kısmını Cassini-Huygens sayesinde elde ettik. Cassini’nin gönderdiği yüksek çözünürlüklü görüntüler inanılmazdı. Bilim insanları Güneş sisteminin bu nadide incisini bu kadar yakından görmenin muazzam hazzını yaşarken bir yandan da çok önemli keşifler yaptı. Mesela Satürn’de 8000 km çaplara varacak kadar büyük fırtınalar vardı. Dünya’dakilerden 1000 kat daha güçlü yıldırımlar vardı. Daha önce görmediğimiz halkalar, bulamadığımız uydular tespit edildi.

Özellikle Satürn’ün en büyük uydusu Titan’ın, kızılötesi teknolojisiyle haritalanması bu uydunun jeolojik açıdan Dünya’ya ne kadar benzediğini ortaya koydu. Burada çok büyük metan ve etan gölleri vardı.

Ocak 2005’te Cassini, Huygens sondasını serbest bıraktığında Titan hakkındaki bilgilerimiz daha da arttı. Sonda alçalırken Titan’ın bulutlarını, atmosferini ve yüzeyini inceledi. İndikten sonra iletişim konusunda sıkıntılar yaşansa da yüzeye ilişkin görüntüler göndermeyi başardı.

2006’da ise Cassini, Enceladus’ta çok güzel keşifler yaptı. Enceladus yaşam barındırabilecek özelliklere sahipti. Yüzeyden yüzlerce metre yükseğe fırlayan gayzerler vardı. Bunlar uydunun buz tabakasının altında sıvı su rezervlerinin bulunduğunu doğruluyordu. Ayrıca Satürn’ün halkalarından biri bu fışkırmaların ürünüydü.

2017’de yakıtı azalan Cassini sondası artık görevinin sonuna yaklaşmıştı. Nisan ayında adına “Büyük Final” (The Grand Finale) denilen görevinin son bölümü için talimat verildi. Satürn’ün iç halkaları arasındaki boşluklardan bir dizi tehlikeli geçiş yaptı. Halkalara daha önce hiç olmadığı kadar yaklaştı. Hem de saatte 100 bin km bir hızla. Halkalardaki maddelerin arasından Dünya’nın bir fotoğrafını bile çekti.

En sonunda Eylül 2017’de Satürn’ün uydularından birini kirletmemesi için ölüm dalışı yapması talimatı verildi. Gezegenin atmosferine dalarken anteni hala Dünya’ya dönmüş son verileri göndermeye devam ediyordu. Beklenilenden çok daha fazla dayandı ve sonunda bir meteor gibi yandı, parçalandı. Çok duygusal bir andı. Yıllar süren görev artık sona ermişti. Böylece düşüncelerimizde devrim yaratan ve yeni kuramların ortaya atılmasını sağlayan uzay aracı Güneş sisteminin pırlantasıyla birleşerek sonsuza dek onun parçası olmuştu.

Özel Görüntüler

Cassini, 20 yıllık görevi boyunca gerçekten çok büyük işler başardı. Gaz devinin etrafında 294 kez turladı. 2.5 milyon komutu yerine getirdi. 7.9 milyar km yol kat etti. 635 gigabayt bilim verisi topladı. Yeni uydular keşfetti. 4000 bilim makalesi yayımlandı. Bu veriler Satürn sistemi hakkındaki bilgimizi sonsuza dek değiştirdi. 453 bin tane de fotoğraf çekmişti.

Size bu görüntüler arasından özellikle bir tanesini göstermek istiyorum. Benim en favori Satürn fotoğrafım.

Bu görüntü (In Saturn’s Shadow) 15 Eylül 2006’da Cassini tarafından 2.2 milyon km uzaktan yakalandı. Ama sandığınız gibi tek bir fotoğraf değil. 12 saat boyunca çekilen 165 görüntünün birleştirilmesiyle oluşturulmuş muhteşem bir çalışma. Ultraviyole, kızılötesi ve spektral filtreler kullanılarak çekilen görüntülerin dijital olarak birleştirilip gezegenin doğal rengine ayarlanmasıyla oluşturulmuş. Güneş, Satürn’ün arkasında ve parlak halkalarını hiç olmadığı kadar güzel bir şekilde aydınlatmış. Daha önce bilmediğimiz soluk halkalar bile meydana çıkmış.

Benzer bir görüntü ise (The Day the Earth Smiled) 19 Temmuz 2013’te yakalandı. Burada Dünyamızı, Venüs’ü, Mars’ı çok net bir şekilde görebiliyoruz. Dünyamızı bu kadar uzaktan başka bir gezegenin yörüngesinden görmek insana gerçekten değişik hissettiriyor. Koca evrende sadece bir toz zerresi olduğumuzu hatırlatıyor.

Sonuç:

Satürn gerçekten de sıra dışı bir gezegen. Hepimizin zihnine en çok kazınmış olanı. Eşsiz halkaları onu bizim için ayrı bir konuma yükseltiyor. Elbette yaşam için uygun bir yer değil. Fakat aynı şeyi uyduları için söyleyemeyiz. İç okyanuslara ev sahipliği yapan Enceladus gibi uydular yaşam barındırıyor ya da bir zamanlar barındırmış olabilir. Diğer yandan Titan, yaşamın ortaya çıkışı hakkında önemli bilgiler saklıyor olabilir. Bunların hepsi, gelecek nesillerin, yepyeni uzay görevleriyle ortaya çıkaracağı türden şeyler.

Bakalım bizi daha ne keşifler bekliyor?

Kaynaklar ve İleri Okuma:

Bir Nefeste Evren – COLIN STUART

50 Soruda Evren – ÇAĞLAR SUNAY

Evren 101 – CAROLYN COLLINS PETERSEN

Astronomi for Dummies – STEPHEN P. MARAN

https://solarsystem.nasa.gov/planets/saturn/in-depth/

https://solarsystem.nasa.gov/resources/17777/the-saturn-system-through-the-eyes-of-cassini-e-book/

https://solarsystem.nasa.gov/planets/saturn/galleries/?page=0&per_page=25&order=created_at+desc&search=&href_query_params=category%3Dplanets_saturn&button_class=big_more_button&tags=saturn&condition_1=1%3Ais_in_resource_list&category=51

https://solarsystem.nasa.gov/missions/cassini/overview/

https://photojournal.jpl.nasa.gov/mission/cassini

https://nssdc.gsfc.nasa.gov/photo_gallery/photogallery-saturn.html

https://www.jpl.nasa.gov/who-we-are/documentary-series-jpl-and-the-space-age

https://www.space.com/18471-how-was-saturn-formed.html

https://en.wikipedia.org/wiki/Saturn

https://scopethegalaxy.com/gas-giant-vs-ice-giant/

https://en.wikipedia.org/wiki/Saturn%27s_hexagon

https://en.wikipedia.org/wiki/Great_White_Spot

https://solarsystem.nasa.gov/missions/cassini/science/magnetosphere/

https://en.wikipedia.org/wiki/Magnetosphere_of_Saturn

https://en.wikipedia.org/wiki/Dragonfly_(spacecraft)

https://en.wikipedia.org/wiki/Mimas_(moon)

https://en.wikipedia.org/wiki/Hydrostatic_equilibrium

https://en.wikipedia.org/wiki/Hyperion_(moon)

https://en.wikipedia.org/wiki/Iapetus_(moon)

https://en.wikipedia.org/wiki/Cassini%E2%80%93Huygens

https://en.wikipedia.org/wiki/Pioneer_11

https://en.wikipedia.org/wiki/Rings_of_Saturn

Satürn: Güneş sisteminin en fotojenik gezegeni yazısı ilk önce Holosen üzerinde ortaya çıktı.

Size bir soru: Bir insan en fazla kaç alanda uzmanlaşabilir?

Bir, üç, beş?

Onun için bu sayılar yetmez. O kadar çok alanda devrimsel çalışmalar yürüttü ki insanın inanası gelmiyor. Çünkü o “doğanın sonsuz işleri”nin harikulade örüntülerle dolu bir bütünlük içinde olduğuna inanıyordu. Ve bu işlerin hepsine merak duyuyordu. Beşeri bilimlerle temel bilimleri birleştirme yeteneği Leonardo da Vinci’yi tarihin en yaratıcı hezarfeni yaptı. Bilimsel araştırmaları sanatını, sanatı bilimsel araştırmalarını etkiledi.

Leonardo en temelde kendisini bir bilim insanı ve mühendis olarak görüyordu. Zaman zaman saplantılı bir hal alan tutkuyla mimari, anatomi, fosiller, kuşlar, uçan makineler, heykeller, optik, botanik, jeoloji, kartografi, müzik ve silahlar üzerine çığır açıcı çalışmalar yürüttü.

Ve bir de… Duymuşsunuzdur… Resim yapabiliyordu. Hem de ne yapmak!

Tarihin en ünlü iki resmi onun elinden çıktı.

Son Akşam Yemeği ve Mona Lisa…

Leonardo neredeyse hiç resmi eğitim almamıştı. Dönemin bilim dili diyebileceğimiz Latince’yi çok az okuyup yazabiliyor, uzun bölme işlemlerini zar zor yapıyordu. Fakat fantezinin sınırlarıyla flört edecek denli coşkun bir hayal gücü vardı. Çok meraklıydı. Arkasında bıraktığının ancak 4’te 1’i olan ve mucize eseri günümüze ulaşan 7200 sayfadan fazla not, karalama ve çizim bu hayal gücü ve olağanüstü merak konusunda bize ayrıntılı bilgiler veriyor.

Mesela 1490’larda Milano’da kaleme aldığı bir tanesinde öğrenmeyi kafaya koyduğu şeylerden bazılarını şöyle listelemiş:

-Milano ve çevresinin ölçümünü yap.

-Milano’nun haritasını çiz.

-Aritmetik üstadından üçgeni kareleştirmeyi öğren.

-Humbaracı Giannino’ya Ferrara’daki kulenin duvarlarının nasıl örüldüğünü sor.

-Benedetto Portinari’ye Flandra’da buz üstünde nasıl yürüdüklerini sor.

-Lombard tarzı kanal, kanal havuzu ve değirmen onarımını anlatacak bir hidrolik ustası bul.

-Fransız üstat Giovanni Francese’den söz verdiği üzere Güneş’in büyüklüğünü öğren.

Leonardo, yıllar boyunca tekrar tekrar yapması ve öğrenmesi gereken şeylerin listesini çıkardı. Bizlerin hayatı boyunca aklına bile gelmeyecek şeyleri o kendi kendine sorardı:

-Gökyüzü neden mavidir?

-Neden sudaki balıklar havadaki kuşlardan daha çeviktir? Su havadan daha ağır ve yoğun olduğuna göre tam tersi olması gerekmez mi?

-Ağaçkakanın dili neye benzer?

Bu sorular aslında resim yaparken ya da uçan makineler tasarlarken işine yaramayacaktı. Ama bilmek istiyordu çünkü o Leonardo’ydu. Meraklı, tutkulu ve sürprizlerle dolu Leonardo.

Bu videoda elbette onun bütün eserlerine ve kimliklerine hakkıyla değinmemiz mümkün değil. Bunun için onlarca saatlik video yapmak gerekir. Ayrıca Leonardo’nun yapıtlarından ve notlarından ancak pek azının günümüze kadar ulaşabildiğini de biliyoruz.

O zaman gelin Leonardo’nun çıraklık ve ustalık döneminden öne çıkan eserlerini bir inceleyelim. Resimde Klasizm akımının en önemli temsilcisi haline nasıl geldiğine bir bakalım. Ayrıca sadece sanatçı kimliğine değil, diğer kimliklerine de biraz değinelim.

Bu videoda askeri teknolojilerden anatomiyle ilgili çizimlerine, harita biliminden jeolojiyle ilgili çalışmalarına, tarihin en ünlü resminden 2006 yılında ortaya çıkan kayıp Salvator Mundi tablosuna dek Leonardo’yla ilgili pek çok şeyi inceleyeceğiz.

Bu çalışmaların günümüzden 500 yıl önce yapılmış olduğuna inanamayacaksınız!

Başlıyoruz.

1-Leonardo’nun Erken Dönemleri

1.1-Çocukluğu

Biyografi serisinde her zaman yaptığımız gibi önce Leonardo’nun da çocukluğuna bir gidelim. Bakalım bin yılın dâhisi nasıl bir çocukluk geçirmiş? Nasıl bir ailesi varmış?

Leonardo şansına evlilik dışı bir çocuk olarak dünyaya gelmişti. Şansına diyorum çünkü aksi olsaydı en az beş kuşaktır ailesinde doğan tüm ilk erkek çocukları gibi onun da noter olması beklenecekti. Noterlik saygın bir meslekti fakat Leonardo’da bundan çok daha fazlası vardı.

Vinci kelimesi Leonardo’nun doğduğu yer olan Floransa’nın bir kasabasından geliyordu. “Vinci’den Leonardo” anlamında Leonardo da Vinci onun adı olmuştu. Floransa, onun doğduğu yıl olan 1452’de ayrı bir cumhuriyetti.

Babası Piero, 1451 dolaylarında 25 yaşındayken Vinci’ye yerleşmişti. Ertesi yıl bir köylü kızıyla ilişki kurdu. 15 Nisan 1452’de bu ikilinin bir oğlu oldu. Baba tarafı hakkında pek çok bilgimiz olsa da, annesi, ne Leonardo’nun doğum kaydında ne de vaftiz belgesinde bahsedilmeye değer bulunmamıştı. Çünkü bu evlilik dışı bir çocuktu.

2017 yılında ortaya çıkan kayıtlar Leonardo’nun annesinin Caterina Lippi adında, 16 yaşında, öksüz, yetim ve yoksul bir genç kız olduğunu ortaya çıkardı. Caterina farklı bir sosyal sınıfa mensuptu. Piero onunla evlenemezdi çünkü hem sınıf farkı vardı hem de halihazırda varlıklı bir kunduracının kızıyla nişanlıydı. Leonardo’nun doğumunu izleyen 8 ay içerisinde bu kızla evlenecekti.

O dönemin Floransası’nda evlilik dışı doğmak orta sınıf için pek kabul edilebilir bir durum değildi. Evlilik dışı çocuklar bir yandan ailenin bir parçası sayılırken bir yandan da bazen dışlanırlardı. Mesela Leonardo ileride miras konusunda sıkıntılar yaşayacaktı. Babasının üyesi olduğu noterler loncasına girmek konusunda da sıkıntılar çıktı. Ama iyi ki de çıktı yoksa Leonardo bugün bildiğimiz hezarfen olamayabilirdi.

Babasının evliliğinden sonra annesi de evlendi. Böylece Leonardo 5 yaşından itibaren çoğunlukla aylak büyükbabası Antonio’nun yanında, Da Vinci aile evinde yaşamaya başlamıştı. Burada amcası Francesco’da kendisine babalık yaptı.

1.2-Eğitim Hayatı

Leonardo iyi bir resmi eğitim almadı. Küçük Leonardo’nun okulu çiftlik evinin çevresindeki tarlalar, kırlar ve ormanlardı. Hocası ise genç amcası Francesco’ydu.

Bu filozof ve aylak amca, yeğenine, doğa üzerine kendi kişisel kuramını aktarıyordu. Onun kuramı, gözlemlerden, kanıtlardan ve doğrulamalardan, ama hepsinden önemlisi, yaratılmış her şeye karşı sevgiden oluşuyordu. Yeğeniyle sık sık ırmak kenarına gidiyor, ormana yürüyor ve böceklerin nasıl başkalaşım geçirdiklerini gösteriyordu. Yazın boylarından büyük tahıl tanelerini sürükleyen karıncaları bakışlarıyla takip ediyorlardı. Kimi zaman amcası, ona bir masal anlatıyordu: sözgelimi, bir karıncayla bir tahıl tanesi arasındaki gizli anlaşma masalını…

Okul çağı geldiğinde Leonardo Abaküs Okulu adıyla da bilinen bir okula gitti. Orada aldığı azıcık ticari matematik eğitimi dışında esasen kendi kendini yetiştirecekti. O kadar çok şeyle ilgileniyordu ki dikkati çok çabuk dağılıyordu. Ardı arkası kesilmeyen soruları ve yorumlarıyla öğretmenini zor durumda bırakıp şaşkına çeviriyordu. Geometride iyiydi fakat dönemin temel cebiri veya denklemler gibi konularda başarılı olamıyordu. Latinceyi de bir türlü adamakıllı öğrenemedi.

Fakat resmi eğitim görmemiş olması onu bir deneyim ve deney tutkununa dönüştürdü. Gelenekçi değil özgür düşünceli biri yaptı. Böylece Orta Çağ dogmalarını kabul ettirmeye yönelik bir eğitimden kurtulmuştu. Otoriteye saygı duymuyor ve genelgeçer bilgiyi sorguluyordu.

Bunun üzerine bir de doğanın mucizelerine yönelik yoğun bir gözlem arzusu ve yeteneği eklenmişti. Leonardo kendini, biçimleri ve gölgeleri şaşılacak bir kesinlikle algılamaya zorluyordu. Kanatların çırpışından insan yüzünde beliren duygulara, özellikle hareketi yakalamak konusunda çok iyiydi. Bu temel üzerine, bazılarını zihninde, bazılarını çizimlerle ve pek azını nesnelerle gerçekleştirdiği deneyler tasarlıyordu.

İşte bu tür tutkuları ve yetenekleri olan bir çocuk için doğulacak iyi bir zamandı. 1452’de Johannes Gutenberg, matbaasını açmıştı. Bu, eğitimsiz Leonardo gibiler için mükemmel kitaplar demekti. Ayrıca İtalya, eşine ender rastlanan savaşsız bir 40 yıllık döneme giriyordu. Osmanlıların Konstantinopolis’i ele geçirmesi de İtalya’ya büyük bir âlim göçüne neden olmuş, bir sürü el yazması getirilmişti. Statü peşinde koşan hamilerden oluşan tüccar sınıfının da gelişimiyle Floransa, Rönesans sanatı ve hümanizminin beşiğine dönüşmüştü.

Rönesans. Yani yeniden doğuş. Adaletin ve cumhuriyetçiliğin yüceltildiği bir dönem. Toplumsal, siyasal ve ekonomik değişimlere yol açan ve yüzyıllarca sürecek olan bilim ve sanat akımı. İşte küçük Leonardo’nun içine doğduğu dönem buydu.

1.3-İlk Floransa Dönemi

Evlilik dışı bir çocuk olmasına rağmen Leonardo’nun, 12 yaşına kadar Vinci’de oldukça düzenli bir hayatı oldu. Ancak 1464 yılında bu düzen değişti. Leonardo’nun üvey annesi Albiera, ilk çocuğunu doğururken doğum esnasında bebekle birlikte öldü. Kısa süre önce de Leonardo’nun büyükbabası Antonio ölmüştü. Böylece kendini yalnız hisseden babası, bir meslek sahibi olması için Leonardo’yu Floransa’nın merkezine getirdi.

Leonardo bu karmaşık şehir yaşamını ilk başta sevmedi. Ama zamanla şehir hayatına alışacak ve burada öğrencileri, arkadaşları ve hamileriyle yani onu kollayan ona destek olan insanlarla güzel bir hayat kuracaktı.

1400’lü yıllarda Floransa kadar yaratıcılığı uyaran bir yer daha yoktu. 40 bin nüfusu vardı ve babadan oğula bir monarşi sistemiyle yönetilmiyordu. Floransa ekonomisi; sanat, teknoloji, tasarım, kimya ve ticaretin iç içe geçtiği bir yapıyla gelişmişti. Her sanat dalından ustalar buradaydı. Şehirdeki sanatçıların çoğu aynı zamanda mimardı.

İşte böyle bir şehirde yeni servet sahibi olanlar özgün sanat eserleri sipariş ediyor, lüks ipek giysiler ve altın mücevherler satın alıyor, görkemli konaklar inşa ediyor, sanatçı ve yazarları korumaları altına alıyorlardı. Böylece statülerini sağlamlaştırıyorlardı.

Leonardo’nun ilgisi de çizim yapmak ve cisimlere şekil vermek gibi şeylerdi. Burada kendini keşfetmeye ve tanımaya başlamıştı. Çok meraklı ve gözlemci bir çocuktu. Bu yüzden tam yerine gelmişti. Sokağa çıkıp yalnız başına, sanatçıların ve zanaat ustalarının işliklerinde dolaşıyor, güzel bir resim veya ustaca kullanılan bir alet gördüğünde hemen gidip inceliyordu.

Ayrıca hayvanlar ve bitkiler dünyasındaki araştırmalarını da tek başına sürdürüyordu: Floransa’nın bostanlarında, bahçelerinde ve nehir kıyılarında böcekler, balıklar, kuşlar yakalıyor; bitkiler ve çiçekler topluyordu. Bunları unutmamak, bazı özelliklerini kalıcı olarak saptamak için çizim yapmaya da başlamıştı. Gözlemlerini ve aklına gelen fikirleri not etmek, listeler hazırlamak, karalama ve çizimler yapmak onun için doğal bir alışkanlıktı.

Ancak onun defterindekiler dünyada şimdiye dek görülmüş hiçbir şeye benzemiyordu. Defterleri, insan gözlemciliği ve hayal gücünün kağıt üzerine aktarılmış en hayret verici tezahürü gibiydi. Çünkü Leonardo şeylerin sadece nasıl çalıştığına değil neden çalıştığına da ilgi duyuyordu.

1.4-Medici Ailesi

Floransa’da yönetim, siyaset ve kültüre egemen olan olağanüstü derecede varlıklı, banker Medici ailesinin elinde bulunuyordu. Mediciler kıtanın zengin ailelerinin servetlerini yöneterek bu ailelerin en zengini konumuna yükselmişti. 1469’da halk tarafından kendisine Muhteşem lakabı takılmış Lorenzo de’Medici hükümdar oldu. Yaptığı ilk iş büyükbabasının kurduğu Platon Akademisi’ni himayesine almaktı.

Zenginliğini çoğaltmaktan ziyade harcamayı seven bir adamdı. Sanatı yüceltiyor, yenilikçi ve yaratıcı sanatçıları destekliyordu. Ayrıca rakip şehir devletlerle barışçıl bir güç dengesi kurmuştu. Vatandaşları için göz kamaştırıcı gösteriler ve büyük prodüksiyonlu eğlenceler düzenlemek en sevdiği işti. Bütün bunlar başta genç Leonardo olmak üzere hazırlıklarda çalışan birçok sanatçının yaratıcılığını ve hayal gücünü harekete geçiriyordu.

2-Çıraklığı

2.1-Leonardo’nun Karakteri

Leonardo, hayatı boyunca çekici bir görünüşe sahip, yakışıklı bir adamdı. Güzel giyinmeyi severdi. Ayrıca insanlara ve hayvanlara karşı sevecen ve nazik tavırlarıyla nam salmış, hoşsohbet ve doğa aşığı biriydi. Zamanını çok para kazandıracak işlerde harcamaktansa bilgelik kazanmaya ayırırdı.

Hayvanları çok sever, yaşama haklarına saygı duyardı. Özellikle atlara bayılırdı. Kuş satıcılarından kuşları satın alır ve özgür bırakırdı. Ömrünün büyük bir bölümünü vejetaryen olarak geçirdi. Hayatı boyunca evlenmedi. Cinsel yönelimi konusunda elimizde net bir bilgi yok.

Solaktı. Yazılarını, harfler ters yöne bakacak biçimde sayfanın sağından soluna doğru yazıyordu. Normal bir insan ayna tutmadan zar zor okuyabilirdi. Solak olması çizim yöntemini de etkilemişti. Sağdan sola doğru çizerdi. Çoğu ressamın tersine tarama çizgileri sağ alttan başlayarak sol üste giderdi. Bu sayede günümüzde onun resimlerini diğer resimlerden ayırt etmemiz kolaylaşmış oluyor.

Çıraklık döneminde her şey genç Leonardo’nun ilgi alanına giriyordu. Her şeyi okuyordu. Hayal dünyası, el attığı her konuya derinden nüfuz etti. Gözlemle hayal gücünü ustaca birleştirmeyi biliyordu. Bu da onu gelmiş geçmiş en büyük yenilikçi-yaratıcı yapacaktı. Fakat kendi kendini yetiştirmiş olduğu için yöntemsiz çalışıyor, bazen kendini tekrar ediyor, ikincil ya da kolayca elde edilebilecek bilgilerin peşinde zaman yitiriyordu.

2.2-Verrocchio Usta

Leonardo 14 yaşındayken babası, ona bir müvekkilinin yanında, Floransa’daki en iyi atölyelerden birini işleten çok yönlü bir sanatçı ve mühendis olan Andrea Del Verrocchio’nun atölyesinde çıraklık ayarladı. Verrocchio, Leonardo’yu sırf babasına iyilik olsun diye değil, gerçekten yetenekli bulduğu için yanına çırak almıştı. Hatta çocuğun yeteneği karşısında hayretler içinde kalmıştı.

Piero’nun noterlik bürosuna yakın bir sokakta bulunan Verrocchio’nun atölyesi, Leonardo için biçilmiş kaftandı. Leonardo geldiğinde atölyede birçok zanaatkar vardı ve Medici ailesi için çok sayıda sanat eseri yapılıyordu. Fakat rafine bir sanat stüdyosundan çok ticari kaygılarla işletilen bir yerdi.

Verrocchio müşfik bir ustaydı. Öğrencileri çıraklık döneminden sonra bile onunla çalışmaya devam ederdi. Bilime, özellikle geometriye çok düşkündü. Yüzey anatomisi, mekanik, çizim teknikleri, ışık ve gölgenin dökümlü kumaşlar gibi materyaller üzerindeki etkisini inceleyen sıkı bir eğitim programı vardı. Atölyedeki başlıca tartışma konuları matematik, anatomi, diseksiyon, eski eserler, müzik ve felsefe gibi konuları içeriyordu.

Leonardo’nun ustası değeri yeterince bilinememiş çok yetenekli bir adamdı. Yaptığı resimler ve heykeller göz kamaştırıcı güzelliğe sahipti. Özellikle “Bartolomeo Colleoni’nin Atlı Heykeli” bir başyapıt olarak hala yerini koruyor. Leonardo abaküs okulunda matematiğin ticarette nasıl kullanılacağını öğrenmişti. Verrocchio’dan ise çok daha kıymetli bir şey öğrendi: Geometrinin büyüleyiciliğini. Oranlarda bir armoni vardı. Matematik doğanın fırça darbesiydi.

Bir gün Floransa Katedrali’nin tepesine iki ton ağırlığında bir küre yerleştirme işi gelmişti. Bu işle birlikte Leonardo’da, optiğe ve ışık ışınlarının geometrisine karşı büyük bir merak ve hayranlık uyanmıştı. Sekiz bakır levhayla kaplanmış yaldızlı, taştan kürenin inşası o dönemde henüz kaynak şalomaları olmadığından farklı bir yöntemle yapılacaktı. Güneş ışığını yüksek ısılı tek noktada toplayacak olan yaklaşık 90 cm genişliğinde içbükey aynalar kullanılarak lehimlenecekti. Işınların doğru açısını hesaplamak ve aynaların eğimlerini buna göre yapmak için geometri bilgisi gerekiyordu. Leonardo “ateş aynaları” adını verdiği bu aynalardan büyülenmişti.

2.3-İlk Sanat Eseri

Çıraklık döneminde Leonardo, Leon Battista Alberti’nin “Resim Üzerine” adlı kitabından da çok etkilenmişti. Alberti’ye göre ruhun hareketleri bedenin hareketleri sayesinde bilinir hale gelebilirdi. Leonardo bu yaklaşımı benimseyerek ileride şöyle diyecekti:

“İyi bir ressam aslen iki şey çizmelidir, insan ve onun zihnindeki niyetler. İlki kolay, ikincisi zordur çünkü ikincisinin jestlerle, mimiklerle, kol ve bacak hareketleriyle betimlenmesi gerekir. Hareketler zihinsel devinimleri duyurmalıdır.”

Babası, Leonardo’nun sanatla doğanın harikalarını birleştirme yeteneğinin farkına varmıştı. Hatta bir keresinde oğlunun bu özelliklerinden kazanç bile sağladı. Vinci’de çalışan bir köylü, tahtadan küçük bir kalkan yapmış ve Piero’dan kalkanı Floransa’ya götürüp üzerinin resimlenmesini istemişti.

Piero’nun bu iş için görevlendirdiği oğlu, kalkanın üzerine ateş püskürten, ejderha benzeri korkunç bir canavar imgesi çizmeye karar verdi. Canavara doğal bir görünüm vermek için gerçek kertenkeleler, yılanlar ve yarasalardan parçalar toplamıştı.

Sonunda o kadar etkileyici bir çizim ortaya çıktı ki babası kalkanı almaya geldiğinde loş ışıkta gözüne gerçek gibi gelen canavar çizimi karşısında irkildi. Daha önce bu kadar olağanüstü, bu kadar sıra dışı, eşsiz bir şey hiç görmemişti. Oğlunun eserini kendine saklayıp köylü için başka bir kalkan almaya karar verdi.

O kalkan bugün kayıp. Akıbetinin ne olduğu bilinmiyor. Ticari kafa yapısına sahip babası tarafından çok iyi bir fiyata satıldıktan sonra yüzyıllardır kim bilir kimlerin eline geçti.

Peki Leonardo’nun buradaki ödülü neydi?

Onun ödülü babasının müthiş kalkanı görünce duyduğu korkuydu. Bu bir sanatçı olarak ona yeterdi. Para mühim değildi. Leonardo’nun belki de kayda geçen ilk sanat eserinin hikayesi işte böyleydi.

2.4-Sfumato Tekniği

Leonardo bu dönemde sadece hayvan imgelerini değil, nesneleri de resmetmeyi öğreniyordu.

Mesela dökümlü kumaş alıştırmaları sanatsal dehasının en önemli bileşenlerinden birini geliştirmesine yardımcı oldu: Işık ve gölgeyi iki boyutlu bir yüzeyde etkili bir üç boyutluluk yanılsaması yaratacak biçimde kullanma becerisi.

Hayatının ilerleyen dönemlerinde not defterlerinden birine şöyle yazacaktı.

“Ressamın ilk amacı, bir cismi düz bir yüzeyde sanki üç boyutluymuş gibi göstermektir; bunu diğer herkesten daha büyük bir maharetle yapan kimse övgülerin en büyüğüne layıktır. Resim biliminin bu üstün marifeti, ışık ve gölgeden kaynaklanır.”

Leonardo, Verrocchio’nun atölyesinde dökümlü kumaş çizimlerinde ustalaşırken bir yandan da kontur çizgilerini ve keskin köşeleri bulanıklaştırmayı içeren “sfumato” tekniğine öncülük etti. Ressamlar bu tekniği bugün, nesneleri, keskin konturlarla resmetmek yerine gözümüze göründükleri gibi resmetmek için kullanıyor. Leonardo’nun bu meşhur buluşu bazı şeyleri daima hayal gücümüze bırakıyor. Kendi sözleriyle sfumato tekniğini şöyle açıklıyor:

“Işığı ve gölgeleri sert hatlar ve keskin konturlarla resmetmemeli, dumanın havaya karışıp yok olması gibi birbirine karıştırmalısınız.”

2.5-Romalı Bir Savaşçı

Leonardo’nun en meşhur erken dönem çizimi, Milano Dükü’nün Floransa’yı ziyaretinden sonra çizdiği eser. Gösterişli bir miğfer takmış, haşin suratlı Romalı bir savaşçıyı profilden tasvir eden bu çalışma Verrocchio’nun yaptığı bir çizimden yola çıkılarak yapılmış. Boyalı kağıt üzerine sivri uçlu gümüş kalemle çizilmiş. Son derece karmaşık desenler içeren çizimde, savaşçının miğferi aşırı gerçekçi bir kuş kanadı ve Leonardo’nun bayıldığı büklümler ve spirallerle süslenmiş.

Gözlem becerisi hayatı boyunca Leonardo’nun hayal gücünü beslemişti. Sokakları kemerinden sarkan bir defterle dolaşırdı. Yüzleri göze çarpan abartılı özellikler barındıran ve iyi birer model olacaklarını düşündüğü insanları evine yemeğe davet ederdi. Yemekte onların karşısına oturur ve onlara akla hayale gelebilecek en gülünç öyküleri anlatırdı. Tüm jest ve mimiklerini büyük bir dikkatle gözler ve zihnine kaydederdi. Onlar gidince odasına çekilir ve gözlemlerini kağıda dökerdi. Böyle böyle ustalaşıyordu.

2.6-Gökyüzü Vidası

Leonardo’nun yaratımları sadece kağıt üstünde kalacak şeylerden ibaret değildi. Aslında bir mimar ve mühendis olmak isteğiyle yanıp tutuşuyordu. Mesela genellikle ilk helikopter tasarımı olarak kabul edilen meşhur “Gökyüzü Vidası” çizimi bu isteği hakkında bize önemli bilgiler veriyor. Keten, tel ve bambudan oluşan sarmal mekanizmaya sahip bu aygıtın teoride döne döne havaya yükselebileceğini düşündü. Hatta notlarında “ketenin gözenekleri nişastayla kapatılmıştır” gibi bazı ayrıntılar bile vermişti. Fakat aygıtın bir insan tarafından nasıl uçurulacağı konusunda bir bilgi yoktu. Bu gökyüzü vidası belki de Floransa’da düzenlenen teatral gösterilerde insanları eğlendirmek için tasarlanmıştı.

3-İlk Resim Çalışmaları

3.1-Katkıda Bulunduğu Resimler (Tobias ve Melek – İsa’nın Vaftizi)

Verrocchio’nun atölyesinde işbirlikçi ve samimi bir ortam vardı. Leonardo bu ortamdan o kadar hoşnuttu ki 1472’de 20 yaşındayken çıraklığı sona erdiğinde bile bir süre daha orada çalışmaya devam etti. Bir yandan da Floransalı ressamlar birliği Compagnia di San Luca’ya kaydolmuştu.

20’li yaşlarının başında Verrocchio’nun atölyesinde iki resme katkıda bulundu: Tobias ve Melek resminde koşturan köpekle, parlak balığın ve İsa’nın Vaftizi resminde en soldaki meleğin çiziminden sorumluydu.

Bir gün Leonardo yine bu melek üzerinde çalışırken yemek vakti gelmişti. Lorenzo isimli arkadaşı yemek yemek yerine dirseklerini masaya, yüzünü de ellerinin arasına koymuş öylece duruyor, kendinden geçmiş bir halde arkadaşını seyrediyordu.

Leonardo’nun meleğinin yanında, daha önce Verrocchio’nun çizdiği bir başka melek vardı ve Lorenzo doğal olarak ikisini karşılaştırma gereği duymuştu.

Arkadaşına şöyle dedi:

“Leonardo biliyor musun, senin çizdiğin melek ustamızın meleğinden daha güzel!”

Leonardo duymamış gibi yaptı.

“Bunu ben söylüyorum sana ama kendisi burada olsa o da söylerdi.”

Öteki öğrenciler eğlencenin ve kızların peşinde koşarken Leonardo, o melekten bir türlü kopamıyordu. Bitmiş olan çizimi ince ince işliyor, zaten kusursuz olan bir çalışmayı daha da kusursuz hale getirmeye uğraşıyordu.

Arkadaşı tekrarladı:

“Leonardo sana söylüyorum: Senin çizdiğin melek, ustamızın meleğinden daha güzel!”

Leonardo tam arkadaşına cevap verecekti ki kapıda ustası Verrocchio’yu gördü. Kollarını kavuşturmuş genç öğrencisinin çalışmasına bakıyordu. Öyle bir anda gelmişti ki, Lorenzo’nun ateşli yorumunu işitmişti. Şimdi de bu saptamanın ne kadar doğru olduğunu kendi gözleriyle görüyordu.

Resmin yanına gitti ve sevgiyle Leonardo’nun omzuna dokunarak o resim üzerinde son kez kullandığı fırçayı eline aldı. Resim sanatından kesin olarak koptuğunu göstermek istercesine fırçayı kırdı. Fırçalara bir daha el sürmemeye karar vermişti. Çünkü boynuz kulağı geçmişti.

Resimdeki iki meleği karşılaştırdığımızda Verrocchio’nun bu hareketinin sebebini anlıyoruz. Kendisinin donuk yüzlü meleği boş gözlerle bakarken Leonardo’nun meleği çok daha gerçekçi bir ifadeye sahip. Verdiği pozda bir dinamizm var. Kıvrık bir dörtte üç profilden görülen meleğin gövdesi hafifçe sola doğru dönerken, boynu sağa dönmüş. Bu da bize şunu gösteriyor. Leonardo resimde hareketi tasvir etmek konusunda daha o zamanlarda uzmanlaşmıştı. Ayrıca bu resimden anlıyoruz ki sfumato tekniğinin o keskin konturları bulanıklaştıran dumansılığı, artık Leonardo sanatının ayırt edici özelliği haline gelmişti.

3.2-Meryem’e Müjde

Leonardo’nun, ortak çalışmalarının yanı sıra, 20’li yaşlarında büyük ölçüde tek başına yaptığı en az dört resim var. Şimdi gelin biraz da bunları inceleyelim.

Bunlardan ilki Meryem’e Müjde resmi.

Melek Cebrail’in, Bakire Meryem’e, İsa Mesih’in annesi olacağını bildirerek onu büyük bir şaşkınlığa uğrattığı anı tasvir ediyor. Bu konu Rönesans’ta son derece popülerdi. Leonardo’nun bu yorumunda Meryem’i görkemli bir köy villasının duvarlarla çevrili bahçesinde başını okuduğu kitaptan kaldırıp Cebrail’e bakarken görüyoruz.

Resim tutkulu olmakla birlikte o denli kusurlarla dolu ki kimi uzmanlar resmin Verrocchio’nun atölyesinde çalışan başka ressamlarla ortak yapıldığını düşünüyor. Ancak çeşitli kanıtlar, resmin buradaki birincil elin Leonardo’ya ait olduğunu ortaya koyuyor.

Peki nedir bu sorunlu unsurlar?

Mesela hantal bahçe duvarı. Duvarın açık kısmının kenarındaki açı yanlış. Meryem’in dizlerini örten kıyafet esneklikten yoksun. Sandalyenin kolunun Meryem’in üçüncü dizi gibi görünmesi de bir başka problem. Selvi ağaçlarının aynı boyda olması hemen ilk bakışta göze çarpan problemlerden bir diğeri. Ayrıca Meryem’in pozu ve yüz ifadesindeki donukluk onu bir vitrin mankeni gibi göstermiş.

En rahatsız edici kusursa, Meryem’in, önündeki şatafatlı rahleye göre konumlandırılmasındaki tuhaflık. Rahlenin alt kısmı Meryem’e göre izleyiciye bir metre kadar daha yakın. Bu da Meryem’in sağ kolunun fazla uzun görülmesine neden olmuş.

Resim etkileyici olsa da bunun genç bir ressamın çalışması olduğu çok açık. İlerleyen yıllarda Leonardo’nun perspektifle ilgili gözlemlere ve optik üzerine yaptığı çalışmalara ağırlık vererek bu açıklarını kapattığını göreceğiz.

Tabii burada Leonardo’nun anamorfoz diye bilinen, bir eserde kimi unsurların çarpık gözüktüğü ancak farklı bir açıdan bakıldığında düzgün gözüktüğü görsel hile üzerinde denemeler yaptığını da düşünebiliriz. Kısacası bu resim, sergilediği perspektif hileleri yeterince pişmemiş bir dehanın göstergesi olarak karşımıza çıkıyor. Resim günümüzde Uffizi Galerisi, Floransa, İtalya’da bulunuyor.

3.3-Münih ve Benois Meryemleri

Şimdi geçelim Meryemlere.

Meryem’i bebek İsa’yla birlikte tasvir eden küçük boyutlu dini resim ve heykeller Verrocchio’nun atölyesinde düzenli olarak üretilen başlıca eserlerdendi. Leonardo’nun bu tür resimlerden en az iki tane yaptığını biliyoruz: Münih Meryemi ve Benois Meryemi.

Her iki resimde de en ilgi çekici unsur, kıpır kıpır tombul bebek İsa. İsa’nın boğum boğum vücudu Leonardo’nun modelleme, ışık ve gölgeyi kullanarak gerçekçi bir üç boyutlu görünüm yaratma konusunda ne kadar geliştiğini gösteriyor. Ayrıca ögelerin ton ve parlaklıklarını değiştirmek için “chiaroscuro” tekniğini kullanmış. Bu teknik renk tonlarını koyulaştırmak yerine siyah pigmentler kullanarak sert ışık-gölge kontrastları oluşturmaya yarıyor. Chiaroscuro tekniğiyle Leonardo ilk kez bir resimde, heykelin hacimliliğiyle boy ölçüşen, kusursuz üç boyutlu formlar yaratmayı başarmış.

Özellikle Benois Meryemi’nde, Leonardo’nun duygular ve gösterilen tepkileri canlı bir biçimde resmetme becerisini görüyoruz. Böylelikle kompozisyonu donmuş bir andan bir hikayeye dönüştürmüş.

Münih Meryemi adından da anlayabileceğiniz üzere Almanya, Münih’te, Alte Pinakothek sanat müzesinde bulunuyor. Benois Meryemi ise St. Petersburg’da Ermitaj müzesinde sergileniyor.

3.4-Ginevra de’ Benci

Leonardo’nun dini temalı olmayan ilk resmi, iğne yapraklı bir ardıç ağacının önünde çizilmiş, parlak yüzlü, melankolik genç bir kadının portresi. İlk bakışta bir nebze yavan ve sıkıcı duruyor. Ancak Ginevra de’ Benci, ışıltılı, lüle lüle saçları ve geleneğin dışına çıkan dörtte üç profilden pozuyla harika Leonardo dokunuşları içeriyor.

Ginevra de’ Benci Floransalı önde gelen bir bankerin kızıydı. 1474 başlarında, 16 yaşındayken, 32 yaşındaki, kısa süre önce dul kalmış Luigi Niccolini’yle evlenmişti. Luigi, 1480 yılı vergi beyannamesinde karısının hasta olduğunu ve uzun süredir tedavi altında olduğunu belirtmişti.

Ginevra, Leonardo’nun sevdiği türden yumuşak bir ışık altında, solgun ve melankolik bir biçimde tasvir edilmiş. Ginevra’nın, bu kendinden geçmişçesine boş gözlerle bakan hali, kocasının bahsettiği fiziksel hastalığından daha derinlere iniyor gibi görünüyor.

Portredeki en dikkat çekici unsur, Ginevra’nın gözleri. Üç boyutlu bir görünüm elde etmek için üzerlerinde titizlikle çalışılmış. Göz kapakları, Ginevra’nın üzerine sinmiş kasveti arttırmış.

Gözlerindeki diğer bir dikkat çekici unsur da Leonardo’nun yağlıboyalarla elde etmeyi başardığı sıvımsı parlaklık. Her iki gözbebeğinin hemen sağında, bize göre sağdan gelen güneş ışığının ışıltısını gösteren minicik bir pırıltı yer alıyor. Aynı pırıltıyı buklelerinde de görüyoruz. Bu kusursuz ışık pırıltısı Leonardo’nun bir diğer ayırıcı özelliği. Bizim her gün gördüğümüz ama üzerinde pek durup düşünmediğimiz bir fenomen.

Leonardo bu resimde gizli duyguları açığa çıkaracak psikolojik bir portre yaratmıştı. Bu ileride onun en önemli sanatsal yeniliklerinden biri haline gelecekti. Bu portre Leonardo’yu 30 yıl kadar sonra tarihin en önemli psikolojik portresinde yani Mona Lisa’da doruk noktasına ulaşacak bir yola sokmuştu.

Ginevra de’ Benci şu anda ABD’nin başkenti Washington’da, Ulusal Sanat Galerisi’nde sergileniyor. Elbette bir Mona Lisa değil. Yanına bile yaklaşamaz. Ama Mona Lisa’yı resmedecek kişinin elinden çıktığı da aşikar.

3.5-Müneccim Kralların Tapınması

Leonardo nihayet 1477’de Verrocchio’nun yanından ayrılmış ve kendi atölyesini açmıştı. Fakat bu hamlesi ticari açıdan tam bir fiyasko oldu. Milano’ya gitmesinden önceki beş yıl boyunca bilinen sadece üç sipariş alacaktı ki bunlardan birine hiç başlamadı ve diğer ikisini de yarıda bıraktı. Yine de tamamlamadığı o iki tablo bile itibar kazanmasına ve sanat dünyasını etkilemesine yetecekti.

Bunlardan biri günümüzde Floransa’daki Uffizi Müzesi’nde bulunan Müneccim Kralların Tapınması’ydı.

Tamamlanmadan kalmış olan bu resim, sanat tarihindeki en etkili tamamlanmamış resim. Ayrıca 15. yüzyılın en devrimci ve anti-klasik resmiydi. Çığır açıcı ve dudak uçuklatıcı bir deha gösterisiydi.

Tapınma, Mart 1481’de, Leonardo 29 yaşındayken, Floransa surlarının hemen dışındaki San Donato Manastırı tarafından sipariş edilmişti. En geç 30 ay içinde tamamlanması gerekiyordu fakat kötü yapılmış bir sözleşme sonucunda resim tamamlanamadı. İş verildikten 7 ay sonra ödemeler kesildi. Leonardo da çalışmayı bıraktı. Böylelikle tarihin en yaratıcı sanatçılarından biri, kendini, yakacak odun karşılığında saat süslerken, boya için borç alırken ve şarap dilenirken buldu.

Şimdi gelin bu etkileyici çalışmayı bir analiz edelim:

Leonardo, Müneccim Kralların Tapınması için tasarladığı kompozisyonun merkezine Bakire Meryem’le kucağındaki bebek İsa’yı yerleştirmiş. Bebek elini uzatıyor ve anlatı, bu noktadan başlayarak saat yönündeki bir sarmal biçiminde dönüyor. İzleyicinin gözleri bu taşkın girdapla birlikte dönüp dururken, resim sadece tarihi bir an olmanın ötesinde, dramatik bir anlatıya dönüşüyor. İsa, krallardan birinden bir hediye kabul etmekte. Hediyesini az önce vermiş bir diğer kral, başını hürmetle yere eğmiş. Ayrıca resmin en sağında da Leonardo’nun kendisini görüyoruz.

Hepsi hareket eden bir dizi karakteri tasvir etmek bayağı göz korkutucu bir işti. Her biri kendine has bir duruşa ve duygusal duruma sahip olmalıydı. Sonuç baş döndürücü bir drama ve duygu kasırgası oldu. Leonardo bebek İsa’yı ilk defa gören kişilerin her birinin tepkilerini ustalıkla betimleyerek, resmi, izleyicinin de içine kapıldığı bir girdaba dönüştürmüştü.

Leonardo bu eserini ve daha birçok başka eseri tamamlamadan bıraktı. Çünkü altına girdiği bu işler onun gibi bir mükemmeliyetçi için aşırı yorucu bir hale dönüşüyordu. Öyle incelikli öyle harikulade fikirlere sahipti ki bunları hayata hatasız geçirmek olanaksız olduğundan tıkanıp kalmıştı. Eli ona, hayal ettiklerini resmetmek için yetersiz geliyordu. Sanat anlayışı öyle yüceydi ki diğerlerinin birer mucize saydığı şeylerde bile hatalar görüyordu ve bu yüzden başladığı çalışmaların hiçbirini tamamlamadı.

Aslında Leonardo’nun sanata yaklaşımı şuydu:

“Sanat eseri asla bitmez, sadece terk edilir.”

3.6-Aziz Jerome

Bir diğer yarım bıraktığı resim ise şu anda Vatikan Müzesi’nde sergilenen Aziz Jerome’du.

Bedenin devinimleriyle ruhun devinimleri arasında bağlantı kurma arzusunu bu resimde açıkça görebiliyoruz. Tamamlanmamış eser, İncil’i Latince’ye çeviren 4. yüzyıl alimi Aziz Jerome’u inzivaya çekildiği çölde tasvir ediyor. Bir deri bir kemik kalmış bitkin aziz, bağışlanmak için yakarırken sanki utanç içinde.

Leonardo’nun tüm resimleri psikolojik. İstisnasız hepsi duyguları tasvir etme arzusunu açığa vursa da bu arzunun en yoğun haliyle ortaya çıktığı resmi Aziz Jerome. Bu tablo aynı zamanda Leonardo’nun ilk anatomik çizimi.

Ona göre bir ressamın sinirler, kemikler, kaslar ve tendonların anatomisini bilmesi şarttı. Bu yüzden kadavralar üzerinde diseksiyonlar yaparak anatomik keşiflerini kağıda döküyordu. Aziz Jerome son halini, ilk çizilişinden 20 yıl sonra aldı çünkü Leonardo az önce de bahsettiğim üzere bir sanat eseri için bitti demekten hoşlanmıyordu. Öğrendiği her yeni bilgiyle resimleri üzerinde düzeltmeler yapıyordu. Bu yüzden birçoğunu yıllarca elinin altında tutuyor, üzerlerinde bitmek bilmez rötuşlar yapıyordu.

Büyük deha 30’una yaklaşırken kendini iyice kaybolmuş hissediyordu. Aynı dönemde rakipleri başarıdan başarıya koşmaktaydı. Mesela çağdaşı Botticelli art arda tamamlanmış yapıtlar ortaya koyarak Mediciler’in gözde ressamı haline gelmişti.

Bütün bunlar Leonardo’nun dehasını eksiltmiyordu. Ancak elinde dehasını herkese gösterebileceği çok az şey vardı. Bilinen sanatsal başarıları, iki Verrocchio tablosuna yaptığı harikulade ama ikinci derecede katkılar, atölyede üretilen ve diğerlerinden ayırt etmesi zor birkaç Meryem tasviri, teslim etmediği bir genç kadın portresi ve iki tane tamamlanmamış başyapıt taslağından ibaretti.

Yavaş yavaş tükenen Leonardo için yola koyulma vakti gelmişti.

4-Ludovico Sforza Himayesi

4.1-İlk Milano Dönemi

30 yaşına girdiği 1482 yılında Leonardo da Vinci, Floransa’dan ayrılıp önündeki 17 yılını geçireceği Milano’ya doğru yola koyuldu. Kendisine eşlik eden bir yol arkadaşı vardı: 15 yaşındaki gelecek vadeden müzisyen Atalante Migliorotti. Migliorotti lir çalmayı Leonardo’dan öğrenmişti ve yıllar içinde onun maiyetine girip çıkacak genç erkeklerden biriydi.

Defterindeki hesaba göre Floransa’yla Milano arası 290 kilometreydi ve kafilenin Milano’ya varması yaklaşık bir hafta sürecekti. Bu, oldukça doğru bir hesaptı. Aracın tekerleğinin her bir dönüşünü sayarak, gidilen mesafeyi ölçen bir tür odometre geliştirmişti ve yolda bu aleti denemiş olabilir. Yola çıkarken Milano’ya yerleşebileceği ihtimalini göz önüne alarak neredeyse tüm eşyasını yanına almıştı. Bunların arasında bir sürü resmin yanı sıra fırın tasarımları, gemicilik ve su aletleriyle ilgili çizimler vardı. Bu da bize daha o yıllarda bile sanatın yanı sıra, mühendislikle ilgilendiğini gösteriyor.

Milano 125 bin nüfusuyla, Floransa’nın 3 katı büyüklüğündeydi. Bir tüccar cumhuriyeti değil, kendilerini dük ilan eden militarist diktatörlerin hüküm sürdüğü bir şehir-devletti. Zamanın Avrupa hükümdarları arasındaki rekabet, sadece askeri güçle sınırlı değildi, aynı zamanda kültürel bir rekabet içindeydiler. Bu yüzden Milano sarayı, kendisini rahata kavuşturacak bir maaş arzulayan Leonardo için biçilmiş kaftandı.

4.2-Ludovico Sforza

Leonardo Milano’ya ayak bastığında şehir, Ludovico Sforza’nın yönetimi altındaydı. Acımasız ve pragmatik Ludovico, gaddarlığını, asil, kültürlü ve görgülü devlet adamı imajının arkasına saklıyordu. Resim ve edebiyat dersleri alıyor, önde gelen alim ve sanatçıları Sforza sarayına çekiyordu. Böylece hem kendi itibarını hem de Milano’nun itibarını meşru bir zemine oturtuyordu.

Floransa’nın aksine Milano sokaklarında, usta sanatçılar cirit atmıyordu. Bu durum Milano’yu Leonardo için çok daha bereketli bir toprak haline getiriyordu. Burada kendisinin eşi benzeri yoktu. Bu yüzden dükün yanında işe girmek için hemen bir mektup kaleme aldı.

Üzerinde uzun uzun düşündüğü bu mektupta sanatçı kişiliğinden çok, askeri mühendislik alanında uzman olduğu iddiasını ön plana çıkarmıştı. Böyle yaptı çünkü gücü zorla eline geçiren Sforza hanedanının devamlı bir iç isyan ya da Fransız istilası tehdidiyle karşı karşıya kalabileceğini biliyordu. Bu şekilde Ludovico’nun ilgisini çekebilirdi. Aslında yapabileceğini iddia ettiği şeyler yapmak istedikleriydi. Daha önce ne bir savaşta bulunmuş ne de silah üretmişti. Mektupta bahsettiklerinin hepsi sadece tasarım aşamasında olan şeylerdi. Ama Milano’ya yerleştikten sonra askeri mühendislik sevdasına ciddiyetle eğilecekti.

4.3-Askeri Mühendis

Floransa’da yaşadığı dönemde zekice tasarlanmış bazı savaş aletleri çizmişti. Bunlardan biri, kale duvarına tırmanmaya çalışan düşman askerlerinin merdivenlerini devirmek için geliştirilmiş bir mekanizmaydı. Kaleyi savunanların duvardaki deliklerden çıkan çubuklara bağlı büyük kolları çekmesi gerekiyordu. Bağlantılı olarak geliştirdiği bir başka fikir, kale duvarının tepesine çıkmayı başaran düşmanları kesip biçmeye yarayan pervane benzeri bir aletti.

Matbaa’nın yaygınlaşması, Leonardo’nun Milano’ya geldikten sonra savaş aletleri üzerine incelemeler yapıp yeni fikirler geliştirmesine yardımcı oldu. Geliştirdiği bazı fikirler için dönemin ünlü bilim insanları ve mühendislerinin kitaplarından yararlandı.

4.4-Tırpanlı Savaş Arabası

Bu fikirlerden biri de ürkütücü bir tırpanlı savaş arabasıydı. Tekerleklerden çıkan korkunç döner bıçakları ve önüyle arkasına takılabilen dört bıçaklı döner milleriyle, tam bir ölüm makinesiydi. Leonardo’nun yaptığı bu çizim sadece bir ölüm makinesini tasvir etmekle kalmıyordu. Aynı zamanda muazzam güzellikte bir sanat eseriydi. Dört nala koşan atlar, pelerinli biniciler, vücutları parçalanmış düşmanlar. Hepsi, müzede sergilenmeye layık bir gölgeleme ve modelleme ortaya koyuyordu.

4.5-Dev Arbalet

Hayalinde canlandırdığı ama gerçeğe dönüşmeyen silahlardan bir diğeri ise yine Milano’da çizdiği dev arbaletti. Otuzdan fazla çizim yapmış ve dişlileri, vidaları, milleri, tetikleri ve diğer mekanizmaları titizlikle detaylandırmıştı. 24 metre uzunluğundaki bu devasa makinenin büyüklüğünü üzerindeki askerden de görebiliyoruz.

Leonardo bu arbaletle, kirişin gerilme mesafesi ile fırlattığı nesneye uyguladığı kuvvet arasındaki korelasyonu hesaplamaya çalıştı. Çeşitli hesaplamalar yaptıktan sonra kuvvetin, telin gerildiği noktadaki açısıyla orantılı şekilde oluşacağı sonucuna vardı. Fakat bunun tam olarak doğru olmadığı ortaya çıkacaktı. Leonardo trigonometri bilmiyordu, bu yüzden de kuramını geliştiremedi. Ama fikir açısından hatasızlığa yaklaşmıştı.

4.6-Çarklı Silah (Wheellock)

Bunların dışında daha pek çok askeri makine ve silah çizdi. Kaplumbağaya benzer tanklar, buharla çalışan savaş topları gibi bir sürü şey tasarladı. Fakat bildiğimiz kadarıyla Leonardo’nun askeri fikirlerinden sadece biri defter sayfalarından çıkıp savaş alanında yer alabildi. Bu, 1490’larda tasarladığı çarklı silah (wheellock) tı. Çarklı silah, barutun ateşlenmesi için kıvılcım oluşturmanın bir yöntemiydi. Tetik çekildiğinde yay, metal bir çarkı döndürüyordu. Bu çark taşa sürtündükçe barutlu silahı ateşlemeye yetecek kadar kıvılcım üretiyordu. Çarklı silah gerek savaşlarda gerekse kişisel kullanımda yaygınlaşacaktı.

4.7-İdeal Şehir

Dük Sforza, büyük dehanın kıymetini tam olarak bilememişti. Leonardo’nun mimari uğraşları da askeri uğraşları gibi, büyük ölçüde asla uygulamaya geçmeyen yaratıcı fikirlerden ibaret kaldı. 1487’de sayfalarca yazıp çizerek, radikal bir şehir konsepti sundu. Bu konseptte sürekli veba salgınlarıyla uğraşan şehirleri, nefes alıp veren organizmalara benzetmişti. Hayal ettiği ütopik şehir iki katmanlıydı: Üst kat tamamen güzellik odaklı tasarlanacak, sadece yayalara açık olacak ve altındaki gizli katta kanallar, temizlik işleri ve lağım sistemi bulunacaktı.

Leonardo’nun bu ileri görüşlü tasarımları kısmen bile olsa hayata geçirilseydi şehirlerin yapısını iyileştirebilir, salgınların yol açtığı kırımları azaltabilir ve tarihi değiştirebilirdi. Ama önemi anlaşılamadı.

4.8-Emprezaryo

Neticede Leonardo, Ludovico Sforza’nın maiyetine mimar ya da mühendis sıfatıyla değil, emprezaryo yani gösteri yapımcısı olarak girdi. Bu tür etkinliklerin yapım ve sahneleme aşamaları hem sanatsal hem de teknik pek çok bileşen içeriyordu ve bunların hepsi Leonardo’nun ilgi alanına giriyordu: Sahne tasarımları, kostümler, dekor, müzik, düzenekler, kareografi, alegorik anlatımlar, otomatlar, marifetli aygıtlar.

Bugünden baktığımızda bunlara harcanan zaman daha faydalı işler için kullanılabilirdi diye düşünebiliriz ama o zamanlarda Sforza Sarayı’nda sahnelenen etkinlikler son derece önemli görülüyordu. Bu gösteriler kullandıkları tarihi ve dini imgeler aracılığıyla Sforza Hanedanı’nın yönetimini meşrulaştırmaya yarıyordu. Dolayısıyla bunların yapımcıları da el üstünde tutuluyordu. Eğlenceler zaman zaman bir fikir festivali misali eğitsel bir etkinliğe dahi dönüşebiliyordu. Bilimsel sunumlar, çeşitli sanat dallarının birbirlerine karşı üstünlükleri üzerine münazaralar ve dahiyane aygıtların teşhiri yapılıyordu. Tüm bunlar sonradan Aydınlanma Çağı’nda popülerlik kazanan bilimin halkla buluşması idealinin öncüleriydi.

Görsel ve işitsel bir şölene dönüşen kutlamaların merkezinde “Cennet” adlı şatafatlı bir gösteri yer alıyordu. Gösterinin doruk noktasıysa “Gezegenlerin Dansı” adlı temsildi.

Leonardo “Cennet” yapımıyla büyük bir başarı elde etmişti. Böylece ressam olarak kazandığından daha büyük ve askeri mühendis olarak kazanmayı hayal bile edemeyeceği bir şöhret elde etti. Üstelik kendisi de bu işlerden büyük keyif alıyordu. Adeta hayal alemiyle mekanik düzeneklerin birlikteliğinden doğan fantastik koreografiler oluşturmak için doğmuştu. Sahnede oyuncuları uçuran, yükselip alçalan, yarattığı hareketli görsellikle izleyenlerin nefesini kesen hünerli araçlar yapmak onun için büyük zevkti. Ayrıca bu işlerden bol kazanç sağlıyordu.

Leonardo burada müzikle de ilgileniyordu. Defterlerinde müzik bestesi yer almıyordu ama özgün, fantastik çalgı tasarımlarıyla doluydu. Notayla çalmak ya da söz yazmak yerine, Sforza Sarayı’ndaki icralarında doğaçlamalar yapardı. Kendi özgün tasarımını geliştirmişti. Bu, keman gibi tutulan bir çeşit lirdi. Çalgının beş teli yayla, iki teliyse parmakla çalınmak üzere tasarlanmıştı. Bu çalgı eşliğinde enfes şarkılar söylüyor, bütün prensleri mucizevi şekilde keyfe boğuyordu.

4.9-Vitruvius Adamı

Leonardo’nun defterlerinde özellikle erkek bedeni çizimlerine bol miktarda rastlıyoruz. Bunlardan en meşhuru tüm zamanların ikonik imgeleri arasında sayılan “Vitruvius Adamı.”

M.Ö. 80 dolaylarında doğan Marcus Vitruvius Pollia, Sezar’ın komutası altında, Roma ordusunda görev yapmış bir mühendisti. Sonradan mimarlık yapmaya başlayarak İtalya’nın Fano kasabasında bir tapınak üzerinde çalışmıştı. Arkasında bıraktığı en önemli yapıtı yazılı bir eserdi: Mimarlık alanında yazılmış ve klasik antik dönemden günümüze kalan tek kitap olan De Architectura (Mimarlık Üzerine).

Vitruvius’un bu eseri karanlık yüzyıllar boyunca unutulup gitmişti. Ancak 1400’lerinde başlarında yeniden keşfedilip derlenebildi. En son İtalya’da yeni kurulan matbaalardan birinde, 1480’lerin sonunda Latince bir edisyonu basılmıştı. Leonardo defterine, “Kitapçıya gidip Vitruvius’u sor” notunu almıştı.

Vitruvius’un eserini Leonardo için bu denli çekici kılan şey; insan mikrokozmosu ile dünya makrokozmosu arasındaki ilişkiye yaptığı vurguydu. Leonardo gerek sanatı gerek biliminde bu analojiye derinden bağlıydı. O dönemde şu meşhur satırları yazmıştı:

“Eskiler insanı küçük dünya diye anardı; bu ifade gayet yerindedir çünkü insan bedeni dünyaya benzer.”

Vitruvius bu analojiyi tapınak tasarımlarına uyarlamış ve üçüncü kitabının girişinde şöyle yazmıştı:

“Bir tapınağın tasarımı simetriye dayanır. Biçimli bir bedene sahip bir insanda olduğu gibi, bileşenleri arasında kusursuz bir ilişki bulunmalıdır.”

Bu tanımlar Leonardo’ya ilham verdi ve Leonardo, 1489’da başladığı anatomi çalışmalarının bir parçası olarak, benzer bir dizi ölçümü derlemeye koyuldu. Bu da Vitruvius Adamı’nın Leonardo versiyonunu ortaya çıkardı.

Vitruvius adamı Leonardo’nun sakalsız bir oto-portresi olabilir. Bunu çizdiğinde 38 yaşındaydı. O dönemde kendisi hakkında yapılan betimlemelere uyuyor.

Bu versiyonu aynı dönemde çizilen diğerlerinden ayıran iki temel fark var. Gerek bilimsel hassaslık gerekse sanatsal üstünlük açısından Leonardo’nunki tamamen farklı bir seviyede. Öncelikle çizgiler taslak gibi değil. Leonardo daha ziyade bir gravür yapıyormuşçasına çizgileri emin bir tavırla kağıda adeta oymuş.

Başlamadan önce, dairenin, karenin tabanına nasıl oturacağını, en ve boydan nasıl dışarı taşacağını kesin şekilde belirlemiş. Bir pergel ve gönye kullanarak, daire ve kareyi çizmiş, ardından adamın ayaklarını bunların üzerine yerleştirmiş. Sonuçta, Vitruvius’un tarifinde olduğu gibi, adamın göbek deliği dairenin tam ortasında, cinsel organları ise karenin tam ortasında yer almış.

Bir diğer önemli detaysa sayfada bulunan notlar. İnsan anatomisi ve vücut oranları hakkında ayrıntılı ölçüm ve ifadelerle dolu.

Günümüzde uzun süre ışığa maruz kalıp solmaması için çok az gösterime çıkarılan eser, Venedik’teki Accademia Sanat Galerisi’nde, kilitli bir odada muhafaza ediliyor.

4.10-At Heykeli

Leonardo 1489 ilkbaharında Ludovico Sforza Hanedanı’nın onuruna devasa bir bronz at heykeli yapma işini almıştı. Ludovico’nun sahip olduğu güç, köklü bir hanedandan gelmediğinden ailesinin şanını yüceltip gücünü sağlamlaştıracak anıtsal araçlara ihtiyaç duyuyordu. Leonardo’nun atlı heykel tasarımı tam da bu ihtiyaca cevap verecekti. 75 ton ağırlığında, 7 metre boyunda ve bronzdan yapılacak olan bu at ve binicisi, o güne dek yapılmış en büyük heykel olacaktı.

Hazırlık aşamasında at anatomisini ayrıntılı bir biçimde incelemeye gömülen Leonardo, titiz ölçümler ve diseksiyonlar gerçekleştirdi. Bulgularını notları arasına kaydetti. Birçok şema, tablo, eskiz çizdi. Sonunda Kasım 1493’te kilden tam boy bir model yapmayı başardı ve model bir kutlamada sergilendi. Devasa ve görkemli model, saray şairlerinin övgülerine maslar olacak kadar muazzamdı. Leonardo sonunda bir heykeltıraş ve mühendis olarak da şöhret kazanacaktı. Fakat önce heykelin bitmesi gerekiyordu.

Daha kilden model bitmeden Leonardo, büyük heykelin dökümü için çalışmalara başlamıştı. Büyük bir titizlik ve maharetle plan taslakları üzerinde iki yıldan fazla uğraştı. Döküm işleminde kullanacağı doğru bileşenleri bulmak için farklı malzeme ve karışımlarla deneyler yaptı.

Geleneksel yöntemde büyük bir heykelin dökümü parça parça yapılırdı. Leonardo’nun heykeli de o kadar büyüktü ki böyle yapılması kaçınılmazdı. Ama bu Leonardo’ydu ve kusursuzluk takıntısı burada da baş gösterdi. Heykeli kalıba tek parça olarak dökmeye karar verdi. Defterindeki bir sayfa bu iş için gereken farklı düzeneklerin büyüleyici çizimlerini içeriyordu.

Daha sonra parçalanmaması ve biçimini koruması için kalıbı dıştan bir korse gibi saracak ızgaralı demir bir kafes tasarladı. Bu kafes bile heykelin kendisi gibi bir sanat eseri sayılabilirdi.

Tam her şey hazırlanmış, tarihin en büyük ve en görkemli heykeli bitmeye yaklaşmıştı ki projeye son verildi. Savunma harcamaları sanatsal harcamalara nazaran öncelik kazanmıştı. Fransa kralı İtalya’yı istila edince Ludovico, at heykelinde kullanılacak bronzun, üç savaş topu yapılması için kullanılmasına karar verdi. Böylece bir büyük sanat eseri daha Leonardo’nun gerçekleşmemiş hayaller diyarındaki yerini almış oldu.

5-Bilim İnsanı Kimliği

Leonardo yaşamı boyunca pratiği teoriye tercih etmişti. Ta ki 40’larında bu düşüncesi değişmeye başladı. Latince’yi öğrenmeye çok çaba sarf etti ama bir türlü vakıf olamadı. 1500’de Venedik’i ziyaret ettiğinde şehirde yüze yakın basımevi mevcuttu ve toplam 200 milyon kitap basılmıştı. Gutenberg’in Alpleri aşarak İtalya’ya ulaşan matbaa teknolojisi sayesinde ilgi alanlarını genişletebilmişti. Bu sayede resmi bir Latince ya da Yunanca eğitimi almadan bile bilim alanında ciddi bir bilgi birikimine sahip olan ilk büyük Avrupalı düşünür oldu.

1492’de Leonardo’nun sahip olduğu kitap sayısı 40’a yakındı. Askeri makineler, resim, mimari, tarım, müzik, cerrahi, sağlık, Aristotelesçi bilim, Arap fizikçilerin çalışmaları gibi pek çok kaynağa erişimi vardı. 1504’te bu listeye 70 kitap daha eklenecek ve kütüphanesi toplamda 40 bilimsel eser, 50’ye yakın şiir ve edebiyat, 10 sanat ve mimarlık, 8 din ve 3 matematik kitabına ulaşacaktı. Böylece eski Leonardo gitmiş yerine kitaplardan bilgi toplamaya aç olan Leonardo gelmişti. Deney ve teoriyi birleştirmenin daha faydalı olduğunu sonunda anlamıştı.

Leonardo zamanının çok ilerisinde bir düşünürdü. Çıkan sonuçların geçerliliğinden emin olmak için deneylerin tekrar edilmesi ve çeşitlendirilmesi yönündeki tavsiyesi bilimsel yöntemin habercisiydi. Sonuç olarak Bilimsel Devrim’in temelini oluşturan batılı düşünürlerden biri olmuştu.

5.1-Hareket Yasaları

Mesela 1490 dolaylarından başlayarak 20 yılı aşkın bir süre boyunca olağanüstü bir gayretle kuşların nasıl uçtuğunu araştırıp insanların uçmasını sağlayacak makineler üzerinde çalıştı. Bu konular üzerine, birçok deftere dağılmış 500’den fazla çizim yaptı. 35 binden fazla kelime yazdı. Doğadaki örüntüleri inceledi ve analojiler kurdu. Bu tasarımların birçoğunu sahne sanatında teatral gösteriler için kullandı.

Bizim aklımıza bile gelmeyen şeyler onun kafasını sürekli meşgul ediyordu. Kuşların kanatlarını yukarı ve aşağı doğru çırparken aynı hızla çırpıp çırpmadığına kadar inceliyordu. Defterine gözlemlerini metodolojik bir disiplin içinde adım adım nasıl sıralayacağını belirleyen komutlar yazardı.

Uçuş ve suyun akışı üzerine yaptığı çalışmalara katkı sağlayan önemli bir gözlemin sonucunda şu çarpıcı keşifleri yapmıştı:

“Su sıkıştırılamaz fakat hava sıkıştırılabilir. Kuşlar kanat çırptıkça havayı aşağı doğru itip daha küçük bir alana sıkıştırır. Sonuç olarak kanat altındaki hava basıncı, kanat üstündeki hava basıncından daha yüksek olur. Hava sıkıştırılamaz olsaydı, kuşlar kanatlarını çırparak havada kalamazdı. Kanadını aşağı doğru çırpışı kuşu yükseğe ve ileri doğru iter. Kanadın havaya uyguladığı basınç miktarı kadar hava da kanada basınç uygular.”

Bu ne biliyor musunuz arkadaşlar?

200 yıl sonra Newton’ın yeniden keşfedip geliştirdiği üçüncü hareket yasası:

“Her etki aynı büyüklükte ve zıt yönde bir tepki doğurur.”

Leonardo bununla da kalmadı. Daha da büyük bir öngörüyle 200 yıldan daha uzun bir süre sonra Bernoulli prensibi olarak bilinmeye başlayacak olan önermeye işaret etti: Havanın (ya da herhangi bir sıvının) akış hızı arttığında, uyguladığı basınç düşüyordu. Hatta bir kuş kanadı kesiti çizerek kanadın üst tarafının altından daha kavisli olduğunu gösterdi. Yani havanın, kanatların kıvrımlı üst yüzeyinden hızla akarken basıncının azalması sayesinde kuşların havada kalabildiğini kavramıştı.

Bu gerçekten o tarih için inanılmaz bir keşifti. Ama Leonardo’nun bu yayımlanmamış karmaşık notlarının içerisinde kaybolup gidecekti.

Yaptığı anatomi ve fizik çalışmaları Leonardo’yu insanların uçmasını sağlayacak kanatlı bir düzenek inşa etmenin mümkün olduğuna inandırmıştı. Bunu başarmak için 1480’lerin sonunda mühendislik, fizik ve anatomiyi birleştirerek çeşitli düzenekler geliştirmeye başlamıştı bile. İlk tasarımı bir yusufçuktan ilham alıyordu. Bir başkası bir yarasadan ilham alırken daha pek çoğu doğanın sonsuz çeşitliliğinden faydalanılarak çizilmiş tasarımlardı. Bunların uçabileceğine dair umudu kırıldığı zamanlarda ise planörler tasarladı

Mekanik tasarımları sadece uçan araçlarla sınırlı değildi. Vinçler, spiral dişliler, tekstil sektörü için iğne bileme makineleri, burgu türbinli devridaim makineleri ve kaldıraçlar gibi pek çok tasarımı için yüzlerce sayfa çizim yapmış, notlar almıştı. Hareketin dişliler ve manivelalardan tekerler ve kasnaklara nasıl nakledildiğini göstermek için makineleri kesit görünümleri kullanarak parçalarına ayırmıştı.

Sezgileri Newton’ın 200 yıl sonra tanımlayacağı birinci hareket yasasının da öncüsü oldu. Adına itici güç dediği, bir cisme uygulandığında o cisme ivme kazandıran kuvvet kavramını anlamıştı. Şöyle diyordu:

“Hareket halindeki bir cisim, hareketini aynı şekilde sürdürmek ister. Ama o cismi yavaşlatan tüm etmenleri ortadan kaldırmak gerekir.”

5.2-Triboloji

Eğimli bir yüzeyde aşağı kayan bir nesnenin gücünü ölçmek için günümüzde tribometre olarak bildiğimiz aleti ilk kez o tasarladı; bu alet ancak 18. yüzyılda yeniden keşfedilebilecekti. Ayrıca eğimli bir yüzeyi yağladığında sürtünmenin azaldığını gördü; böylelikle mekanik cihazlara yağlama noktaları ekleyen ilk mühendisler arasında yerini aldı. Rulman ve silindir yatakları tasarladı ve sürtünmeyi azaltmaya yönelik bir alaşım üretmek üzere en iyi metal karışımların kaydını tuttu. Bu amaçla “üç birim bakırla yedi birim kalay birlikte eritilmelidir” diyordu ki bu formül kusursuz bir sürtünme önleyici bileşim ortaya çıkarıyordu. Bu da ancak yeniden 1839’da keşfedilebilecekti.

Leonardo, makineler üzerinde yaptığı çalışmalarla, Newton’ınkinin habercisi olan mekanist bir dünya görüşü geliştirmişti. Evrendeki tüm hareketlerin aynı yasalara göre gerçekleştiği sonucuna varmıştı. Avrupa yeni bir bilim çağına girerken, bilim insanı kimliğini giymiş olan Leonardo; astrologlar, simyacılar ve mucizelere inananlarla alay ediyordu.

5.3-İnsanın Doğası

Leonardo’ya göre bir ressamın iyi bir anatomist olması şarttı. Bir insan çizerken önce kemiklerini sonra kaslarını ardından derisini çizerdi. Sonra da onu kumaşlara sarardı. Ayrıca psikolojik duyguların fiziksel hareketlere nasıl yansıdığını da araştırır, sinir sisteminin çalışma biçimini merak ederdi. Özellikle Milano’da, anatomi uzmanlarından ders aldı. Kitapları inceledi ve diseksiyon yapmayı öğrendi. Yani ölü insan ve hayvan bedenlerini keserek kasların, kemiklerin ve damarların yapısını araştırıyordu. Vücut oranlarını ölçüp biçti ve bir sürü çizim yaptı. Ayrıca insan beyninin duyu organları aracılığıyla aldığı uyaranları işlemden geçirdiğini ve sinir sistemi yoluyla kaslara tepkiler yolladığını anlamıştı.

Notlarına kafasını kurcalayan birçok soruyu not almıştı. Mesela:

“Hangi sinir gözün hareket etmesine yol açar?

“Hangi tendon uyluğun hareket etmesini sağlar?”

“İnsan yaşamı rahim içinde nasıl başlar?”

Gibi yüzlerce soru vardı.

Leonardo yalnızca vücudun her bölümünü her yönden ölçmekle yetinmedi. Bir eklemin hareketinin vücudun diğer bölümlerinde nasıl bir zincirleme etki yarattığını da inceliyordu. Bunun için atölyesinde çalışan asistanlarını ve modellerini hareket ettiriyor, döndürüyor, çömeltiyor, oturtuyor ve yere uzandırıyordu.

Kısacası Leonardo’nun anatomi merakı sonsuzdu ve bu merak sanatına da yansıyacaktı.

6-Usta Leonardo

6.1-Kayalıklar Bakiresi Resimleri

Leonardo’nun 1482’de Milano’ya ayak bastıktan sonraki 10 senede üstlendiği görevler ağırlıklı olarak sahne gösterileri, yarıda kalan at anıtı için heykeltıraşlık ve kilise tasarımlarında danışmanlık yapmaktan ibaret olmuştu. Ancak yaşamının son günlerine kadar devam edeceği üzere esas yeteneği hep ressamlık oldu.

Şimdi gelin isterseniz Leonardo’nun ustalık eserlerine doğru gittiğimiz bu yolda biraz daha ilerleyelim. Sırada “Kayalıklar Bakiresi” resimleri var.

İlk versiyonun yapımına 1480’lerde başlanmış ve siparişi veren kardeşlik cemiyetiyle ücrette anlaşmazlık yaşandığı için satılmıştı. Günümüzde Paris’teki Louvre Müzesi’nde bulunuyor. İkinci versiyonun yapımına ise 1490’larda başlandı. Bu ise günümüzde Londra’daki National Gallery’de bulunuyor. Bulundukları şehirlerden de anlayabileceğiniz üzere ilk versiyona Paris Versiyonu ikincisine ise Londra versiyonu deniyor.

6.2-Paris Versiyonu

Önce Paris versiyonuna bakalım.

Bu resimde kıvırcık saçlı, androjen görünümlü, esrarengiz bir edayla duran melek doğrudan sahneden dışarı bakıyor. Bakmamız için çocuk Yahya’yı işaret ederek hikayeyi başlatıyor. Yahya ise bebek İsa’nın karşısında diz çökmüş ve huşuyla ellerini birleştirmiş. Bebek İsa onun bu jestine kutsama işaretiyle karşılık vermiş. Vücudu hareket halinde bükülen Meryem, Yahya’ya bakıyor ve omzunu koruyucu bir şekilde kavrıyor. Diğer eliyse İsa’nın tepesinde duruyor. Eller bir bütün olarak ele alındıklarında, Leonardo’nun başyapıtlarından biri olan Son Akşam Yemeği’ni haber veren bir el hareketleri potpurisine dönüşüyorlar.

Meleğin işaret eden parmağı, ilk versiyonu ikincisinden ayıran ana unsur. Leonardo’nun bu el hareketini ekleyip eklememe meselesiyle çok uğraştığını modern görüntüleme teknikleri sayesinde biliyoruz. Bu eli ilk versiyona eklemeye sonradan karar vermiş. İkinci versiyonda ise hiç kullanmamış. Meryem’in havadaki eliyle bebeğinin başı arasındaki ilişkiyi rahatsız edici bir şekilde bozduğunu düşünmüş olabilir.

Anlatının akışını, resme bir bütünlük hissi veren aydınlatılmış alanlar güçlendiriyor. Leonardo bu başyapıtta, ışıkla gölgenin güçlü bir akış hissi yaratacak şekilde bir araya getirildiği yeni bir sanatsal dönemin kapısını açıyor adeta.

Kayalıklar Bakiresi’nin bu ilk versiyonu Leonardo’nun sahip olduğu bilimsel birikim hakkında da bize çok şey söylüyor. Bu birikimi sanatında kullanmış. Zaten resmin konusu hem Meryem hem de kayalıklar. Mağaraya dair unsurlar jeolojik açıdan şaşılacak bir doğrulukla resmedilmiş. Oluşumların çoğu, bir tortul kayaç olan yıpranmış kumtaşı. Ayrıca bitkiler de botanik ve mevsimsel açılardan doğru.

Leonardo’nun tasavvurunda hem son derece yaratıcı hem de aynı derecede gerçekçi bir görüntü canlandırabilmesi bize tek bir şeyi anlatıyor. Leonardo, jeolojiye de büyük bir ilgi duyuyordu ve bu disiplini iyi kavramıştı.

6.3-Londra Versiyonu

Şimdi de Londra versiyonunu bir inceleyelim.

Bu resme baktığımızda meleğin Vaftizci Yahya’yı işaret etmesi dışında Kayalıklar Bakiresi’nin ilk versiyonuna tıpatıp benzediğini görüyoruz. Bir de bu seferkinde melek resimden dışarı, izleyiciye doğru bakmıyor. Hülyalı bakışları sahneye kapılmış halde. Bu sayede anlatı dikkatimizi dağıtmıyor. Bakire Meryem artık rakipsiz ilgi merkezi durumunda. Hareketleri ve duyguları ön planda.

Londra versiyonunda şekillerin modellemesi ve üç boyutluluğu ciddi ölçüde zenginleşmiş. Buna rağmen Leonardo resim için çıraklarını görevlendirmiş olabilir. Çünkü bitkiler ve jeolojik unsurlar ilkinde olduğu kadar gerçeğe uygun değiller. Kayalar sentetik, doğallıktan uzak bir biçimde tasvir edilmiş.

Fakat yine de resmin ağırlıklı olarak Leonardo’nun elinden çıktığını söyleyebiliriz. Mesela insan figürlerinin karakteristik ışıl ışıl lüleleri onun eseri. Ayrıca Leonardo’nun ince yağlıboya katmanları uygulama maharetinin göstergesi olan meleğin yarı şeffaf, incecik gömleği de yine bir başka şaheser. Üzerine vuran güneş ışığının kusursuzluğu da cabası.

6.4-Erminli Kadın

Şimdi bir adım daha ilerliyoruz ve sizi Milano portreleriyle tanıştırıyorum.

İlk olarak Erminli Kadın resmine bakalım.

Resmin öznesi olan Cecilia Gallerani, Milano’nun eğitimli orta sınıf ailelerinden birine mensup, göz alıcı güzellikte bir kadındı. Milano’nun de facto dükü Ludovico, bu kadının hem zekasına hem de güzelliğine vurulmuştu. 1489 dolaylarında, ilişkilerinin en ateşli döneminde, Leonardo’ya o sırada 15 yaşında olan Cecilia’nın portresini sipariş etti.

Bu, 7 yıldır Milano’da bulunan Leonardo’nun aldığı ilk resim siparişiydi. Ortaya çıkan sonuç çarpıcı ve yenilikçi bir başyapıt olacaktı.

Günümüzde Erminli Kadın adıyla bilinen, ceviz pano üzerine yağlıboya olan bu portre, o kadar yenilikçi, o kadar duygu yüklü ve canlıydı ki, portre sanatının dönüşümde önemli bir rol oynadı. İlk modern portreydi. Avrupa sanatını, poz ve jestler aracılığıyla modelin iç dünyasını yansıtabileceği fikriyle tanıştıran ilk tabloydu. Ayrıca Leonardo, Cecilia’yı geleneksel uygulama olan tam profilden değil, dörtte üç profilden resmetmişti.

Cecilia’nın vücudu solumuza dönükken başı, dikkatini çeken bir şeye bakmak için ani bir hareketle sağımıza doğru dönmüş gibi. Baktığı şey, muhtemelen, ışığın vurduğu yönden gelen Ludovico. Kucağındaki sağlığın ve temizliğin sembolü olan beyaz ermin de kulaklarını kaldırmış, bir şeye dikkat kesilmiş sanki. Bu portrede Ginevra de’ Benci de dahil olmak üzere, dönemin diğer portrelerinde gördüğümüz boş ya da dalgın bakışlardan eser yok; fazlasıyla canlı. Kompozisyonda bir hareketlilik var. Leonardo Cecilia’nın iç ve dış dünyasında yaşanan anlık bir hikayeyi aktarmış.

Leonardo bu resimde Cecilia’nın elinin boğumlarından tutun da örülmüş ve tülle örtülmüş saçına kadar her detaya büyük bir özen göstermiş. Cecilia’nın üzerine vuran ışık yumuşak ve gölgeler titizlikle resmedilmiş. Hatta ana ışık kaynağından bağımsız olarak çeşitli bölgelerin diğer bölgelere yansıttığı ışık bile incelikle işlenmiş. Böylelikle Leonardo’nun bilimsel optik anlayışı, resimdeki üç boyutluluk yanılsamasını güçlendirmiş.

Günümüzde Czartoryski Müzesi’nde, Krakow, Polonya’da bulunan Erminli kadın, Leonardo da Vinci’nin başyapıtlarından biri. Belki de Mona Lisa’dan sonraki en büyüleyici resmi.

6.5-La Belle Ferronniere

La Belle Ferronniere adıyla bilinen bu portrenin öznesi ise yüksek ihtimalle Ludovico’nun resmi metresi olarak Cecilia’nın yerini alan Lucrezia Crivelli. Lucrezia da Cecilia gibi Ludovico’ya bir oğul vermişti. Ludovico da onu Leonardo’ya bir portresini yaptırarak ödüllendirdi.

Leonardo, az önce bahsettiğim ana ışık kaynağından bağımsız olan yansıyan ışıkları bu tabloda da ustalıkla kullanmış. Bunu en belirgin olarak Lucrezia’nın sol yanağının altında görüyoruz.

Bin yılın dahisi o dönemde, ışığın eğimli bir yüzeye vurduğu açıya göre nasıl değiştiğine dair bilimsel çalışmalar yapmıştı. Defterlerini titiz ölçümler ve açıklamalı şemalarla doldurmuştu. O zamana kadar hiçbir ressam, gölge ve ışığı kullanarak insan yüzüne Leonardo’nun ulaştığı mükemmellikte üç boyutlu bir görünüm kazandırmayı başaramamıştı.

Özellikle Lucrezia’nın omuzlarındaki fiyonkların dalgalanışı ve ışığı yakalayışı muazzam. İşlemeler titizlikle resmedilmiş. Bununla beraber La Belle Ferronniere’de, Erminli Kadın’da veya Mona Lisa’da gördüğümüz o pozu bulamıyoruz. Baş dönük olarak resmedilmişse de vücut Leonardo’ya has bir kıvrılmadan yoksun, hareketsiz.

Daha yakından incelemek isterseniz Mona Lisa’yla beraber Louvre Müzesi, Paris’te kendisini ziyaret edebilirsiniz.

6.6-Sanatın Bilimi

Bu iki portreyle birlikte artık görüyoruz ki Leonardo resim sanatında iyice süperstar seviyesine çıkmaya başlamıştı. Yaşayan bir efsane olmuştu adeta. Artık Son Akşam Yemeği ve Mona Lisa gibi resimlerin yolu görünüyordu.

Leonardo resmi, heykelden, müzikten ve şiirden daha üstün görüyordu. Entelektüel uğraşların birbirleriyle kıyaslandığı münazaralar Rönesans İtalyası’nda sık sık yapılırdı. Leonardo bu münazaralarda resmin sadece bir sanat değil, aynı zamanda bir bilim olduğunu iddia ederdi. Bir ressamın ilk amacı nesneleri düz bir yüzeyde üç boyutluymuş gibi göstermek olmalıydı.

Resmin bu üstün marifeti ışık ve gölgeden kaynaklanıyordu. Bunun için ressamın perspektif ve optik ilkelerini kavramış olması gerekirdi. Bu bilimlerin temelinde matematik vardı. Bu alan daha önce kapsamlı bir şekilde araştırılmıştı. Ta Arap matematikçi İbn-i Heysem’den beri perspektifin optik bilimi üzerine kitaplar yazılmış, bunlar Leonardo’nun sanatsal öncelleri tarafından geliştirilmişti.

Resim daha üstündü çünkü görme yeteneği duyuların en yücesiydi. Ayrıca aklın yanı sıra hayal gücünü de kullanmayı gerektiriyordu. Gerçekte var olan manzaralardan, objelerden, yaratıklardan çok daha fazlasını yaratabilmeyi mümkün kılıyordu.

Leonardo bu savlarını desteklemek için bir kitap yazma denemesinde bulundu. Fakat yine o şahsına has mükemmeliyetçiliği kitabı yayımlamaktan alıkoydu. Resim Sanatı ve İnsanın Hareketleri Üzerine isimli çalışmasının üzerinde onlarca yıl düzeltmeler yapmaya devam etti. Dolayısıyla bugün kitabını, defterlerinden parça parça takip edebiliyoruz.

O dönemde çoğu sanatçı Alberti’nin izinden giderek kontur çizgilerinin önceliğine ağırlık veriyordu fakat Leonardo’ya göre gölgeler daha önemliydi. Gerçekten de gölgelerin ustaca kullanımı Leonardo’nun resimlerini dönemin diğer sanatçılarından ayırmıştı.

Doğada bir nesnenin görülebilen kati dış hatları ya da sınırı diye bir şey yoktu. Işıkla karanlık arasında sonsuz varyasyon vardı. Leonardo belli belirsiz dış hatlar kullanımına dayalı sfumato tekniğinin öncüsüydü. Bu tekniği aynı zamanda bilinenle gizemli olan arasındaki bir analoji olarak da kullanıyordu. Hem gözlem hem de matematikten çıkan bu radikal kavrayış Leonardo’nun sanatını farklı kılıyordu.

Leonardo, Floransa’daki ilk günlerinde, Müneccim Kralların Tapınması için yaptığı hazırlık çiziminde perspektifin matematiğiyle epey cebelleşmişti. Perspektif araştırmalarına en büyük katkısı, nesnelerin göreli büyüklüklerini değiştirmekten ziyade renk ve netlikte değişiklikler yaparak derinlik boyutunu da eklemenin yollarını bulmasıydı. Yani bir resimde nesne uzaklaştıkça sadece küçülmemeli, atmosfer ve ışık etkilerinden dolayı rengi de değişmeli, silikleşmeliydi. Ayrıca bu da yetmezdi. Nesne uzaklaştıkça netliği de azalmalıydı. En uzak mesafelerde biçimlerin dış hatları bile muğlaklaşmalıydı.

Usta olmak, öncü olmak bunları gerektiriyordu. Yeni bir yöntem ortaya koymak için gözlem, deney, teori ve deneyimi birleştirmek lazımdı. Leonardo’yu bin yılın dâhisi yapan etmenlerden biri buydu.

6.7-Son Akşam Yemeği

Şimdi gelin bin yılın dâhisinin çizdiği en ünlü resimlerden birine, Son Akşam Yemeği’ne bakalım.

Bu, bir tuval üzerine yağlı boya değil, bir duvar resmi yani freskti. Ludovico kendisi ve ailesi için kutsal bir mozole yaptırmak istiyordu. Bunun için Milano’nun merkezinde bulunan küçük ama zarif bir kiliseyi yeniden inşa ettirmişti. Santa Maria delle Grazie. Manastırın içerisine de dini içerikli resmin en gözde sahnelerden biri olan Son Akşam Yemeği’ni sipariş etti.

Rönesans İtalyası’nda, bilimsel tartışmalar gibi, sanatsal yaratım da zaman zaman kamusal bir etkinliğe dönüşüyordu. Leonardo Son Akşam Yemeği resmini yaparken, sırf onu çalışırken seyretmek için gelenler olur, bir köşede sessizce oturup izlerlerdi.

Leonardo resmi çizmek için genellikle sabah erkenden gelir, iskeleye tırmanır, gündoğumundan günbatımına kadar fırçayı elinden bırakmaz, yemeyi içmeyi unutur, hiç durmadan resim üzerinde çalışırdı. Ama bazen de bir iki fırça darbesinden sonra işi bırakır bütün günü boş geçirirdi. Çünkü yaratıcılığın ve ilhamın her zaman üzerinde olmadığını biliyordu.

Ludovico sabırsızlansa da ressamın işine çok fazla karışmaması gerektiğini biliyordu. Sabretmek işe yaradı ve ortaya Leonardo’nun dehasının çok çeşitli unsurlarını koyan, tarihteki en büyüleyici ve anlatımcı resim çıktı. Leonardo’nun son derece zekice teknikler kullanarak yarattığı bu kompozisyon, doğal ve yapay perspektifin ustaca birleşiminden oluşuyordu.

Bu yapay perspektif hilelerine birazdan geleceğiz ama ben size önce resmin konusundan ve öznelerinden bahsetmek istiyorum.

Leonardo Son Akşam Yemeği’nde, İsa’nın, etrafında toplanmış havarilere, “İçinizden biri bana ihanet edecek,” dedikten hemen sonra havarilerin gösterdikleri tepkileri resmetmiş. Her bir an, az önce geçen ve birazdan geçmek üzere olan başka bir anın parçası. Havarilerin her birinde Leonardo’nun duyguları beden hareketleri vasıtasıyla görünür kılmadaki meşhur yeteneğini görüyoruz. Bu, Leonardo’nun sanatının temel özelliklerinden biriydi. Bir anı yakalamakla kalmayıp bir tiyatro kareografisi hazırlamışçasına drama sergileyebiliyordu.

Drama İsa’nın sözünü tamamlamasının akabinde başlıyor. Artık susmuş olan İsa başını eğmiş ama yaptığı açıklama, havuza atılan bir taş misali, dışarıya doğru dalga dalga yayılmış. Böylece anlatımcı bir etki yaratılmış. En soldaki üç havari henüz ilk tepkilerini bitirmemişken, diğerleri karşılık vermeye ya da birbirlerine soru sormaya başlamış bile.

İsa’nın sözleri odada yankılanmaya devam ederken, İncil’de bunu takip eden anlar dramanın bir parçası haline gelmiş. Matta İncil’inde sıradaki ayet şöyle:

“Bu söz onları kedere boğdu. Teker teker, “Ya Rab, beni demek istemedin ya?” dediler.”

Leonardo’ya göre izleyici resme baktığında figürlerin jest ve mimiklerine bakarak onların zihinlerinden neler geçtiğini anlayabilmeliydi. Son Akşam Yemeği bunun sanat tarihindeki en görkemli ve en canlı örneği desek yanlış olmaz.

Soldan beşinci sırada gördüğünüz esmer, çirkin ve kartal burunlu adam, yapılan açıklamanın kendisini kastettiğini bilen Yahuda. Sağ elinde, İsa’ya ihanet etmesi karşılığında ona verilmiş olan gümüş kesesini tutuyor. Geriye kaykılmış ve bir tuzluğu devirmiş halde. Tabii resim yıllar içerisinde tahrip olduğu için bunları çok net seçemiyoruz.

Şimdi şu perspektif meselesine geri dönelim.

Resmin perspektifinde hilesiz olan tek şey kaçış noktası. Bu geriye giden çizgiler, İsa’nın alnına işaret ediyor. Leonardo yapıt üzerinde çalışmaya başladığında duvarın merkezine ufak bir çivi çakmıştı. Ardından duvarda bu noktadan uzayan ince yarıklar açtı.

Leonardo’nun perspektifi nasıl ustaca manipüle ettiğini anlamak için duvarlarda asılı halılara tekrar bakmanızı istiyorum. Duvar halılarının üst kenarlarındaki çizginin sanki dışarıya, gökyüzüne doğru çıkıp gidecekmiş gibi göründüğünü zannedeceksiniz. Oysa bir kalem koyup baktığınızda az önce de gösterdiğim gibi tam İsa’nın alnına, yani kaçış noktasına gittiğini fark edeceksiniz. Ayrıca Leonardo bunları gerçek yemekhanedeki gerçek duvar halılarıyla aynı hizada görünecek şekilde resmetmiş ve bu durum, resmin, yemeğin yendiği odanın bir parçası olduğu yanılsamasını yaratmış.

Resmin büyüklüğünden dolayı Leonardo burada yapay perspektiften de yararlanmış. Çünkü seyirci resmi cepheden veya yandan görebileceği gibi, önünden yürüyüp geçerken de görebilir. Bu durum Leonardo’nun “karmaşık perspektif” adını verdiği, doğal ve yapay perspektifin bir arada kullanımını gerektiriyordu. Çünkü bu büyüklükte bir resim için bakan göz, yüzeyin tüm kenarlarına eşit uzaklıkta olmayacaktı. Bunu çok iyi biliyordu.

Duvarların ve tavanın kaçış noktasına normalden daha erken vardığı bu hızlandırılmış perspektif, Leonardo’nun yapımcılığını üstlendiği teatral etkinliklerden öğrendiği birçok hileden yalnızca biriydi. Rönesans prodüksiyonlarında sahne, dikdörtgen bir alandan ziyade daha fazla derinlik yanılgısı yaratmak için hızlıca daraltılıp kısaltılabilen bir alandan oluşurdu. İzleyiciye doğru eğimliydi ve sahne dekorunun yapaylığı, Leonardo’nun Son Akşam Yemeği’nde yaptığı gibi süslenmiş bir pervazla gizlenirdi. Bu tür hilelere başvurması, temsiller ve gösteriler üzerindeki çalışmalarının boşa harcanmış zaman olmadığını bize gösteriyor.

Ayrıca resimde ışık konusunda da bir hile var. Resimdeki ışık gerçek yemekhanenin sol duvarındaki yüksek pencereden geliyormuş gibi görünüyor. Resimdeki sağ duvar ve masanın bacaklarındaki gölgelerin kaynağı hep bu gerçek pencereden gelen ışık.

Son Akşam Yemeği, yapıt sanatı açısından yenilikçi, kullanılan yöntemler açısından ise tamamen yenilikçiydi. Tüm bunlar dikkate alındığında bilimsel perspektifle teatral maharetin, akılla hayal gücünün tam Leonardo’ya layık bir karışımıydı.

Fakat tüm bu güzelliklerin yanında bizi üzen bir şey var. Resim sadece 20 yıl sonra pul pul dökülmeye başlamıştı. Resmin kalıcı olmasını sağlayacak bir teknik kullanmayan Leonardo, hocası Verrocchio’dan bu konuda bir ders almamıştı. Yıllar içinde resmi restore etmek için en az 6 büyük girişim olduysa da bunlar durumu daha da kötüleştirdi. 1978 yılında başlayan ve 20 yıl süren son restorasyon çalışması en geniş çaplısıydı ve sadece resmin orijinal haline döndürülmesi için çalışıldı.

Her şeye rağmen sanat tarihinin bu başyapıtı günden güne eriyor ve belki bir gün onu tamamen kaybedebiliriz.

7-İkinci Floransa Dönemi

1499 yazında, yeni Fransa Kralı XII. Louis tarafından gönderilen istilacı birlikler Milano’ya girince Leonardo’ya yeniden Floransa yolu göründü. 1500’de Floransa’ya döndüğünde özgüveni sarsılmış, eski canlılık ve neşesini kaybetmiş, hükümeti ve loncalarının kasaları boşalmış bir şehir buldu.

Leonardo 1500’den 1506’ya kadar büyük ölçüde Floransa merkezli bir hayat sürecek ve maiyetiyle birlikte bir kilisede rahat içinde yaşayacaktı. Bu dönem pek çok açıdan yaşamının en verimli dönemiydi. Hatta bu dönemde Osmanlı Sultanı II. Bayezid’e bir mektup yazmış ve Haliç için görkemli bir köprü inşa edebileceğini söylemişti. Ayrıca başka yetenekleri olduğunu da belirtmişti. Fakat Leonardo, İstanbul’a hiçbir zaman gelmedi. Teklifin neden kabul edilmediğini bilmiyoruz ama eğer kabul edilseydi zamanının en görkemli ve en büyük köprüsü olabilir ve 1800’lere kadar kayıkla ulaşım yapılan Pera-İstanbul ulaşımı için büyük kolaylık sağlayabilirdi.

İkinci Floransa döneminde Leonardo, günümüzde kayıp olan “Leda ve Kuğu” resmiyle, en önemli pano resimlerinden ikisi olan “Mona Lisa” ve “Meryem ve Çocuk İsa, Azize Anna ile Birlikte” resimlerine başladı. Ayrıca bir mühendis olarak, binalar için danışmanlık işi bulabiliyor ve Cesare Borgia’nın askeri amaçlarına hizmet ediyordu. Boş zamanlarında da yeniden matematik ve anatomi çalışmalarına gömülüyordu.

7.1-Azize Anna

Şimdi geldik Leonardo’nun en büyük başyapıtlarından birine. Bunu sadece ben söylemiyorum. 2012’de Louvre Müzesi’nde açılan sergide bu resim Leonardo da Vinci’nin en büyük başyapıtı olarak sergilendi. “Meryem ve Çocuk İsa Azize Anna ile Birlikte” kısaca “Azize Anna” diyelim.

Leonardo 1500’de Milano’dan Floransa’ya döndüğünde konakladığı kilisedeki keşişler ona, kendisi ve asistanları için 5 oda tahsis ettiler. Keşişler yakınlardaki bir kilise için bir sunak panosu sipariş etmişti. Leonardo bunu öğrenince resmi kendisinin seve seve yapabileceğini söyledi. Bu, “Azize Anna” resmi olacaktı.

Resmin ortasını 1503’te tamamladı ve hiçbir zaman kiliseye teslim etmedi. Hayatının sonuna dek yanında taşıdı ve 10 yıldan uzun bir süre boyunca üzerinde çeşitli düzeltmeler yaptı.

Eser, Leonardo’nun sanatsal dehasının pek çok unsurunu bünyesinde birleştiriyor: Anlatıya dönüştürülmüş bir an, zihinsel durumlarla uyumlu fiziksel hareketler, ışığın dansının muhteşem tasvirleri, zarif sfumato kullanımı ve jeolojiyle renk perspektifi bilgisinin ışığında bir manzara.

İlk dikkatimizi çeken şeylerden biri annesi, Meryem kadar genç görünüyor. Neredeyse abla kardeş gibiler. Oysa Hristiyanlık anlatısına göre Meryem bir mucize eseri doğduğunda Azize Anna, çocuk doğurma yaşını çoktan geçmişti. Leonardo’nun burada Anna’yı genç göstermesinin sebebi, biri üvey olan iki genç anne tarafından büyütülmüş olmasını simgeliyor olabilir.

Resimde Meryem’in sağ kolu, çocuk İsa’yı engelleme çabasıyla uzanmış, koruyucu ama yumuşak bir sevgi ifade ediyor. Ancak İsa kuzuyla oynamakta kararlı, bir bacağı kuzunun boynuna dolanmış, elleriyle ise kafasını tutmuş. Kuzu, İsa’nın çarmıha gerildiğinde çektiği Çile’yi, İsa’nın yazgısını temsil ediyor.

Resmin alt kısmına baktığımızda Leonardo’nun bu resmi de jeolojik olarak ne kadar doğru çizdiğini görüyoruz. Ayrıca arkadaki gök mavisi, parlak ve buğulu katmanları ondan önce hiçbir ressamın yapmadığı şekilde tasvir etmiş. Resim gerçekten de giderek dallanıp budaklanan bir yapıya sahip. Bu parçalar bir yandan da bir bütüne hizmet ediyor. İhtişamı, çarpıcı renk kullanımı ve anlatımdaki hareketlilik dikkatli gözler için fevkalade bir seyirlik sunuyor.

Günümüzde Louvre Müzesi’nde bulunan Azize Anna, Leonardo’nun en karmaşık ve katmanlı panel resmi. Pek çok kişiye göre Mona Lisa’yla eşdeğer hatta düzenlenişi ve içerdiği hareketin daha karmaşık olması itibarıyla ondan bile üstün bir başyapıt.

7.2-Salvator Mundi

Leonardo’nun hayatı boyunca yaptığı tabloların önemli bir kısmının kayıp ya da tartışmalı olduğunu biliyoruz. Her şeyi defterlerine yazan Leonardo ne yazık ki bitmiş ya da bitmemiş resimleri hakkında bir liste çıkarmamış. Bunları ancak sözleşmelerden ya da dönemin vakanüvislerinden takip edebiliyoruz.

Şimdi sizi Leonardo’nun kayıp tablolarından en meşhuruyla tanıştırayım. Daha doğrusu eskiden kayıp olan. Çünkü o artık tarihte satılmış en pahalı resim. Karşınızda Latince adıyla “Salvator Mundi.” Türkçesiyle “Dünyaların Kurtarıcısı.” Pazarlama ismiyle “Erkek Mona Lisa.”

Salvator Mundi yeniden keşfedildiğinde sanat dünyasında adeta bir deprem yarattı. 2011’de orijinal Leonardo eserleri arasına giren bu resim, sol elinde kristal bir küre tutarken sağ eliyle kutsama işareti yapan İsa’yı betimliyor.

Salvator Mundi motifi, 1500’lerin başlarında, özellikle Kuzey Avrupalı ressamlar arasında çok popülerdi. Fakat Leonardo’nun versiyonu kendine özgü bazı özellikler taşıyor. Rahatlatıcı ama rahatlatıcı olduğu kadar da rahatsızlık verici bir figür. Gizemli, dik dik bir bakış, gür ve dökümlü bukleler ve Leonardo’nun alametifarikası olan sfumato yumuşaklığı.

Gelin size bu kayıp resmin bulunmasının hikayesini anlatayım. Çünkü bu hikaye resmin kendisinden daha ilginç. Herhalde sanat tarihinde böyle bir hikaye yoktur.

Gidebildiğimiz kadar eskiye gidersek ilk olarak resmin İngiltere Kralları I. ve II. Charleslar’ın koleksiyonlarında kataloglanmış olduğunu buluyoruz. Sonra tablo Buckingham Dükü’ne geçmiş ve en son onun oğlu resmi 1763’te satmış. İşte bu noktada resmin izi kaybolmuş. Ta ki 1900 yılına kadar.

1900’de Britanyalı bir koleksiyoncu resmi satın almış. Tablonun Leonardo’nun elinden çıktığına dair hiçbir fikri yokmuş. Resmi satın aldığında çok zarar görmüş, üstüne boya vurulmuş ve aşırı kalın cilalanmış bir haldeymiş. Yani tanınacak halde değilmiş ve Leonardo’nun öğrencisi Boltraffio tarafından yapıldığı zannediliyormuş. Ama sonra buna bile ihtimal verilmemiş ve Boltraffio’nun yaptığı kopyanın bir kopyası olarak kataloglanmış. Yani Leonardo’nun öğrencisinin öğrencisi tarafından yapılmış bir resim zannedilmiş. Nihayet 1958’de koleksiyoncunun mirasçıları tarafından açık artırmaya çıkarıldığında, 100 dolar bile etmemiş.

Hikaye buradan sonra ilginçleşiyor.

Tablo 2005’te yine satışa çıkarılıyor ve bir grup sanat simsarı ve koleksiyoncu tarafından sadece 1175 dolara satın alınıyor. Bu grup resmin Leonardo’nun öğrencisinin öğrencisi tarafından değil de belki en azından öğrencisi tarafından yapılmış olabileceği ihtimali üzerinde duruyordu. Çünkü öyle bile değerli bir resim olurdu. Hatta Leonardo’nun bizzat kendisi tarafından yapılmış olabilir miydi acaba? Bu çok düşük bir ihtimaldi ama yine de değerlendirilmeliydi.

Böylece ciddi hasar almış olan resmin üzerinde bir konservasyon çalışmasına başlandı. Dianne Modestini, konservasyon sırasında resmin bizzat Leonardo’nun kendisi tarafından yapılmış olabileceğine dair emarelere rastladı. Resmi temizledi. Hatta zarar görmüş bölümlerini yeniden boyadı.

Düşünsenize yıl olmuş 2005. Tüm dünyaya diyorsunuz ki benim elimde yeni ortaya çıkmış bir Leonardo da Vinci resmi var. Elbette günümüzde bile bu tarz iddialarla ortaya çıkan çok sahtekar var. Dolayısıyla böyle bir iddiayı kanıtlamak için grubun elinde çok sağlam deliller olmalıydı.

Bu delilleri bulmak için resim 2008 yılında Londra’daki National Gallery’e getirildi. Birçok akademisyen ve uzman tarafından incelendi. Diğer Leonardo eserleriyle karşılaştırmalar yapıldı. Geçmişi araştırıldı. Kimler tarafından saklandığının tarihsel kayıtlarına bakıldı ama kesin bir sonuca varılamadı. Çünkü Leonardo’nun takipçileri tarafından aynı resmin bir sürü kopyası yapılmıştı.

Sonunda resim Pariste’ki Louvre müzesine getirildi. Burada sanat eserlerini incelemek için kurulmuş son teknoloji bir laboratuvar vardı. Sanat tarihinin belki de en detaylı teknik analizi yapılmaya başlandı. Sherlock Holmes misali didik didik her milimetrekaresi incelendi. Resim temizlendikten sonra, yüksek çözünürlüklü fotoğraflar ve X-ışını analizi sayesinde İsa’nın sağ başparmağının en başta farklı bir şekilde konumlandırılmış olduğu ve bunu değiştirmek için yeni bir boya katmanı sürüldüğü tespit edildi. Bu bir kopyacının ihtiyaç duyacağı türden bir şey değildi.

Ayrıca panonun beyaz astarına yansıtılan kızılötesi ışık, ressamın sfumato bulanıklığına ulaşmak için avcunu İsa’nın sol gözünün üstündeki ıslak boyaya bastırdığını ortaya koydu. Bu son derece ayırt edici bir Leonardo tekniğiydi. Hatta Leonardo’nun diğer eserlerinden alınan parmak izleri bile karşılaştırıldı.

Eser, dönemin diğer Leonardoları’nda olduğu gibi ceviz üstüne, neredeyse yarı şeffaf boyaların pek çok ince katman halinde sürülmesiyle resmedilmişti. Tam da bu noktada birçok uzman bunun orijinal bir Leonardo olduğu konusunda hemfikir oldu.

Sonuç olarak bu grup, 2013 yılında bu resmi İsviçreli bir sanat simsarına 80 milyon dolara satmayı başardı. O simsarsa tabloyu sadece 2 gün sonra bir Rus iş adamına 127 milyon dolara sattı.

Hikaye burada bitmedi.

Resim 2017’de Hong Kong, Londra, San Francisco ve New York’ta sergilendi ve ardından 15 Kasım 2017’de New York’taki Christie’s Müzayedesi’ne çıkarıldı. Burada tablo için yeni bir pazarlama stratejisi uygulandı ve “Erkek Mona Lisa”, “Son Leonardo” gibi isimlerle tanıtıldı.

“Batı medeniyetinin en iyi sanatçısının bir çalışmasına sahip olmak için bu son şanssınız!”

Taktik işe yaradı ve tablo tam 450 milyon dolara satıldı. Bu o zamana kadar bir sanat eseri için ödenen en yüksek fiyattı. Aradan bir süre geçti ve gizemli alıcının Suudi Arabistan Veliaht Prensi Muhammed bin Selman olduğu belirlendi.

Ama tablo için bu kadar para ödendikten sonra bile tartışmalar bitmedi. Hala resmin orijinal olduğuna dair şüpheler var.

Şimdi biraz da resmi inceleyelim.

Leonardo versiyonu, diğer Salvator Mundi tablolarından farklı olarak izleyiciyi, değişken duygusal etkileşimlere sokuyor. Buğulu aura ve özellikle dudaklardaki bulanık sfumato çizgileri, psikolojik bir gizem ve her bakışta hafifçe değişiyormuş gibi görünen muğlak bir tebessüm yaratıyor. İsa’nın bize mi yoksa uzaklara mı baktığını anlayamıyoruz.

Leonardo, bir resmin ön planındaki nesneleri iyice belirginleştirerek üç boyutlu bir derinlik yanılgısı yaratabileceğini biliyordu. Burada bunu çok ustaca kullanmış. İsa’nın sağ eli, hatta bize yakın olan iki parmağı daha keskin hatlara sahip. Bu teknik, elin bize doğru hareket ediyormuş ve bizi kutsuyormuş gibi öne çıkmasını sağlıyor.

Resimdeki tek kusur İsa’nın sol elinde tuttuğu kürede. Normalde kürenin arkasındaki elbisenin biçimsel bozukluğa uğramış olmasını beklerdik. Optikle bu kadar haşır neşir olmuş Leonardo’nun bunu bilmemesi imkansızdı. Belki de bunun dikkat dağıtacağını düşündüğü için böyle resmetti.

Salvator Mundi yüzyıllar boyunca çeşitli ressamlar tarafından tekrar tekrar resmedildi. Ama onların arasından biri, çizildikten 500 yıl sonra ortaya çıkıp Hristiyan ikonografisinin nadide çiçeğine dönüştü ve hikayesiyle sanat tarihine damgasını vurdu.

7.3-Cesare Borgia Himayesi

Mayıs 1501’de Floransa’nın kaderi değişmek üzereydi. Zalimliğiyle ünlü Valentinois Dükü Cesare Borgia şehre saldıracaktı ki bir anlaşmaya varıldı ve Floransa vergiye bağlandı. Anlaşmanın bir parçası olarak Borgia, şehrin en ünlü sanatçısı ve mühendisi olan Leonardo da Vinci’nin hizmetlerinden yararlanma ayrıcalığına sahip olmuştu.

Borgia, Ağustos 1502’de Leonardo için gösterişli dille yazılmış bir pasaport çıkardı. Bu pasaporta göre Leonardo, Borgia’nın egemenliği altındaki tüm kale ve tahkimatları teftiş etmekle görevlendirildi. Bu hususta istediği yere girebilecek, kendisi ve maiyeti tüm vergilerden muaf tutulacak, kendisine her türlü yardım sağlanacak, emrine istediği sayıda adam verilecek ve Borgia’nın topraklarında olan tüm mühendisler ona bağlanacaktı.

Leonardo işe koyuldu. Sonunda 20 yıldan beri hayalini kurduğu askeri mühendislik heveslerini biraz olsun hayata geçirebilecekti. İlk iş olarak kale duvarlarının kavisli olmasını önerdi. Böylece top güllelerinin etkisi azalacaktı. Bu askeri mühendislik alanına kattığı en kayda değer fikirlerden biriydi. Cesenatico kentinde liman çizimleri yaptı ve kanalların savunmasına yönelik planlar çizdi. Limanın dibinin temizlenmesini emretti. Borgia’nın ordusuna nehirleri aşmalarını sağlayacak köprüler yaptı.

İmola şehrinde bulunduğu sırada savaş sanatına belki de en büyük katkısını yaptı. Manyetik bir pusula ve kendi tasarımı odometresini kullanarak İmola’nın bir haritasını çizdi. Ancak bu, sıradan bir harita değildi. Yenilikçi bir tarza sahip, askeri açıdan oldukça faydalı ve güzel bir çalışmaydı. Harita, sanatla bilimi, Leonardo’nun taklit edilemez tarzıyla birleştirmişti.

Leonardo’nun o dönemde çizdiği haritalar, zaferlerini yıldırım harekatıyla kazanan Borgia’ya büyük fayda sağladı. Leonardo’nun bu hatasız, detaylı ve kolayca okunabilen haritaları adeta yeni bir silah gibiydi.

1503’te Leonardo, Borgia’nın hizmetinden ayrıldı. Çünkü hayata geçirdiği silahların başkaları için nasıl bir kabusa dönüştüğünü görmek onu derinden etkilemişti.

8-İkinci Milano Dönemi

Leonardo, babasının vefatından sonra hem üvey kardeşleriyle aynı şehirde olmamak hem de Michelangelo isminde yıldızı yeni parlamış bir sanatçıyla rekabet etmemek için yeniden Milano’ya gitti. Burada Francesco Melzi adında bir erkek evlat edindi. Francesco, önde gelen bir asilzadenin oğluydu. Umut vaat eden bir gençti. Yetenekliydi. Babasının izniyle bir sözleşme yapıldı ve Leonardo tarafından evlat edinildi.

Günümüzden bakıldığında bu karar tuhaf gelebilir ama Melziler için bu, oğullarının dönemin en yaratıcı sanatçısının öğrencisi, mirasçısı ve yazmanı olması için bir fırsattı. Böylece Melzi, Leonardo’nun yıllar önce yanına aldığı Salai ile birlikte kendisinin daimi yoldaşı olmuştu.

1508 sonunda, Milano’da bir bölge kilisesinde, kalacak yeri ve kraldan aldığı düzenli ödemesi bulunan Leonardo için her şey yolundaydı. Artık kalbi ve evi Milano’daydı.

8.1-Anatomi Çalışmaları

Burada ilk olarak 1508’den 1513’e kadar ikinci dönem anatomi çalışmaları yaptı. Aslında bu bilimsel çalışmalara, sanatına hizmet etmesi için başlamıştı ama bir süre sonra salt meraktan devam etti. Yoğun anatomi çalışmalarına gömüldüğü bu dönemde 240 çizim yapmış ve kaleme aldığı metinler 13 bin kelimeyi aşmıştı. Bu çizimlerde insan vücudundaki tüm kemikleri, kas gruplarını ve başlıca organları görselleştirip anlattı. Yayımlasaydı en büyük bilimsel zaferi olabilirdi ama o, bilgiyi yayımlamaktan çok, bilginin peşinde koşmakla ilgileniyordu. Bazı keşifleri ancak kendisinden yüzyıllar sonra yeniden bulunabilecekti.

Bu çalışmaların en çarpıcı olanı 100 yaşında ölen ve hayatı boyunca hiç hastalanmayan bir adamın vücudunu incelemesiydi. Bu yaşlı adam, ölümünden birkaç saat önce Leonardo’ya 100 yaşını geçtiğini söylemiş, halsizlik dışında bedeninde hiçbir eksiklik hissetmediğini belirtmişti. Sonunda gerçekten de herhangi bir rahatsızlık göstermeden ölmüştü.

Daha adamın cesedi bile soğumadan Leonardo’nun o tutkulu merak duygusu parladı. Acaba böyle tatlı bir ölümün nedeni ne olabilirdi? Adamın anatomisini çıkarmalıydı. Ama bunu nasıl yapacaktı? Neyse ki onun yaşadığı dönemde Kilise, diseksiyon yapmakla ilgili kati yasağını yumuşatmıştı.

Leonardo bu diseksiyonla ilgili 30 sayfa boyunca kayıt tuttu. Hem bedeni hem de kullandığı aletleri resmetti. Neşteri kullanmada fırçayı kullanmakta olduğu kadar ustaydı. Sağlam bir mideye, üstün çizim becerilerine ve perspektif bilgisine sahip olması onu diğer dâhilerden farklı kılıyordu. Keskin gözlem gücünün, kuvvetli görsel hafızasıyla birleşmesi sayesinde geçmiştekilerden çok daha başarılı çizimler ortaya çıkardı. Elde ettiği sonuçlar, gerek bilim gerek sanat açısından büyük bir başarıydı.

Elindeki basit diseksiyon aletleriyle, herhangi bir muamele görmemiş bedenleri, çürürlerken bile katman katman ayrıştırdı. İlkin yaşlı adamın yüzey kaslarını, ardından deriyi kaldırıp iç kasları ve damarları tasvir etti. Sağ kol ve boyunla başladı, sonra gövdeye geçti. Omurganın kavisli yapısını tarif etti. Ardından karın duvarı, bağırsaklar, mide, karaciğer ve bütün bunları birbirine bağlayan zarları ele aldı.

Günler sonra beden işlemden geçirilemeyecek kadar çürümeye yüz tuttuğu için bacaklara hiç geçemedi. Ama sonrasında muhtemelen 20’den fazla başka diseksiyon yapacak ve anatomi çalışmalarını tamamladığında her bir beden parçası ve uzvunu gayet güzel betimlemiş olacaktı. Özellikle insan omurgasını farklı açılardan kusursuz çizdiği ve tek tek açıklamalar yaptığı sayfa, gerek anatomi gerek ressamlık itibariyle bir başyapıttı.

8.2-Kalp

Tüm bu diseksiyonlar esnasında yaptığı en muazzam çalışma kalple ilgili olanıydı.

Leonardo kan sisteminin merkezinde karaciğerin değil, kalbin bulunduğunu tam anlamıyla kavrayan ilk kişilerden biriydi. Defterine “Tüm atardamarlar ve toplardamarlar kalpten çıkar,” diye yazmıştı. Kalbin ruhani, özel bir maddeden değil, bir çeşit kastan oluştuğunu keşfetti. İki değil dört odacıktan oluştuğunu, üst ve alt odacıkların farklı zamanlarda açıldığını, bunları ayıran kapakçıklar olduğunu bulguladı. Hatta o kadar ileri gitti ki aort kapağının çalışma mekanizmasını çözdü. Sistolik akış girdaplarına dair öngörüsünün hatasız olduğu 450 yıl sonra Oxford Üniversitesi’nde doğrulanacaktı. Leonardo işte böyle inanılmaz bir adamdı.

Anatomi çalışmaları zirve noktasına, yaşamın başlangıcını betimleyen çizimlerle ulaştı. Karmakarışık notlarla dolu bir sayfada rahimdeki bir cenin imgesi çizdi. Özellikle dölyatağı atardamarı, dölyolu dolaşım sistemi ve göbek bağındaki kan damarları tasvirleri çığır açıcıydı.

Çalışmalarının büyük çoğunluğunda kuramlarını analojiler üzerinden oluşturuyordu. Size defterinden sadece bir örnek vereyim ki ne demek istediğimi daha iyi anlayabilesiniz. Mesela filizlenen bir tohumla yan yana kalp ve atardamarları çizmişti. Kalbi tohuma benzetmiş ve “Damarlardan oluşan ağacı yaratan şey, kalp konumundaki yemiştir,” diye yazmıştı.

8.3-Jeoloji Çalışmaları

Bütün bunlar yetmezmiş gibi Leonardo, jeoloji konusunda da çok çeşitli gözlemler yaptı. Doğayı gözlemleyip yorumlama becerisi bazı yönlerden zamanının 200 yıl ilerisinde olduğunu gösteriyordu.  Mesela bir vadinin bir tarafındaki kaya katmanının diğer yakadakiyle aynı sırada tortulaştığını fark etmişti. Nehirlerin neden olduğu erozyondan, vadilerin oluşumuna kadar pek çok konuda inanılmaz tespitlerde bulundu.

Bu gözlemler Leonardo’yu özellikle deniz hayvanları fosillerinin yüksek kaya katmanlarına nasıl ulaştığını düşünmeye sevk etti. Defterinde “Büyük balıklar, istiridyeler, mercanlar, diğer çeşitli kabuklular ve deniz salyangozlarının kemikleri niçin dağ zirvelerinde bulunuyor?” diye sormuştu. Bu konuyla ilgili 3500’den fazla kelime yazdı. Fosillere dair ayrıntılı gözlemlerini anlattı ve İncil’deki Tufan hikayesinin yanlış olduğunu öne sürdü. Dine ve geleneklere tamamen aykırı düşmekten hiç çekinmiyordu.

Leonardo, yeryüzünün kabuğunda muazzam kaymalar ve dalgalanmalar yaşandığını ve bunların dağların yükselmesine yol açtığını da tespit etti. Bu muazzam bir tespitti. Hatta yine o kadar ileri gitti ki bahsettiği bulgular arasında günümüzde “iz fosili” olarak adlandırılan fosil türünü keşfetmesi bile yer alıyor. İz fosili, hayvan kalıntılarından değil, hayvanlar canlıyken tortullarda ayaklarıyla bıraktıkları izler sayesinde oluşuyor. Yani anlayacağınız Leonardo, ortaya çıkması 300 yılı bulacak bir bilimin, fosil izlerini araştıran iknoloji biliminin de öncülerinden biridir diyebiliriz.

8.4-Astronomi Çalışmaları

Biraz da astronomi çalışmalarına bakalım.

Leonardo’nun notlarından birinde şu cümle göze çarpıyor:

“Güneş hareket etmiyor.”

Bildiğiniz gibi o dönemde Dünya’nın sabit olduğu ve Güneş dahil her şeyin onun etrafında döndüğü görüşü hakimdi. Ama Leonardo, Dünya’nın pek çok kozmik cisimden sadece biri olduğunu ve merkezi bir konumda olmadığını kavramıştı:

“Dünya ne Güneş’in yörüngesinin merkezindedir ne de evrenin merkezindedir; ona eşlik eden unsurların merkezindedir ve onlarla bağlantılıdır,” diye yazmıştı.

Daha da etkileyici olanı, Ay’ın ışık yaymayıp Güneş ışığını yansıttığını ve Ay’da duran bir kişinin Dünya’nın da aynı şekilde bu ışığı yansıttığını göreceğini anlamıştı. Ayrıca Ay’ın karanlık bölümündeki soluk ışığın Dünya’dan Ay’a yansıyan zayıf ışıktan kaynaklandığını yazdı. Fakat yıldızlar konusunda hatalı bir çıkarımda bulunmuştu. Onların da kendinden ışık yaymayıp sadece Güneş’in ışığını yansıttıklarını düşünmüştü ki bu hatalıydı.

Leonardo öyle bir insandı ki birçok insanın aklına gelmeyen basit sorulara bile cevaplar arıyordu.

Mesela “Gökyüzü neden mavidir?”

Bu soruya çeşitli açıklamalar getirdi. Temelde yanıtı doğruydu:

“Hava, gök mavisi rengini Güneş’in aydınlık veren ışınlarını yakalayan nem parçacıklarından alır. Yüksek bir dağın zirvesine çıkarsanız sizinle dış karanlık arasındaki atmosfer daha incelmiş olacağından tepenizdeki gök, orantısal olarak daha koyu görülecektir. Tırmanılan yükseklik arttıkça bu durum daha da belirginleşir ve sonuçta zifiri karanlığa ulaşılır.”

Her zamanki gibi bu notlarını da geliştirip bir kitaba dönüştürmedi. Kim bilir o kafanın içinde daha neler vardı?

8.5-Roma Dönemi

Eylül 1513’te Leonardo, yeni hamileri olacak olan muhteşem Lorenzo’nun oğulları, Papa X. Leo ve onun kardeşi Giuliano’nun himayesine girmek üzere Milano’dan Roma’ya doğru yola çıktı. O sırada Melzi 22, Salai 33 yaşındaydı. Yanında 230 kilo ağırlığında kişisel eşyası vardı. Bu eşyaların arasında 100’den fazla kitap, sayısız defter, anatomik çizimler, bilimsel araç gereçler, sanat malzemeleri, giysiler ve ev eşyaları bulunuyordu. En önemlisi hala takıntılı bir biçimde üzerlerinde çalışıp mükemmelleştirmeye çalıştığı 5-6 resim de bu eşyalar arasındaydı.

Leonardo burada hala bilim ve mühendisliğe resimden daha çok ilgi gösteriyordu. En yoğun ilgi gösterdiği teknolojik mesele aynalardı. Kariyeri boyunca ışığı odaklama ve yönlendirme yöntemleri üzerine 200’e yakın çizim yapmıştı. Arap matematikçi İbn-i Heysem’i incelemişti. Ay’ı daha iyi gözlemlemenin yollarını arıyordu. Fakat asıl ilgilendiği konu hala aynaları kullanarak güneş ışığını odaklayıp ısı elde etmekti. Aynaların bir silah olarak kullanılabileceğini düşünüyordu. Ayrıca metalleri lehimlemek ve devasa kazanları ısıtmak için de kullanılabilirlerdi.

8.6-Vaftizci Yahya

Tutkularının peşinde Milano’yla Roma arasında gidip geldiği 1506-1516 yılları arasında Leonardo, ustalık eserlerini ortaya koymuştu. Azize Anna resmini zaten daha önce incelemiştik. Şimdi sırada Vaftizci Yahya var.

Defterlerindeki eskizlerden, Leonardo’nun Vaftizci Yahya portresi üzerinde 1509’da, henüz Milano’dayken çalıştığını biliyoruz. Ama son dönem resimlerinin çoğu gibi bu resmi de gittiği yerlerde yanında taşıyarak ara ara başına oturarak ilerletti. Azizin; gözleri, ağzı ve el hareketlerine odaklanmıştı. Karanlığın içinden ortaya çıkan bu yakın plan portre, bizimle olanca sertliğiyle yüzleşiyor. Dikkati dağıtabilecek hiçbir manzara ya da ışık yok. Süsleme olarak sadece Leonardo’ya has saç lüleleri bulunuyor.

Yahya, takdiri ilahiyi kabullenme ve onay ifadesiyle parmağıyla göğe işaret ederken, aynı zamanda kendisini aydınlatan ışık kaynağına da işaret ediyor. Böylece ona İncil’de biçilen “Işığa şahitlik etme” görevini de yerine getirmiş oluyor. Leonardo’nun koyu gölgeleri kontrast oluşturacak şekilde çarpıcı ışıklarla yan yana kullandığı chiaroscuro tekniği, sahnenin gizem duygusunu pekiştirmiş. Ayrıca Yahya’nın hakiki ışığa şahitlik etme rolünü de güçlü bir şekilde hissettirmiş.

Dudaklarında ise Leonardo’nun imzası haline gelen gizemli bir tebessüm var. Gülümsemesi hem cinselliği ve baştan çıkarıcılığı hem de ruhaniliği çağrıştırıyor. Bu da resme Yahya’nın androjen görünümüyle birlikte, erotik bir heyecan katmış. Omuzları ve çenesi geniş ama kadınsı. Bu resimde model olarak, narin yüzü ve lüle saçlarıyla bildiğimiz Salai kullanılmış olabilir.

Leonardo hiçbir resmini hata yapacak kadar hızlı yapmazdı. Vaftizci Yahya’da bu yavaşlık onun sfumatosunu daha da zarif kılmış. Konturlar yumuşak, çizgiler bulanık, zor seçilen ışıkla gölge geçişleri alabildiğine ustalıklı. Sadece Yahya’nın elini, Salvator Mundi’deki gibi çok keskin ve belirgin resmettiğini görüyoruz. Leonardo bu tür belirginleştirmelerin nesneyi daha yakın, sanki farklı bir düzlemde gibi göstereceğini iyi biliyordu.

9-Mona Lisa

Ve sıra Mona Lisa’ya, tarihin en ünlü resmine geldi.

Leonardo resme Cesare Borgia’nın hizmetinden ayrılmasının ardından 1503’te başlamıştı. Bundan sonra neredeyse yaşamı boyunca hep yanında taşıdı ve üzerinde çalışmaya devam etti. Hatta yaşamının son evresinde onu Fransa’ya götürecek ve 1517 yılı boyunca hafif fırça darbeleri ve ince katmanlar eklemeye devam edecekti. Öldüğünde hala atölyesinde duruyor olacaktı.

9.1-Sipariş

Lisa del Giocondo. Bu portrede gördüğünüz kadının gerçek adı bu. Tarihin en ünlü ve en değerli resmine konu olan bu kadın 1479’da feodal dönemden bu yana toprak sahibi olan seçkin Gherardini ailesinin önemsiz bir koluna mensuptu. 15 yaşındayken ipek tüccarı Francesco Giocondo’nun ailesine gelin gitmişti. 24 yaşına geldiğinde iki çocuk annesi olan Lisa için Francesco, Leonardo’ya bir portre sipariş etmişti.

Leonardo’nun bu siparişi neden kabul ettiği bilinmiyor. O dönemde çok daha seçkin insanlardan siparişler de alıyordu. Ayrıca kendisini bilimsel çalışmalarına kaptırdığı bir dönemdi. Kabulun sebebi babasının kurduğu ailevi dostluk ilişkileri olabilir. Ama bundan da önemlisi Lisa, pek göz önünde olmayan, sıradan biriydi. Dolayısıyla Leonardo onu istediği gibi, doğal haliyle resmedebilirdi. Saçma sapan isteklerle ve kaprislerle uğraşmak zorunda kalmayacaktı.

Şimdi gelin sizinle tekrar 40 yıl öncesine geri gidelim ve genç Leonardo’nun Ginevra de’Benci’siyle yaşlı Leonardo’nun Mona Lisa’sını bir karşılaştıralım.

Ne gibi farklar görüyorsunuz? Çırak Leonardo’yla usta Leonardo arasında nasıl farklar var?

İki kadın da Floransalı iki kumaş tüccarının taze eşleri. İkisi de dörtte üç profilden, bir nehir manzarası önünde resmedilmiş.

Burada ilk dikkat çeken şey, Leonardo’nun becerilerinin ciddi gelişimi. Ama daha da önemlisi, bir bilim insanı, filozof ve hümanist olarak nasıl olgunlaştığını görüyoruz.

Defterlerinde binlerce sayfa boyunca kaydedilmiş inceleme ve araştırmalar Leonardo’nun hareketi ve duyguyu tasvir etmenin inceliklerini kavramasına yardımcı olmuştu. Bu tabloda Leonardo’nun doyumsuz merakı ve sürekli bir konudan diğerine atlaması, tek bir yapıtta ahenk içinde bir araya gelmiş diyebiliriz. Bilim, resim becerisi, doğaya takıntı, insan psikolojisine dair derin bir içgörü; hepsi bu resimde mevcut ve öyle mükemmel bir denge içinde ki onları neredeyse fark etmiyoruz bile.

9.2-Yıpranma

Leonardo tabloyu öylesine bir sipariş olmaktan öte, kendisi ve gelecek tüm kuşaklar için evrensel bir yapıt olarak resmediyordu. Resmi hiç teslim etmedi ve banka kayıtlarına bakılacak olursa resim için hiç para almadı. Hayatının sonuna kadar mükemmelleştirdi, rötuşladı. Uzun yıllar boyunca tablo üzerine defalarca ince yağlı boya katmanları uyguladı. Fakat onun ölümünden sonra Mona Lisa elbette yüzyıllar içerisinde çok yıpranmıştı.

Bugün sırf verniğin çoğunu temizleyerek ve boyanın kendisine dokunmayarak, Mona Lisa’yı orijinal görkemine yaklaştırabiliriz. Ancak resim, taşıdığı bu vernikli koyuluğuyla öylesine büyük bir ikon haline geldi ki en hafif bir temizleme bile çok büyük tartışmalara yol açar. Hatta bazı otoritelere göre Mona Lisa’ya yapılacak bir temizlik işlemi küfür demektir. Yine de olası bir konservasyonla ortaya çıkabilecek sonucu hayal edebilmek için öğrencileri tarafından yapılmış kopyalarına bakabiliriz.

Mesela 2012 yılında temizlenip restore edilen Prado kopyası, verniği sararıp çatlamadan önce orijinal halinin nasıl göründüğüne dair bize bir fikir veriyor. Eğer temizlenseydi Mona Lisa’nın ipek eşarbının saydamlığı ve akıcılığı çok daha zarif bir şekilde ortaya çıkabilirdi.

9.3-Tablo

Tabloyu yakından incelediğimizde, Lisa’yı, sütunlarının tabanı kenarlarda zar zor seçilebilen bir terasta otururken görüyoruz. Sanki terasa çıkmışız da o esnada bizi fark etmiş gibi bakıyor. Önünde kavuşturduğu elleri sandalyesinin kolçaklarına dayalı. Bedeni, özellikle elleri alışılmadık ölçüde bize yakın gözüküyor. Sarp dağ manzarası ise hayli geride, sisli ve uzak bir mesafede.

Herkesin kafasını karıştıran konulardan biri Lisa’nın kaşlarının olmaması. Leonardo’nun her bir ince kılı titizlikle resmettiği kaşlar belki de tablo yüzyıllar sonra ilk kez temizlendiğinde silinmiş olabilir. 2007’de yapılan yüksek çözünürlüklü taramalar bu açıklamayı destekler nitelikte.

Şatafatlı bir giyim kuşamı olmasa da Lisa’nın sade giysileri, çarpıcı bir titizlik ve bilimsel bir kusursuzlukla resmedilmiş. Lisa’nın elbisesinin hafifçe kabardığını, ışığın dikey kıvrım ve pilileri yakaladığını görüyoruz. Burada en dikkat çekici unsur, ipeksi bir ışıltıyla dalgalanıp parıldayan hardal-bakır rengi kol yenleri. Leonardo’nun ustası Verrocchio bunları görseydi muhtemelen hayrete düşerdi.

Bir başka güzel detaysa Lisa’nın elbisesinin ön bölümü. Leonardo’nun doğada en sevdiği örüntülerden olan iki sıra iç içe örülmüş sarmalla başlıyor. İki sarmalın arasında ışığı üç boyutlu bir rölyefmişçesine yakalayan iç içe geçmiş altın halkalar var. Hemen altta ise çizmeye bayıldığı ilmekler bulunuyor. Bunlar, her biri iki altıgen büklüm tarafından birbirlerinden ayrılan haç şekillerini oluşturuyor.

Lisa’nın saçlarını erdemliliğine işaret eden incecik bir tül örtmüş. Bu tül öyle şeffaf ki Lisa’nın alnının tepesinde oluşturduğu çizgi olmasa alnına indiğini fark edemezdik. Tülün sağından, saçlarından aşağı nasıl gevşekçe döküldüğüne dikkatle bakarsanız şunu fark edersiniz. Leonardo önce arka plandaki manzarayı resmetmiş sonra tülü neredeyse saydam yağlı boya katmanları kullanarak arka planın üzerine çizmiş. Bu kadar titiz bir çalışma.

Arka plandaki manzara yine Leonardo’nun ustaca yaptığı işlerden biri. Gitgide silikleşen, soluklaşan yer şekilleriyle dolu. Arazinin çorak sarplığı tarih öncesi dönemleri çağrıştırsada, manzara, Lisa’nın sol omzunun hemen üstünde, nehrin iki yakasını birleştiren, zar zor seçilen kemerli bir köprüyle şimdiye bağlanmış.

Burada önemli bir noktaya dikkat çekmek istiyorum.

Leonardo insan doğasıyla, içinde bulunduğumuz evren arasında bir bağ kurmaya çalışmış. Mona Lisa’nın iç dünyasıyla doğanın ruhu iç içe geçmiş desek yanlış olmaz. Ona farklı açılardan bakmaya çalıştığınızda canlandığını görürsünüz.

Manzara sırf Lisa’ya bir arka plan oluşturmuyor. Burada bir analoji var. Ona doğru akıyor ve adeta onun bir parçası haline geliyor. Yeryüzü şekilleri ve puslu dağlar, Leonardo’nun pek çok yapıtında olduğu gibi, bilimle fantezinin bir karışımı halinde. Mesela şu köprünün altından geçen nehir Lisa’nın sol omzundan dökülen ipek eşarpla birleşiyor ve bir şelale misali zarifçe kıvrılıp bükülmeye başlıyor. Sol taraftaki yol ise Lisa’nın kalbine gidiyor.

Bunun dışında elbisenin ön bölümü de bir şelale gibi dalgalanarak aşağı doğru akıyor. Arka planda ve Lisa’nın elbisesinde göze çarpan aynı tarz çizgiler bir başka analoji. Doğayla insanın bütünleşmesini, kozmik olandan insana akışı tasvir ediyor.

9.4-Gözler ve Tebessüm

Leonardo, Mona Lisa tablosunu da La Belle Ferronniere tablosu gibi yer değiştirdiğinizde gözleriyle sizi takip edecek şekilde resmetmiş. Gölgeler ve ışık kullanımındaki ustalığı bu olgunun Mona Lisa’da daha da ön plana çıkmasını sağlamış. Resmin karşısına geçtiğinizde, Lisa’nın size doğru baktığını görürsünüz; sağa sola hareket ettiğinizde yine bakışları doğrudan size yönelmiş gibidir. Bu etki günümüzde Mona Lisa’yla öylesine ilişkilendirildi ki artık ona “Mona Lisa Etkisi” diyoruz.

Leonardo duyguların tezahürlerini ifade etmede ustaydı. Bu hususta Mona Lisa’nın belli belirsiz tebessümü de ayrı bir gizem. Leonardo’nun anatomi çalışmalarının bir ürünü. Ayrıca optik bilgisi sayesinde yakalaması zor bir tebessüm yaratmış. Şimdi sizden dudaklara dikkatle bakmanızı istiyorum. Pek de gülümsemiyor gibi görünüyor değil mi? Ancak dikkatinizi gözlerine, yanaklarına ya da resmin başka bir yerine kaydırdığınızda Lisa’nın gülümsemeye başladığını göreceksiniz. Bir an canlı, neşeli ve ışıltılı iken bir sonraki an kayıtsız ve durgun bir Mona Lisa. Harika değil mi?

Mona Lisa’nın yüzü gerçekten de dünyanın en bilindik yüzü. Yakın gelecekte unutulması da pek mümkün görünmüyor. 1911’de çalınmış olması ve defalarca tahrip edilmek istenmesi gibi olaylar ününü daha da artırdı. Onunla insanlar arasındaki duygusal ilişkiyi güçlendirdi. Bu sayede her yıl altı milyon ziyaretçiyi Louvre Müzesi’ne çekiyor.

En mucizevi olansa sadece bir resim olan Lisa’nın hem bizim hem de kendisinin bilincindeymiş gibi görünmesi. Bu tablo kendine en güvenen ressamların bile dizlerini titretip cesaretini kıracak şekilde yapıldı. Belirli bir kişinin portresi olmanın ötesine geçerek evrensel bir yapıta, içsel yaşamlarımızın tezahürüne dönüştü. Leonardo’nun insan olmanın ne anlama geldiğine dair en derin tefekkürüydü.

10-Ölümü

10.1-Fransa Dönemi

Leonardo hayatının sonlarına doğru Fransa’ya gitti ve orada Fransa Kralı I. François’nın himayesine girdi. Maiyetine eşlik eden çok sayıda katır onun ev eşyalarını, giysi sandıklarını, elyazmalarını ve hala saplantıyla mükemmelleştirmeye uğraştığı en az üç resmi taşıyordu. Azize Anna, Vaftizci Yahya ve Mona Lisa.

François medeni ve iyi biriydi. Bilgiye son derece açtı. Bilime ve sanata önem verdi. İtalya’yı kasıp kavuran Rönesans’ı Fransa’da da başlatmak istiyordu. Bunu büyük ölçüde başardı da. Geceleri vaktini kendisi için düzenlenen temsiller ve gösterilerle geçirirdi. Leonardo sarayında görevlendirmek için biçilmiş kaftandı.

Zaten Leonardo’yu çok sevmiş, hayranlık beslemiş ve bilgisinden büyülenmişti. Ona huzurlu, oldukça büyük bir malikane tahsis etti ve düzenli bir maaş bağladı. Kralın Baş Ressamı, Mühendisi ve Mimarı unvanı verdi. Hatta Leonardo’nun muhabbetinden o kadar büyük keyif alıyordu ki yılın pek az gününü ondan ayrı geçiriyordu. Leonardo da bu ilgiden büyük keyif alıyor malikanesinde misafirlerini ağırlıyor ve onlara sanat eserlerini gösteriyordu.

10.2-Son Nefes

“Nasıl iyi geçirilmiş bir gün mutlu bir uyku getiriyorsa iyi geçirilmiş bir yaşam da mutlu bir ölüm getirir,” diye yazmıştı defterine Leonardo. Ölüm ona 2 Mayıs 1519’da geldi; 67 yaşına gireli daha üç hafta olmamıştı.

Erken dönem biyografistlerinden Giorgio Vasari, Leonardo’nun son anlarını şöyle anlatıyor:

“Leonardo’ya sık sık sevgi dolu ziyaretlerde bulunmayı alışkanlık haline getiren Kral François, son dualarını tamamlayan rahip odadan çıkarken Leonardo’nun yanına gelir. Leonardo tüm gücünü toplayıp yatakta doğrulur, hastalığını ve hastalığının semptomlarını anlatmaya başlar.

Hemen ardından ölümün habercisi olan şiddetli bir nöbet geçirir. Kral ayağa kalkıp acısını hafifletir umuduyla ve yardım edip rahatlatmak için Leonardo’nun başını tutar. Leonardo, ilahi ruhunun bundan daha büyük bir şerefe erişemeyeceğinin bilincinde olarak Kralın kollarında son nefesini verir.”

Bu muhteşem an, sonradan pek çok Leonardo hayranı ressam tarafından resmedildi. Böylece Leonardo’nun ölümünden geriye ona yaraşan ve nefis bir final sahnesi kalmıştı. Konforlu bir ev ortamında, etrafı en sevdiği resimleriyle çevrili, güçlü ve üzerine titreyen bir haminin kollarının arasında.

Mezarı şu anda Saint-Hubert şapelinde, Amboise, Fransa’da bulunuyor.

Sonuç:

Ve geldik sonuç kısmına.

Okçuların harap ettiği bir at modeli, yarım bırakılmış bir sürü resim, hiç uçmayan makineler, gitmeyen tanklar, sayfalar dolusu yayımlanmamış dahiyane incelemeler. Bunların bazıları Leonardo’nun karakterinden dolayı bazılarıysa kıymetinin bilinmemesinden ötürü hiç hayata geçirilemedi.

Şüphesiz tamamladığı çalışmaları dehasını kanıtlamaya yeterli. Tüm sanatsal başyapıtları ve anatomik çizimlerinin yanı sıra, tek başına Mona Lisa ya da Son Akşam Yemeği bile buna yeter.

O, gerçek bir dehaydı. Tarihte böyle nitelenmeyi hak eden az sayıda insandan biriydi. Ama şunu unutmayın ki yetenekleri ona bahsedilmiş sihirli bir olgu değildi. Yeteneklerini kendi çabalarıyla geliştirdi. Diğer yandan onun da zayıf yönleri vardı. Fazla mükemmelliyetçiydi. Mükemmel, iyinin düşmanıdır felsefesine sahip değildi. Defterlerinde defalarca tekrar eden şu cümle bize onun felsefesini anlatıyor.

“Sanat eseri asla bitmez, sadece terk edilir.”

Aslında Leonardo varmaktan ziyade yolda olmayı seviyordu. Çünkü her zaman öğrenecek yeni şeyler vardı. Doğadan toplanan bilgilerle bir resmi kusursuzluğa yaklaştıracak fazladan bir fırça darbesi hep olacaktı.

Sanat ve bilim bir bireyin ya da bir toplumun gelişimi için çok önemli. Sanatla ilgilenmek önemli çünkü sanatla yaşayan birinin ufku açılır, hayal gücü genişler. Heykel yapan, resim yapan, müzik eseri besteleyen birinin yaratıcılığı artar. Sonunda bu sizi Leonardo gibi icatlar yapmaya ve doğanın sırlarını keşfetmeye bile götürebilir. Böyle bir toplum geri kalabilir mi?

Leonardo’nun dünyasına daldıktan sonra, bugüne kadar hiç önemsemediğiniz olgulara belki bundan sonra daha fazla dikkat edersiniz. Perde arasından süzülen ışığa, uzaktaki ağaçların yakındakilerle nasıl bir perspektif oluşturduğuna, kuşların nasıl havada kalabildiğine ya da yıldızların nasıl parladığına.

Belki bir planör tasarlamaya, yeni bir harita çizim yöntemi bulmaya veya Mona Lisa’yı yaratmaya yaklaşamazsınız ama Leonardo’dan çok kıymetli bir şey öğrenebilirsiniz:

“Günlük hayatta karşılaştığınız olgulara ve içinde yaşadığınız dünyaya tutkulu bir merakla yaklaşmak hayatınızın her anını zenginleştirir.”

Kaynaklar ve İleri Okuma:

Leonardo da Vinci – WALTER ISAACSON

Leonardo da Vinci: Bir Ustanın Portresi – BRUNO NARDINI

Sanat 101 – ERIC GRZYMKOWSKI

https://focus.louvre.fr/fr/la-joconde/comparer/les-examens-scientifiques

https://www.imdb.com/title/tt11225756/

https://en.wikipedia.org/wiki/Salvator_Mundi_(Leonardo)

https://www.nga.gov/collection/art-object-page.37636.html

https://www.youtube.com/watch?v=NGsUFvwgvCo

Kişiler:

Piero da Vinci: Babası

Caterina Lippi: Annesi

Antonio da Vinci: Baba tarafından dedesi

Francesco da Vinci: Amcası

Albiera da Vinci: Üvey annesi

Antonio di Piero del Vaccha (Accattabriga): Üvey babası

Lorenzo de’Medici: 1469 – 1492 arasında hüküm sürmüş Floransalı devlet adamı.

Andrea del Verrocchio: Leonardo’nun ilk ustası. Floransalı heykeltıraş, kuyumcu ve ressam.

Ludovico Sforza: Milano Dükü.

Francesco Melzi: Leonardo’nun evlatlığı

Lorenzo de Credi: Leonardo’nun Verrocchio’nun atölyesinden arkadaşı, ressam.

Leonardo da Vinci Biyografisi: Bin yılın dahisi yazısı ilk önce Holosen üzerinde ortaya çıktı.

Gökyüzünde diğer yıldızlardan farklı hareket eden bu gök cismi 2800 yıl önce bile Babilliler tarafından biliniyordu. Onlar için Tanrı Marduk’u temsil ediyordu. Çinliler, onu Sui Yıldızı olarak biliyorlardı. Hindular ona tanrıların dini öğretmeni Brihaspati’nin adını verdiler. Orta Asya Türkleri, Erendiz olarak adlandırdılar. Antik Yunanlar ise onu Zeus’la eşleştirdiler.

İskenderiyeli Yunan astronom Batlamyus, M.S. 2.yüzyılda yazdığı ünlü eseri Almagest’te Jüpiter’e de yer verdi. Çizdiği yermezkezli evren modeline göre Jüpiter, Dünya etrafındaki yörüngesini 4332 günde tamamlıyordu.

Peki Jüpiter nasıl meydana geldi?

Güneş ışımaya ilk başladığında Güneş rüzgârı, çevredeki hidrojeni ve helyumu üfleyerek uzak ve soğuk bölgelere gönderdi. Buralarda gazdan dev gezegenler, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün oluştu. Bunlar karasal gezegenlerden çok farklıydı. Her şeyden önce bunların hacimleri ve kütleleri çok büyüktü. Fakat ağırlıklı olarak hidrojen ve helyumdan oluştukları için yoğunlukları düşüktü.

İşte bu gezegenlere bugün “Dev Gezegenler” diyoruz.

Bu videoda Jüpiter’in en ilginç özelliklerinden, atmosferine, iç yapısından, kocaman uydularına kadar birçok konuyu ele alacağız. Bu uyduların bazıları gezegenlerden bile büyük. Ayrıca bugüne kadar gönderilmiş uzay sondalarına ve bunların ortaya çıkardığı inanılmaz keşiflere bir göz atacağız.

Hazırsanız başlayalım.

Jüpiter’in Özellikleri

Güneş sisteminin beşinci gezegeni Jüpiter, adını Roma mitolojisindeki tanrıların kralından aldı. Tanrı Jüpiter, Zeus’un Roma’daki karşılığı. Güneş sisteminde doğan ilk gezegen. Aynı zamanda en büyüğü. O kadar büyük ki kendi teleskobunuzla bakarak bile gezegeni saran yatay bulut kuşaklarını ve kendine has kahverengi-turuncu rengini kolayca görebilirsiniz. Biraz güçlü bir teleskopla bakarak Büyük Kırmızı Lekesi’ni bile fark edebilirsiniz. Tabii arka tarafta değilse.

Bu dev gezegenin bileşimi bize evrenin genel bileşimini anımsatıyor. İçeriği Güneş’in içeriğine çok yakın. Bu yüzden bilim insanları onu olamamış bir yıldız olarak tanımlıyorlar. Eğer kütlesi 80-90 kat daha fazla olsaydı merkezindeki sıcaklık ve basınç nükleer füzyonu başlatıp devam ettirecek kadar yüksek olabilirdi. Bu durumda ışımaya başlardı ve bir yıldız olurdu.

Jüpiter aynı zamanda çok da parlak bir gezegen. Gece gökyüzünde Ay ve Venüs’ten sonraki en parlak cisim. Bu parlaklık büyüklüğünden kaynaklanıyor. Eğer bilgisayar kontrollü bir teleskobunuz varsa Jüpiter’i bazen gündüzleri bile görebilirsiniz. Hatta sıra dışı koşullarda, teleskoba bile ihtiyacınız olmaz. Mavi gökyüzünde çıplak gözle onu bulabilirsiniz.

Gezegenlerin Kralı, Güneş’e Dünya’nın olduğundan 5 kat daha uzak. Güneş’in etrafında bir tur atması 12 Dünya yılı sürüyor. Ortalama 778 milyon km uzaklıkta. Bu yüzden Dünya’ya gelenin ancak 25’te biri kadar bir Güneş enerjisi alabiliyor.

Hacim ve kütlesinin büyüklüğüne karşın Jüpiter, şaşırtıcı bir şekilde kendi ekseni etrafında Dünya’ya göre çok hızlı dönüyor. Sadece 10 saatte bu dönüşü tamamlıyor. Bu hızlı dönüş Jüpiter’in şeklini Dünya’nınkinden çok daha fazla bozuyor. Amatör astronomlar bile teleskoplarıyla Jüpiter’e baktıklarında, bu kutuplardan basık, ekvatordan şişkin, sferoit formu görebilirler. Jüpiter’in ekvatoral çapıyla kutup çapı arasında 9276 km’lik bir fark var.

Hızlı dönmesi, Jüpiter’in ekvatoruna paralel olan bulut kuşaklarının sürekli değişmesine neden oluyor. Gözlem koşullarına, teleskobunuzun büyüklüğüne, kalitesine ve Jüpiter’deki koşullara bağlı olarak 1 ila 20 arasında bulut kuşaklarını kendiniz bile görebilirsiniz.

Jüpiter’in eksen eğikliği 3,13 derece. Bu yüzden Dünya’daki gibi mevsimlere sahip değil. Çapı 143 bin km. Dünya’nın çapının 11 katı. İçerisine 1321 adet Dünya sığabilir. Ancak kütle bakımından ancak 318 Dünya kütlesine sahip. Yani Jüpiter’in yoğunluğu kayda değer biçimde daha düşük.

Böylesine devasa bir kütlenin doğal olarak kütleçekim kuvveti de yüksek. Dünya’nınkinin 2.5 katı. Yani Dünya yüzeyinde 80 kg gelen biri Jüpiter’de kendisini 200 kg ağırlığındaymış gibi hissederdi. Kütlesi değişmese de ağırlığı Newton cinsinden değişirdi.

Jüpiter dost mu düşman mı?

Yakın zamana kadar birçok gökbilimci Jüpiter’i Güneş sisteminin elektrikli süpürgesine benzetti. Güçlü kütleçekim alanı nedeniyle, Dünya’daki yaşamın bir anlamda koruyuculuğunu yaptığını düşündüler. Yani Jüpiter, küçük asteroit ve kuyrukluyıldızları kendine çekerek gezegenimizi koruyordu. Bu da yeryüzündeki yaşamın şekillenmesinde önemli bir rol oynamıştı.

Fakat son zamanlarda yapılan çalışmalar durumun böyle olmayabileceğini gösterdi. Bazı bilim insanları, Jüpiter’in, İç Güneş sisteminde gerçekleşen Geç Dönem Ağır Bombardımanı’nın baş sorumlusu olduğunu düşünüyor.

Geç Dönem Ağır Bombardıman, günümüzden yaklaşık olarak 3.8 ila 4.1 milyar yıl önce yaşanmış bir dönem. Bu dönemde Güneş sistemimizin iç yörüngesine doğru asteroit ve kuyrukluyıldız hareketlerinde bir artış yaşandı. Bu artışı açıklamak için pek çok varsayım ortaya konmuş olsa da henüz bunun nedeni üzerinde bir fikir birliğine varılamadı. Bazı astronomlar o dönemde Jüpiter ve Satürn’ün Güneş sisteminin daha iç yörüngelerinde olduğunu ve bu iki gaz devinin dışta bulunan binlerce asteroidin yörüngesini saptırdığını düşünüyor. Bu sapmalar iç gezegenleri bombalamış olabilir.

Yani Jüpiter’in, dost mu düşman mı olduğu belli değil. Bize çarpacak olan cisimleri süpürerek bizi güvende mi tutuyor, yoksa onları bizim için tehlike oluşturabilecek yerlere göndererek bizi tehdit mi ediyor? Muhtemelen her ikisi de.

Ama Jüpiter’in Güneş sisteminde en fazla çarpışma yaşayan gezegen olduğu kesin.

Mesela Shoemaker Levy 9 isimli kuyrukluyıldız, Mart 1993’te gözlemlendi ve Temmuz 1994’te Jüpiter’e çarptı. Bu çarpışma teleskoplu gözlemlerin yapıldığı 400 yıldır gözlenen ilk çarpışmaydı. Jüpiter’in muazzam kütleçekim kuvveti nedeniyle kuyrukluyıldız daha gezegene varmadan dağılıp 21 parçaya ayrıldı. Parçaların gezegene çarptığı bölgede oluşan 12 bin km çaplı karartı aylarca kaldı.

İç yapısı

Jüpiter’in içeriğinin neredeyse tamamını iki element oluşturuyor: Hidrojen % 86,1 ve helyum % 13,8. Ayrıca eser miktarda su, metan, silikon ve amonyak da bulunuyor.

Bu gaz devinin iç yapısı konusu da oldukça tartışmalı. İç yapısına ilişkin elimizde ayrıntılı veriler yok. Eskiden merkezinde Dünya boyutlarında, katı, kayadan bir çekirdek olduğu düşünülüyordu. Fakat son zamanlarda yapılan keşifler, keskin geçişli bir çekirdekten ziyade; bulanık, sınırları olmayan, katı-sıvı karışımı bir çekirdek olduğunu düşündürüyor. Bu çekirdeğin 30.000°C sıcaklıkta olduğu, sıcaklığın tam merkezde 50.000°C’ye yükseldiği tahmin ediliyor.

Merkezindeki bu ısı kaynağı nedeniyle Jüpiter, Güneş’ten kendisine ulaşan ısının iki katı kadarını uzaya yayıyor. Jüpiter ilk oluştuğunda çapı bugünkünün iki katı kadardı. Ama gezegen yaklaşık 4.5 milyar yıldır her yıl 2 cm kadar küçülüyor. Bu küçülme de gezegenin büyük miktarda ısı üretmesine yol açıyor.

Jüpiter’in merkezindeki çekirdeği saran çok yoğun bir hidrojen tabakası var. Buralarda basınç Dünya’daki atmosfer basıncının milyonlarca katı. Sıcaklıksa on binlerce santigrat derece. Normal koşullarda hidrojen bir gaz, metal değil bildiğiniz gibi. Isıyı ve elektriği iletmiyor. Ne var ki Jüpiter’in bu tabakasında aşırı sıcak ve çok yüksek basınç koşullarında, hidrojen çekirdekleri yani protonlar elektronlarından ayrışıyor. Tıpkı bir iyon çorbası halinde bulunuyor. Burada hidrojen, metal özellikleri gösteriyor. Isıyı ve elektriği iletiyor. Hidrojenin bu haline metalik hidrojen deniyor.

Metalik hidrojen tabakasının üstünde ise, yine yüksek basınç altında sıvı hidrojenden oluşan sıcak bir okyanus var. Yaklaşık 20 bin km derinliği olan bu sıvı hidrojen okyanusunun da üzerinde, metan ve amonyak gibi başka gazların da bulunduğu atmosfer yer alıyor.

Atmosferi

Bildiğiniz gibi Dünyamızın gazdan atmosferiyle, katı karalar ve sıvı okyanuslar arasında kesin sınırlar var. Birinden diğerine geçiş oldukça keskin. Ama Jüpiter’de böyle sınırlar yok. Sıvı haldeki hidrojenden gaz halindeki atmosfere geçiş aşamalı. Bu atmosfer büyük oranda hidrojen ve helyumdan oluşuyor. Bizim Dünya’dan baktığımızda gördüğümüz, atmosferin üst tabakasındaki renkli bulut kuşakları.

Atmosferin en üst katmanındaki bulutlar üç çeşit:

Birincisi kristal hâlindeki amonyak ve su parçacıklarından oluşuyor.

İkincisi amonyak ve sülfür karışımı.

Üçüncüsü ise su buharı bulutları.

Jüpiter’in atmosferinde bunlardan oluşan dikey ve yatay doğrultuda yoğun bir hareketlilik var. Bu yoğun bulutlar Jüpiter’in içini ve gerçek yapısını gizliyor.

Güneş sistemindeki en kalın atmosfer doğal olarak Jüpiter’inki. Bu atmosfere ilişkin bilgiler 1995’te Galileo uzay aracından gezegene bırakılan atmosfer sondasıyla elde edildi. Atmosferin üst tabakalarında saatteki hızları 600 km’yi bulan rüzgarlar esiyor. Alt tabakalarındaki rüzgâr hızı ise saatte 1500 km’yi bulabiliyor. Bu hareketler, Güneş sistemindeki en muazzam fırtınalara ve girdaplara sebep oluyor.

Bulut tabakasında değişik enlemlerde birbirlerine ters yönde esen bu şiddetli rüzgarlar, kuşakların ana sebebi. Bu kuşaklarda saptanan yıldırımlar, Dünya’dakilere kıyasla bin kat daha güçlü. Ayrıca Jüpiter’in en dikkat çekici yapısı olan Büyük Kırmızı Leke de bu kuşaklardan birinde bulunuyor.

Yüzyıllardır devam eden devasa bir kasırga…

Büyük Kırmızı Leke

Jüpiter’in güney yarımküresinde bulunan Büyük Kırmızı Leke, muhteşem büyüklüğüyle yüzyıllardır gökbilimcilerin ilgisini çekti. Şu anda 500 km derinliğinde ve 16 bin km genişliğinde. Sürekli dönen bu sistem bir turunu altı günde tamamlıyor. Rengi ve büyüklüğü değişken. Nasıl oluştuğunu ya da işleyiş mekanizmasını hala tam olarak anlayamadık. Ama Jüpiter’de büyük fırtınaların küçük olanları yutarak büyüdüğünü biliyoruz.

Kırmızı Leke bir zamanlar Dünya’nın 4 katı büyüklüğündeydi. Ancak güncel gözlemler, gitgide küçüldüğünü ortaya çıkardı. Bunun sebebini tam olarak bilmiyoruz. Ama yine de, şu anda bile, bu kırmızı lekenin içinden Dünyamız rahatlıkla geçebilir.

Dünya çapında bir fırtına…

Düşünebiliyor musunuz?

Kırmızı Leke aslında ilk kez 358 yıl önce astronom Giovanni Cassini tarafından gözlemlendi. Fakat belki de çok daha önce oluştu. Bunu bilmiyoruz. Gökbilimciler Jüpiter’de bu kadar uzun ömürlü fırtınalar olmasını onun kendi ekseni etrafındaki hızlı dönüşüne bağlıyorlar.

Jüpiter’in atmosferinde bu denli büyük olmasa da daha birçok beyaz ya da turuncu renkli büyük fırtına sistemi var. Bu dev fırtınaların temel nedeni Jüpiter’in ürettiği ısı. Kızılötesi bölgede yapılan gözlemler, Büyük Kırmızı Leke’nin üzerindeki atmosferin gezegenin diğer tüm bölgelerinden daha sıcak olduğunu ortaya koydu. Bu keşif, Büyük Kırmızı Leke’nin altından çıkan ısının diğer bölgelere göre daha yüksek hızla yukarı taşındığını gösteriyor.

Manyetik alanı

Manyetik alan gezegenlerin derininde basıncın çok yüksek olduğu yerlerde yaratılıyor. Bildiğiniz gibi Dünya’nın manyetik alanı, çekirdeğin çevresindeki erimiş demirin çalkalanma hareketi tarafından üretiliyor. Ama Jüpiter’in çekirdeğini saran bir demir tabakası yok. Daha önce bahsettiğim gibi metalik bir hidrojen tabakası var. Bu metalik hidrojen tabakası gezegenin kendi ekseni etrafındaki muazzam dönüş hızıyla birleşince çok güçlü bir manyetik alan yaratıyor. Bu manyetik alan Güneş rüzgarıyla şekilleniyor. Jüpiter’in en yakın uydusu Io’daki büyük volkanlardan yayılan sabit sülfür akıntısının yönünü değiştirecek kadar güçlü. Bu materyal Jüpiter’in kutuplarına da akıyor ve nefes kesici ışık oyunları yaratıyor.

Ortaya çıkan garip şekilli manyetosfer o kadar büyük ve uzun ki Satürn’e kadar uzanıyor. Jüpiter’in manyetik alanı Güneş sistemindeki en büyük nesne. Onu çıplak gözle Dünya’dan görebilseydik Ayımız’dan daha büyük görünecekti.

Jüpiter’in manyetik alanı oraya gönderilen uzay araçları için büyük problem. Aslında Jüpiter çok büyük bir elektron hızlandırıcı. İçindeki her şey radyasyona maruz kalıyor. Bu durum yakınındaki sondaların elektronik devreleri için de ciddi problem oluşturuyor.

Halka sistemi

Jüpiter’in diğer bir ilginç özelliği de halka sistemine sahip olması. Aslında bilinenin aksine Satürn, sistemimizdeki halkaya sahip olan tek gezegen değil. Bütün gaz devlerinin ince bir halka sistemi var.

Fakat Gezegenlerin Kralı’nın halkalarını oluşturan parçacıklar bir milimetreden bile küçük boyutlarda. Üstelik Satürn’ün parlak buzul halkalarının aksine, Jüpiter’in halkaları koyu renkli tozlardan oluşuyor. Bu yüzden görmek çok zorlaşıyor.

Bu halkalar, ilk olarak 1979 yılında gezegenin yanından geçen Voyager 1 tarafından keşfedildi. Daha sonra 1995’te Galileo uzay aracı oldukça detaylı bir şekilde halkaların haritasını çıkardı.

Halkalar üç kısma ayrılıyor:

Gezegene çok yakın olan hale halka, ana halka ve çoğunlukla Adrastea, Metis, Amalthea ve Thebe uydularından çıkan tozları içeren ipliksi halkalar.

Jüpiter’in Uyduları

Jüpiter ve uyduları aslında başlı başına bir sistem oluşturuyor arkadaşlar. Astronomlar bu sisteme Jovian sistemi demişler.

Tahmin edebileceğiniz gibi Güneş sisteminin bu en büyük gezegeni en yüksek uydu sayısına sahip. 2023 itibariyle keşfedilmiş uyduların güncel sayısı şu an 92. Ama kesin olarak biliyoruz ki bundan çok daha fazlası var. Bu uyduların birçoğu dev gezegenin çekim alanına fazla yaklaşıp yakalanmış küçük asteroitler veya kuyrukluyıldızlardan oluşuyor. Bunların çoğunun çapı 10 km’den bile küçük. Çapı birkaç km olan ve keşfedilmeyi bekleyen daha yüzlerce uydusu olabilir. Ama keşfedilmiş olanların arasında bazıları var ki gezegenlere layık bir ilgiyi hak ediyor.

Özellikle 1610 yılında Galileo tarafından keşfedilen 4 büyük uydu.

7 Ocak 1610’da Galileo, teleskobuyla Jüpiter’e baktığında, çevresinde duran dört parlak nokta gördü. Önce bunların yıldız olduğunu düşündü. Sonraki geceler Jüpiter’i tekrar gözlediğinde, bu noktaların yer değiştirdiğini fark etti. Noktalar Jüpiter’in çevresinde dönüyordu. Yıldız değillerdi. Bu gözlem, o dönemde Dünya’nın evrenin merkezi olduğu ve gökyüzündeki her şeyin yalnızca Dünya’nın çevresinde döndüğü görüşünü yıkan önemli kanıtlardan biri olmuştu.

Galileo’nun bu önemli keşfine ithafen bu uydular bugün Galileo Uyduları olarak anılıyor. Gezegenden uzaklık sırasına göre isimleri:

Io, Europa, Ganymede ve Callisto.

Astronomlar Galileo uydularını ölü birer kaya ve buz kütleleri olarak düşünüyordu. Fakat aktif, dinamik dünyalar buldular.

Şimdi gelin Güneş sisteminin bu en ilginç uydularına yakından bakalım. Her biri diğerinden son derece farklı ve inanılmaz sürprizler barındırıyorlar.

Galileo Uyduları

Galileo uyduları aslında oldukça büyük. Eğer bu uydular Jüpiter’in değil de Güneş’in çevresinde dönüyor olsaydı, onlara gezegen dememiz gerekirdi. Mesela Ganymede, Merkür’den büyük. Io ve Callisto da Ay’dan büyük. Fakat Jüpiter’e göre küçük kalıyorlar. Bu 4 uydunun her biri neredeyse tam olarak Jüpiter’in ekvator düzleminde yer alıyor. Her biri başka bir dünya. Kimyasal kompozisyonları ve yüzey şekilleri her birine başka bir karakter veriyor.

Io

İlk olarak Io’ya bakalım.

Jüpiter’e en yakın uydu olan Io’nun, sarı tonlarında bir rengi var. 3642 km çapında. Ay’dan biraz büyük. Gezegenin etrafındaki dönüşünü yalnızca 42.5 saatte tamamlıyor. Kendi eksenindeki dönüşüyle Jüpiter’in çevresindeki dönüşünü aynı sürede tamamlıyor. Bu nedenle tıpkı Ay gibi, gezegenine sürekli aynı yüzü dönük oluyor. Kütleçekimsel kilit altında.

Mart 1979’da Voyager 1, bu uyduya ilk defa yaklaşıp fotoğrafını çektiğinde, Io’nun çok şaşırtıcı bir özelliği ortaya çıktı. Io’da püsküren yanardağlar vardı. Yaklaşık 20 yıl sonra Jüpiter sisteminde 8 yıl inceleme yapan Galileo uzay aracı da aynı şeyi keşfetti. Io’da 400’ü aşkın etkin yanardağ vardı. Herhangi bir anda bunların 150 kadarı lav püskürtüyordu. Io’nun görünür bir çarpma krateri yoktu çünkü yer altından yüzeye çıkan sıcak lavlar tüm çarpma kraterlerini kapatmıştı.

Io’nun kükürtdioksitten oluşan ince bir atmosferi, yüzeyinde de dev kalderalar ve lav gölleri var. Kütleçekimi az olduğundan, üzerindeki yanardağlar Dünya’dakilerden çok daha yüksek. Bazıları 16 km yüksekliğinde. Bunlardan 300 km yükseğe kadar duman ve gaz püskürüyor. Bu püskürmeler Hubble Uzay Teleskobu’yla bile gözlenebiliyor.

Io, bütün Güneş sisteminde volkanik olarak en etkin gök cismi.

Peki neden böyle?

Neden içi eriyik halde?

Bunun nedeni Io’nun Jüpiter’e çok yakın, elips şeklinde bir yörüngede dönüyor olması. Jüpiter’in muazzam kütleçekim kuvvetiyle diğer uyduların kütleçekimi arasında kalan Io, şiddetli bir gelgit etkisine kapılıyor. Yani lastik gibi uzayıp kısalıyor. Dünya’da gelgit sırasında denizlerin yükselmesi gibi Io, Jüpiter’e en yakın konumdayken katı yüzeyi 100 m kadar yükseliyor. Bu etki de uydunun içindeki maddelerin her tur sırasında sıkışmasına, ısınmasına ve sonra da gevşemesine yol açıyor. Eriyik iç katmanları dışarı çıkıyor. İşte bu etkiler Io’daki 400’den fazla yanardağı etkin tutuyor. Dev sülfür gayzerleri, gökyüzüne doğru yüzlerce km fışkırıyor.

Europa

İkinci sırada Europa var.

Bu uydu, 3120 km çapında. Girintisi çıkıntısı olmayan, neredeyse pürüzsüz buzdan bir yüzeyi var. Tabii yüzlerce çatlağı ve kırıkları saymazsak. Bu haliyle yeryüzündeki donmuş göllerin yüzeyini andırıyor. Ay’dan biraz daha küçük olan bu uydunun yüzey sıcaklığı -160°C kadar.

Buraya ilk baktığınızda yaşam için uygun bir yer olmadığını düşünebilirsiniz fakat gerçekte hiç de öyle bir yer değil. Çünkü Jüpiter’in güçlü kütleçekim kuvveti, bu uydunun da iç kısımlarının ısınmasına yol açıyor. Bu nedenle bilim insanları yüzeydeki buzdan tabakanın ancak 10 ila 20 km kalınlığında olduğunu, onun altındaysa yaklaşık 100 km derinliğinde tuzlu sudan bir okyanusun bulunduğunu tahmin ediyorlar. Eğer bu doğruysa, Europa’da dünya okyanuslarınınkinin iki katı kadar su var demektir. Üstelik bu okyanus kalın buz tabakası sayesinde kozmik ışınlardan korunuyor. Bu sıra dışı durumlar Europa’yı çok özel bir konuma yükseltiyor. Çünkü bildiğiniz gibi su demek, yaşam olasılığı demek.

Hatta bazı bilim insanları Europa’nın okyanus tabanında tıpkı Dünya’dakilere benzeyen hidrotermal bacaların bile olabileceğini tahmin ediyorlar. NASA sırf bu uyduyu incelemek üzere 2024’te Clipper adlı bir uzay aracı gönderecek.

Ganymede

Şimdi sırada Ganymede var.

Jüpiter’in üçüncü büyük uydusu, aynı zamanda Güneş sisteminin de en büyük uydusu. Merkür’den bile büyük. 5268 km çapında. Bu uydunun yüzeyinde 2 ila 4 milyar yaşında çarpma kraterleri var. Çok fazla tektonik etkinlik ya da erozyon olmadığı için bu kraterler milyarlarca yıldır korunabilmişler. Göktaşlarının uyduya çarpıp yerkabuğuna gömülerek açtıkları kraterlerden etrafa buzlar saçılmış. Bu yüzden kraterler beyaz lekeler olarak görünüyorlar. Fakat bu uydunun da içi büyük olasılıkla sıcak ve eriyik bir tabakası var. Çünkü zayıf da olsa bir manyetik alanı bulunuyor.

Callisto

Ve geldik 4 numaraya.

Dört büyük uydu arasında Jüpiter’e en uzak olanı. Callisto.

Callisto’nun çok etkileyici bir görüntüsü var. Yüzeyi neredeyse tümüyle kraterlerle kaplı. Bunlar ağır bombardıman döneminde oluşmuş kraterler ve hiç bozulmadan günümüze kadar korunmuşlar. Yüzeyi 4 milyar yıldır hiç değişmemiş

Yüzeyindeki beyaz kraterler muhtemelen kirli buz denilen buz ve kaya karışımından oluşuyor. Bilim insanları yüzeye çarpan asteroitlerin, kuyrukluyıldızların ve büyük göktaşlarının yüzeyin altındaki bu karışımı ortaya çıkardığını düşünüyor. Diğer Galileo uyduları gibi bir iç aktiviteye sahipmiş gibi görünmese de buzdan yerkabuğunun altında bir okyanus bulunması mümkün.

En dikkat çekici bölgesi ise Valhalla krateri. Bu krater Güneş sistemindeki en büyük çok halkalı çarpma krateri. 1900 km’ye kadar uzanan çarpıcı, eşmerkezli halkalardan oluşuyor.

Jüpiter’in bu 4 büyük uydusu hakkında bildiklerimiz hala oldukça sınırlı. Aslında Jüpiter’in kendisiyle ilgili bildiklerimiz de sınırlı. Bu bilgileri bugüne kadar gönderilen bir elin parmaklarını geçmeyen uzay araçları sayesinde keşfettik.

Şimdi gelin bu Jüpiter görevlerine yakından bakalım.

Jüpiter’e Gönderilen Uzay Araçları

Jüpiter’e yönelik bakış açımızı değiştiren ilk uzay aracı 1973’te Jüpiter’in yakınından geçen Pioneer 10 oldu. 2023 itibariyle toplam 7 uzay aracı Jüpiter’in yakınından geçti. Yani flyby görevlerdi. 2 uzay aracı ise yörüngesine girdi. Jüpiter dış gezegenler arasında en çok ziyaret edilen gezegen. Bu görevlerin hepsi NASA öncülüğünde gerçekleştirildi. Bazıları ESA gibi uzay ajanslarıyla beraber gerçekleştirildi. 2023 Nisan’ında başlaması beklenen JUICE görevi ise sadece Airbus ve ESA tarafından gerçekleştirilecek.

Dünya’dan Güneş sistemindeki diğer gezegenlere yapılan uçuşlar bildiğiniz gibi yüksek bir enerji maliyetine sahip. Bir uzay aracının Dünya’nın yörüngesinden Jüpiter’e ulaşması, o uzay aracını yerden Dünya yörüngesine çıkarmak için harcanan enerji kadar enerji gerektiriyor. Bu da işleri iyice zorlaştırıyor ve maliyeti artırıyor.

Diğer bir sorun ise gezegenin üzerine inilebilecek katı bir yüzeyinin olmaması. Atmosfere giren herhangi bir sonda eninde sonunda Jüpiter’in içindeki muazzam basınç tarafından bertaraf ediliyor.

Bunlarla birlikte Jüpiter’in çevresindeki yüklü parçacıklarla dolu ortam da uzay sondalarının çalışmasını zorlaştırıyor. Örneğin Pioneer 11’in gezegene en yakın geçişini yaparken tespit ettiği radyasyon seviyesi mühendislerin tahmin ettiğinden 10 kat daha güçlüydü. Neyse ki birkaç küçük aksaklıkla, sonda, radyasyon kuşaklarından geçmeyi başardı. Sonra tasarlanan Voyager uzay araçları bu radyasyona dayanacak şekilde yapıldı.

Pioneer 10 ve Pioneer 11 (1972-1973)

Jüpiter’i keşfeden ilk uzay aracı Aralık 1973’te gezegenin yakınından geçen Pioneer 10’du. Ondan 12 ay sonra Pioneer 11 geldi. Pioneer 10, Jüpiter’in ve Galileo uydularının ilk yakın plan görüntülerini çekti. Gezegenin atmosferini inceledi, manyetik alanını saptadı, radyasyon kuşaklarını gözlemledi ve Jüpiter’in çoğunlukla akışkan bir yapıya sahip olduğunu tespit etti.

Pioneer 11 ise 4 Aralık 1974’te Jüpiter’in bulutlarının 34 bin km yakınından geçerek o zamana kadar Jüpiter’e en çok yaklaşan uzay aracı oldu. Büyük Kırmızı Leke’nin çarpıcı görüntülerini gönderdi. Jüpiter’in uçsuz bucaksız kutup bölgelerinin ilk gözlemini yaptı ve Jüpiter’in uydusu Callisto’nun kütlesini belirledi. Bu iki uzay aracı tarafından toplanan bilgiler gelecekteki sondaların tasarımı konusunda bilim insanlarına ve mühendislere çok önemli bilgiler verdi.

Voyager 1 ve Voyager 2 (1977)

Pioneerlerden sonra yine NASA tarafından Voyager Programı başlatıldı. Voyager 1, Jüpiter’i fotoğraflamaya Ocak 1979’da başladı ve en yakın geçişini 5 Mart 1979’da Jüpiter’in 349 bin km üstünden geçerek yaptı. Böylece yüksek çözünürlüklü görüntüler çekebildi.

Kısa süre sonra Voyager 1’i Voyager 2 takip etti. 9 Temmuz 1979’da gezegenin bulut tepelerinin 576 bin km üstünden geçti. Jüpiter’in halka sistemini keşfetti ve atmosferinin ilk yakın çekim görüntülerini gönderdi. İrili ufaklı karmaşık fırtınalar, girdaplar gözlemledi. Büyük Kırmızı Leke saat yönünün tersine hareket ediyordu.

Voyager misyonları sayesinde Jüpiter’in küçük uyduları Adrastea, Metis ve Thebe de keşfedildi. Bunlar Jüpiter’in bir uzay aracı tarafından tanımlanan ilk uydularıydı.

Voyagerlar özellikle Galileo uyduları hakkındaki anlayışımızı büyük ölçüde geliştirdi. Io’daki aktif volkanları, Ganymede’deki levha tektoniğine benzer yapıyı ve Callisto’daki çok sayıda krateri tespit ettiler.

Io’daki volkanik aktivitenin keşfi görevin en beklenmedik bulgusuydu. Çünkü Dünya dışında bir gök cismi üzerinde ilk kez aktif bir volkan gözlemlenmişti. Ganymede’in yeni ölçümleri ise, büyüklük bakımından Merkür’ü bile geride bıraktığını gösterdi.

Bir diğer şaşırtıcı bulgu ise Europa’dan geldi. Voyager 1’in gönderdiği düşük çözünürlüklü fotoğraflar uydunun üzerinde birtakım şeritler olduğunu gösteriyordu. Bu şeritler önce tektonik süreçlerin neden olduğu çatlaklar sanıldı fakat daha sonra Voyager 2’den gelen yüksek çözünürlüklü fotoğraflar durumu değiştirdi. Bunlar Dünya’daki göllerin üzerini kaplayan buz kütlelerine benziyordu ve Europa’nın sıvı bir okyanusu olabileceğini düşündürdü. Böylece Europa Dünya dışı yaşam bulundurma ihtimali olan birincil aday haline geldi.

Ulysses (1990)

8 Şubat 1992’de sahneye Ulysses uzay sondası çıktı. Ulysses aslında Güneş’in yörüngesine, onu tüm enlemlerde incelemek için gönderilmişti. Fakat Güneş’i tüm enlemlerde incelemek için, sondanın yörünge eğimini değiştirmesi ve Güneş sistemi düzlemini terk etmesi gerekiyordu. Görevi planlayan bilim insanları Güneş etrafındaki istenen yörüngeye ulaşmak için Jüpiter’in kütleçekiminden yararlandı. Böylece Ulysses 80°’lik bir manevra yapmış oldu. Bunu yaparken Jüpiter’in 451 bin km yakınından geçti.

Jüpiter ziyareti sırasında Ulysses, gezegenin manyetosferinin ölçümlerini yaptı. Kamerası olmadığı için görüntü alamadı. Şubat 2004’te Jüpiter’in yakınlarına tekrar geldiğinde yeniden birtakım ölçümler gerçekleştirdi.

Galileo (1989)

18 Ekim 1989’da Kennedy Uzay Merkezi’nden gerçekleştirilen fırlatma Jüpiter için çok önemliydi. Galileo uzay aracı 6 yıllık bir yolculuk sonrasında 7 Aralık 1995’te Jüpiter’e vardı. Bu flyby bir araç değildi. Hem Jüpiter’in yörüngesine giren hem de bir dış gezegenin yörüngesinde dönen ilk uzay aracıydı. Galileo sondası 7 yıldan fazla bir süre gezegenin yörüngesinde döndü ve bu dönemde Jüpiter sistemi hakkında büyük miktarda bilgi topladı.

Uzay aracı daha Jüpiter’e varmadan, 1994’te, Comet Shoemaker-Levy 9 kuyrukluyıldızının etkisine tanık oldu. Uzay aracındaki kameralar Jüpiter’in güney yarımküresine saniyede 60 km hızla çarpan parçaları gözlemledi. Bu Dünya dışı bir çarpışmanın ilk doğrudan gözlemiydi.

Galileo aracı sadece Jüpiter’i incelemekle kalmadı. Aynı zamanda tüm büyük uydularını da inceledi. Bu incelemeler sırasında mesela Europa’nın Dünya’da bulunan toplam su miktarından daha fazla su içerek bir yeraltı okyanusuna sahip olduğunu keşfetti. Ganymede ve Callisto uydularının da muhtemelen sıvı bir tuzlu su tabakasına sahip olduğunu düşündürdü. Io uydusundaki volkanları gözlemledi. Buradaki volkanik aktivite Dünya’dakinden 100 kat daha büyüktü. Ayrıca Ganymede’in kendi manyetik alanına sahip olduğunu tespit etti. Bu gerçekten bilim insanlarını çok şaşırttı. Güneş sisteminde kendi manyetik alanı olan ilk ve tek uydu Ganymede oldu.

Bir diğer inceleme alanıysa Jüpiter’in halka sistemiydi. Bu sistem göktaşlarının gezegenin 4 küçük iç uydusuna çarpmasıyla ortaya çıkan tozdan oluşuyordu.

Galileo kendisinden hariç bir de atmosfer sondası taşıyordu. Temmuz 1995’te bu atmosfer sondası salındı ve 7 Aralık 1995’te gezegenin atmosferine girdi. Bu sonda doğal olarak çok yüksek bir sıcaklık ve basınca maruz kaldı. 153°C’lik sıcaklıkta erimeden önce yaklaşık 58 dakika boyunca veri topladı.

Bu veriler Jüpiter’in Dünya’nınkinden çok daha büyük, gök gürültülü fırtınalara sahip olduğunu gösterdi. Ayrıca Jüpiter’in atmosferik elementlerinin oranı Güneş’tekinden biraz farklıydı. Yani Jüpiter oluşumundan bu yana evrim geçirmişti.

Galileo sondasıyla aynı kaderi Galileo uzay aracı da yaşadı. 21 Eylül 2003’te kasıtlı olarak hızla gezegene yönlendirildi. Saniyede 47 km hızla atmosfere girdiğinde yüksek sıcaklık ve basınç Galileo uzay aracını da parçaladı. Bunun yapılmasının sebebi uzay aracının Europa’ya çarpma ihtimaliydi. Europa, sistemimizde yaşam barındırma olasılığı yüksek bir gök cismi olduğu için kirlenmesine izin verilemezdi. Bu ihtimal ortadan kaldırıldı.

Cassini (1997)

2000 yılında bu defa Cassini uzay sondası Jüpiter’i ziyaret etti. Cassini aslında Satürn’ü incelemek için tasarlanmıştı fakat astronomlar Jüpiter’i de ziyaret edebileceği bir yörünge tasarladı. Jüpiter’in o zamana kadar çekilmiş en yüksek çözünürlüklü görüntülerini bu sonda gönderdi. En yakın geçişini 30 Aralık 2000 tarihinde yaptı ve birçok bilimsel ölçüm yaptı. Atmosferini inceledi. 6 aylık uçuşu sırasında Jüpiter’in, soluk halkalarının ve uydularının yaklaşık 26 bin görüntüsünü çekti.

New Horizons (2006)

2006’da cüce gezegen Plüton’a giden New Horizons sondası Jüpiter’in kütleçekiminden yararlanacaktı. Bu yararlanma esnasında Jüpiter’in fotoğraflarını da çekti. Şubat 2007’de en yakın geçişini gerçekleştirdi.

Bu geçişte Jüpiter’in küçük uydularının hassas ölçümlerini yaptı. Kırmızı Nokta’sını, manyetosferini ve halka sistemini inceledi. Io’daki yanardağları ölçtü. Araç Plüton için tasarlanmış olsa da ilginç bir şekilde Jüpiter hakkında daha fazla veri topladı. Çünkü Plüton çok uzaktı.

Juno (2011)

5 Ağustos 2011’de sahneye Juno uzay aracı çıktı. Misyonun amaçlarından biri gezegenin yoğun bulutlarının altını araştırmaktı. İkincisi ise Jüpiter’in, Güneş sistemimizin ve genel olarak evrendeki dev gezegenlerin kökeni ve evrimi hakkındaki soruları yanıtlamaktı. 5 yıllık bir yolculuktan sonra 4 Temmuz 2016’da Jüpiter’in yörüngesine giren ikinci uzay aracı oldu. İlki görevini 2003 yılında tamamlayan Galileo’ydu.

Juno, Jüpiter ve uydularının göz kamaştırıcı görüntülerini gönderdi. Kamera teknolojisindeki gelişme fotoğrafların çözünürlüğünü çok arttırmıştı. Kutupların ilk görüntülerini çekti. Güneş sisteminde daha önce görülmemiş hava olaylarını, siklonları kaydetti. Atmosferini ve iç kısımlarını inceledi. Jüpiter’in iç kısmının eşit şekilde karışmadığını buldu. Gezegenin çekirdeğini araştırdı. Bu araştırma Jüpiter’in daha önce düşünüldüğü gibi katı bir çekirdeğe sahip olmadığını ancak kaya parçalarından ve metalik hidrojenden oluşan bulanık, keskin sınırları olmayan bir çekirdeğe sahip olduğunu gösterdi. Ayrıca 4 milyar yıldan uzun bir süre önce Jüpiter’e Dünya kütlesinin 10 katı büyüklüğünde bir cismin çarpmış olabileceğini düşündürdü.

Uzay aracının keşifleri sadece bunlarla kalmadı. Gezegenin yoğun manyetik alanının haritasını çıkardı. Bu manyetik alanın düzensiz ve kaotik olduğunu buldu. Derin atmosferdeki su ve amonyak miktarını ölçtü ve gezegenin auroralarını gözlemledi. Gezegenin dört bir yanında meydana gelen şiddetli, gök gürültülü, şimşekli kasırgaları görüntüledi. Bu görüntüler devrimseldi. Juno’nun keşifleri gerçekten de Jüpiter ve Güneş sistemimizin oluşumu anlayışımızda bir devrim yarattı. Jüpiter’in dev kütlesi orijinal bileşimini korumasına izin vererek bize Güneş sistemimizin tarihini takip etme fırsatı verdi.

Juno’nun görevi aslında Şubat 2018’e kadardı. Ancak şu anda genişletilmiş görevle, Eylül 2025’e kadar Jüpiter sistemi hakkında araştırma yapmaya devam ediyor. Özellikle Jüpiter’in uydularını, soluk halka sistemini araştırıyor. Ayrıca gelecekte gerçekleştirilecek Jüpiter görevleri için de veriler topluyor. Onlara öncülük ediyor. Görevini bitirdikten sonra Galileo uzay aracı gibi o da Jüpiter’in atmosferinin derinliklerine gönderilecek. Böylece Galileo uydularından birine çarpma ihtimali ortadan kaldırılacak.

Jupiter Icy Moons Explorer JUICE (2023)

Gelecekte de Jüpiter hakkında yepyeni görevler planlanıyor. Bunlardan en yakını Avrupa Uzay Ajansı yani ESA’nın gerçekleştireceği Jupiter Icy Moons Explorer görevi. Kısaca JUICE adını vermişler. JUICE’in Nisan 2023’te fırlatılması hedefleniyor. İç Güneş sistemindeki bir dizi geçişten sonra 2031’de Jüpiter’e varması bekleniyor.

JUICE Jüpiter’in Galileo uydularından buzlu olanlarını inceleyecek. Ganymede, Callisto ve Europa. Çünkü bu uyduların üçünün de yüzeylerinin altında önemli sıvı kütleleri olduğu düşünülüyor. Yani yaşam barındırıyor olabilirler.

Aralık 2034’te ise uzay aracının yakın plan bilim görevi için Ganymede’in yörüngesine girmesi planlanıyor. Eğer bu gerçekleşirse JUICE, Ay’dan sonra bir gezegenin uydusunun yörüngesine giren ilk uzay aracı olacak. Burada detaylı bir şekilde organik molekülleri ve yaşam için gerekli olan kimyasalları araştıracak.

Sonuç:

Jüpiter sistemi gerçekten de Güneş sistemimizin ve dev gezegenlerin oluşumu hakkında birçok sır barındırıyor. Belki yaşamın evrimi hakkında bile. Galileo uydularında yaşam var olabilir. Varsa bu yaşam kim bilir neye benziyor? DNA temelli mi? Yoksa bambaşka bir şey mi?

Evrenimiz hakkında pek çok şeyi aydınlığa kavuşturmak istiyorsak Gezegenlerin Kralı’nı daha çok incelemeliyiz.

Kim bilir o Büyük Kırmızı Leke’nin içinde bizi daha ne bilinmezler bekliyor?

Kaynaklar ve İleri Okuma:

Bir Nefeste Evren – COLIN STUART

50 Soruda Evren – ÇAĞLAR SUNAY

Evren 101 – CAROLYN COLLINS PETERSEN

Astronomi for Dummies – STEPHEN P. MARAN

https://en.wikipedia.org/wiki/Jupiter

https://en.wikipedia.org/wiki/Galilean_moons

https://en.wikipedia.org/wiki/Exploration_of_Jupiter

https://tr.wikipedia.org/wiki/Ge%C3%A7_D%C3%B6nem_A%C4%9F%C4%B1r_Bombard%C4%B1man

https://en.wikipedia.org/wiki/Io_(moon)

https://en.wikipedia.org/wiki/Callisto_(moon)

https://en.wikipedia.org/wiki/Europa_(moon)

https://en.wikipedia.org/wiki/Ganymede_(moon)

https://en.wikipedia.org/wiki/Valhalla_(crater)

https://tr.wikipedia.org/wiki/J%C3%BCpiter%27in_halkalar%C4%B1

https://solarsystem.nasa.gov/missions/galileo/overview/

https://www.nasa.gov/mission_pages/juno/overview/index.html

https://en.wikipedia.org/wiki/Juno_(spacecraft)

https://en.wikipedia.org/wiki/Jupiter_Icy_Moons_Explorer

https://www2.jpl.nasa.gov/galileo/io/vgrio.html

Jüpiter: Gezegenlerin Kralı yazısı ilk önce Holosen üzerinde ortaya çıktı.

Orta Çağ’daki hatta Antik Çağ’daki en zeki insanların bile Dünya’nın düz olduğunu zannettiklerini duymuşsunuzdur. Fakat bu pek de doğru değil. Aslında insanlık Dünya’nın yuvarlak olduğunu 2250 yıl önce bile kanıtladı arkadaşlar. Fakat bu, avam tabaka arasında pek yaygın bir bilgi değildi ve aslına bakarsanız çok da fazla kabul görmedi.

Evrenin ve Dünya’nın yapısına ilişkin ilk fikirler

Evrenin yapısına ilişkin ilk fikirlere baktığımızda insanların evreni yarımküre olarak kabul ettiklerini görüyoruz. Buna göre Dünya, üzerinde yarımküre biçiminde bir gökyüzünün bulunduğu düz bir yer olarak düşünülüyordu. Dünya’nın altında bir şey olup olmadığı sorusu kimsenin ilgisini çekmemişti. Çünkü böyle bir soru o zamanlar için saçmaydı.

Thales

Ama ilk defa bu soru birine saçma gelmedi. Dünya’nın altında neyin bulunabileceğini ciddi biçimde merak eden biri vardı. M.Ö. 6. yüzyılda yaşamış Miletli Thales. Thales Dünya’nın olmasa bile evrenin küresel bir biçimi olabileceği fikrini ortaya attı. Yani Dünya’nın altında da bir şeyler olmalıydı.

Anaksimandros

Sonra sahneye Anaksimandros çıktı. Dünya’yı bir silindir şeklinde tasvir etti. Ama boyu kısa, çapı geniş bir silindir. İşte insanlar da bu silindirin düz yüzeylerinden birinde yaşıyordu ve bütün olay Akdeniz çevresinde geçiyordu.

Pisagor

Onun ardından Antik İyonya’nın ünlü düşünürlerinden Pisagor geldi ve Dünya’nın yuvarlak olduğuna dair ilk fikirleri ortaya attı. Ay yuvarlak olduğuna göre Dünya da yuvarlak olmalıydı. Ancak Pisagor’un bu sözde temelsiz tespiti pek dikkate alınmadı. Ta ki kendisinden 100 yıl kadar sonra Anaksagoras isimli bir filozof ortaya çıkana dek.

Anaksagoras

Anaksagoras Güneş ve Ay tutulmalarının gerçek nedenini ortaya koydu. Ardından bir Ay tutulması sırasında Dünya’nın Ay üzerine düşen gölgesini inceledi. Gölgenin kavisli olmasını Dünya’nın yuvarlak olduğuna dair bir kanıt olarak sundu.

Aristoteles

Sonra aradan bir 100 yıl daha geçti ve Antik Çağ’ın en ünlü bilgesi Aristoteles, Dünya’nın yuvarlak olduğunu ilan etti. Buna kanıt olarak güneye seyahat ettikçe güney yarımküre takım yıldızlarının gökyüzünde daha yükseğe çıkmalarını gösterdi. Yani yeryüzünde konum değiştirdikçe gökyüzündeki yıldızların konumları da değişiyordu. Ayrıca Ay tutulması sırasında Dünya’nın Ay’a vuran gölgesinin yuvarlaklığı Aristo’ya göre de yuvarlak Dünya’nın kanıtıydı.

Kendisinden sonra gelen büyük matematikçi Öklid de Aristo’nun bu fikirlerine katıldı.

Bütün bu teorilerin hepsi güzeldi fakat şöyle tam doyurucu bir açıklama, bir kanıt getiremiyorlardı. Ta ki Eratosten isminde bir coğrafyacı filozof sahneye çıkana dek. Eratosten Dünya’nın düz olmadığını ilk defa matematiksel olarak kanıtlayan kişi olacaktı. İşin ilginç tarafı şu ki Eratosten bu bilgiye öyle gemi seyahatleriyle falan değil, Mısır’ın dışına bile çıkmadan ulaşacaktı.

Peki kimdi bu Eratosten ve ne yapmıştı?

Eratosthenes

Eratosten kimdir?

Eratosten, günümüzde Libya sınırları içerisinde bulunan Kirene şehrinde M.Ö. 276 yılında doğdu. O zamanlarda o coğrafyada Ptolemaios Krallığı hüküm sürüyordu. Tahminen M.Ö. 245 yılında Ptolemaios Kralı, Eratosten’i başkent İskenderiye’ye getirtti. Çünkü İskenderiye Antik Çağ’ın eğitim ve bilim merkeziydi. İskenderiye’nin meşhur kütüphanesi insanlık için muhteşem kaynaklara ev sahipliği yapıyordu. Ama bildiğiniz gibi daha sonra yakıldı.

Eratosten gerçek bir bilgeydi. Coğrafya kelimesini ilk kez kullanan kişiydi. Enlem ve boylam sistemini icat etti. Coğrafi ve kartografik bilgilerini kullanarak paralel ve meridyenlerle yapılmış ilk Dünya haritasını çizdi. O eski dönemde Dünya’nın Güneş’e olan uzaklığını hesapladı. Hatta Dünya’nın eksen eğikliğini ve çevresini bile hesapladı. Hesapları gerçeğe çok yakındı. Coğrafyayla ilgili çalışmalarının yanı sıra; müziğe, matematiğe, felsefeye ve edebiyata da önemli katkılar yaptı. O kadar saygın biriydi ki İskenderiye kütüphanesinde başkütüphanecilik görevine layık görüldü.

Eratosten Dünya’nın yuvarlak olduğunu nasıl buldu?

Peki Eratosten taa 2250 yıl önce Dünya’nın yuvarlak olduğunu hatta Dünya’nın çevresinin uzunluğunu nasıl buldu?

Şöyle:

Mısır’ın Asvan şehrine bir ziyarette bulunan Eratosten, yaz gün dönümünde Güneş tam tepedeyken bu şehirde sütunların hiç gölge oluşturmadıklarını gözlemledi. Bu gözlem başkaları tarafından kolaylıkla göz ardı edilebilirdi. Ama bilge Eratosten’in aklına harika bir fikir geldi ve bir sonraki yaz gün dönümünü bekledi. Vakit geldiğinde Asvan’dan epey uzakta olan İskenderiye’de de bir ölçüm yapacaktı.

Eratosten İskenderiye’yle Asvan’ın aynı boylamda olduğunu varsaydı. İki şehir arasındaki mesafenin 5000 stadion yani günümüz ölçü birimine göre yaklaşık 800 km olduğu biliniyordu. Kralın defterdarları tarafından bu ölçüm daha önce yapılmıştı. 1 stadion Antik Çağ’da 160 metre ediyordu.

Eratosten bir sene sonra İskenderiye’ye döndüğünde orada yere bir kazık saplayıp gölgesini gözlemledi. Gördüğü şey şuydu:

Nasıl oluyorda aynı günün aynı anında Asvan’da dikilen bir sütun gölge yapmıyordu da, bir hayli kuzeydeki İskenderiye’de sopaların gölgesi oluyordu? Buradaki kazık öğle vakti 7° 12′ eğimli bir gölge oluşturuyordu.

Bunun bir sebebi olmalıydı.

Nasıl olsaydı Dünya düz olurdu?

Şimdi eski Mısır’ın haritasına tekrar bakalım ve biraz akıl yürütelim arkadaşlar. Haritaya aynı uzunlukta iki sopa diktiğimizi düşünelim. Bunlardan biri İskenderiye, öbürü de Asvan bölgesinde olsun. Ve günün belirli bir anında her iki sopa da Güneş’te hiç gölge yapmıyordu diyelim. Bundan yeryüzünün düz olduğu sonucu çıkardı. Çünkü Güneş yerküremize o kadar uzak ki ışınları yeryüzündeki farklı konumlara bile paralel ulaşır.

Eğer sopanın her ikisi de eşit uzunlukta gölge yapıyor olsaydı bu da aynı kapıya çıkardı. O zaman da diyebilirdik ki Güneş ışınları her iki şehre de aynı açıyla vuruyor. Yani dünya yine düz.

Ama durum bu ikisi de değildi.

İki şehirde yapılan ölçümün sonuçlarının farkı Eratosten için tek bir şeye işaret ediyordu. Dünya kavisliydi yani yuvarlaktı. Çünkü Güneş ışınları her bir şehre farklı bir açıyla vuruyordu.

Eratosten’in Dünya’nın çevresini hesaplaması

Eratosten bu deneyle Dünya’nın yuvarlak olduğunu kanıtlamıştı. Ama bu yetmedi. Araştırmasını daha da ileri götürdü.

Dedi ki:

Eğer 800 km’lik bir uzaklık 7° 12′ ölçüsünde bir fark yaratıyorsa, 360° fark oluşması için kaç km gerektiğini hesaplayabilirim. Bu varsayımla İskenderiye ile Asvan’ın arasındaki yay farkı oranının 1/50 olduğunu buldu. 800’ü 50’yle çarpınca, hesaplamaları Eratosten’e Dünya’nın çevresinin yaklaşık 40 bin km olduğu bilgisini verdi. Tabii ben burada anlaşılması için km olarak anlattım ama Eratosten hesaplamalarını km olarak değil antik bir uzunluk ölçüm birimi olan stadion üzerinden yapmıştı. 800 km’nin 5000 stadiona karşılık geldiğini daha önce söylemiştim. Eratosten’in hesabında cevap yaklaşık olarak 250 bin stadion çıkmıştı.

Eratosten Dünya’nın çevresinin uzunluğunu çok az bir sapmayla bulmuştu. Gerçek ölçü 40 bin 75 km. Yani anlayacağınız arkadaşlar Antik Yunanlar yalnızca Dünya’nın yuvarlak olduğunu değil aynı zamanda aşağı yukarı ne kadar büyük olduğunu da biliyorlardı.

Eratosten’in diğer başarıları

Başkütüphaneci Eratosten’in başarıları sadece bunlarla kalmadı. Birçok önemli el yazmasına ve haritaya erişimi sayesinde bir dünya atlası oluşturdu ve bölgeleri iklimlerine göre ayırdı. İlk kez meridyen çizgilerini çizdi ve 400’den fazla şehrin koordinatlarını belirledi. Bu çalışmaları sayesinde Eratosten, bugün birçok bilim insanı tarafından coğrafya biliminin babası olarak kabul ediliyor.

Bir başka önemli başarısı da Eratosten Kalburu’nu icat etmesiydi. Eratosten Kalburu asal sayıları tespit etmeye yarayan dahiyane bir yöntemdi.

Algoritma kısaca şöyleydi:

2’den başlayarak her sayı için sırasıyla o sayının katları siliniyordu. Böylece silinmeden kalanlar yani herhangi bir doğal sayının tam katı olmayanlar kalıyor ve bunlar asal sayı olarak adlandırılıyordu.

Dünya’nın şekli ne zamandan beri biliniyor?

Aslına bakarsanız Dünya’nın büyüklüğü olmasa bile en azından şeklinin Eratosten’in, hatta Pisagor’un zamanından çok önce bile biliniyor olması ihtimal dahilinde arkadaşlar. M.Ö. 12. yüzyılda yazılmış Çince kitaplarda Ay tutulması gerçekleştiğine dair kayıtlar bulunuyor. Eğer bu eski uygarlıklardan herhangi biri Güneş ışınlarının Ay’a ulaşmasını engelleyen şeyin Dünya olduğunu fark ettiyse, Dünya’nın düz olmadığını da anlamış olabilir. Çünkü videonun başından beri anlattığım üzere Ay tutulması esnasında Dünya’nın Ay’ın üzerine düşen gölgesi açık bir şekilde eğimli.

Dünya’nın yuvarlak olduğuna dair kanıtlar

İşte Dünya’nın şeklinin keşfiyle ilgili hikaye kısaca böyle.

Bugün Dünyamızın düz olmadığını, yuvarlak olduğunu, aslında daha doğru bir ifadeyle yassılaşmış küremsi yani kutuplardan basık ekvatordan şişkin kendine has bir şekli olduğunu çok iyi biliyoruz. Ama yine de günümüzde bile kendilerini “Düz Dünyacılar” olarak tanımlayabileceğimiz bir kesim hala ısrarla Dünya’nın düz olduğunu savunuyor.

Şimdi gelin kısaca Dünya’nın küre şeklinde olduğuna dair kanıtlara hızlıca bir göz atalım.

1-Farklı konumlardaki cisimlerin gölgeleri

Öncelikle Eratosten’in de ortaya koyduğu üzere Dünya üzerinde aynı anda farklı konumlarda bulunan cisimlerin gölgelerinin farklı açılarda olması başlı başına bir kanıt olarak karşımıza çıkıyor.

Fakat Düz Dünyacılar bu iddiayı savuşturmak için Güneş’in Dünya’ya çok daha yakın olduğunu söylüyorlar. Böylece Dünya düz olsa bile Güneş farklı konumlarda farklı gölge açıları oluşturabiliyor. Ancak bu geçersiz bir iddia. Çünkü teleskopların büyütme oranından yola çıkarak Güneş’in uzaklığını uzay ajanslarından bağımsız bir şekilde tespit etmemiz bile mümkün. Yani Güneş’in Dünya’ya yakın olmadığını biliyoruz. Dahası, eğer Güneş Dünya’ya Düz Dünyacılar’ın iddia ettiği kadar yakın ve küçük olsaydı, kütleçekim dinamikleri tamamen farklı olurdu; dolayısıyla gezegenimizdeki gelgitler gibi doğa olaylarının yapısı değişirdi. Fizik teorilerinin birçoğu çelişkilerle dolu olurdu.

2-Teleskopla baktığımız gök cisimlerinin küresel olması

İkinci olarak Dünya’dan diğer gök cisimlerine teleskopla baktığımızda hepsinin küre şeklinde olduğunu görüyoruz. Güneş gibi yıldızlardan, gaz devi gezegenlere ve Ay’a kadar hemen her gök cismi küresel. Sıradan bir vatandaş bile bir teleskop satın alarak Mars, Jüpiter ve Satürn gibi gezegenleri gözlemleyebilir. Dolayısıyla bütün gezegenler yuvarlakken tek düz gök cisminin Dünya olması ihtimali sizce ne kadar mantıklı?

3-Ay tutulmaları ve Ay’ın kütleçekim kilidi

Üçüncü olarak yine video boyunca bahsettiğim Ay tutulması olayını kanıt olarak sunabiliriz. Taa 2500 yıl önce Anaksagoras, hatta 3200 yıl önce Çinliler bile bu olayın farkındaydı.

Bildiğiniz üzere Ay tutulmaları, Dünya’mızın Güneş’le Ay’ın arasında yer aldığı durumda yaşanan bir fenomen. Ay’ın yüzeyindeki karanlık bölüm aslında Dünya’mızın Ay’ın üzerindeki gölgesinden başka bir şey değil. Bu gölge açık bir biçimde kavisli.

Peki neden hiçbir zaman Dünya’nın gölgesini düz bir çizgi hâlinde görmüyoruz. Çünkü Dünya düz değil de ondan! Eğer Dünya düz olsaydı, söz konusu gölge eğri olamazdı; hatta kimi zaman dümdüz bir hat halinde Ay’ın ortasından geçen bir çizgi görmeyi beklerdik. Ancak böyle bir şey hiçbir zaman yaşanmadı.

Ayrıca eğer Düz Dünyacılar’ın modeli doğru olsaydı Dünya üzerindeki farklı noktalardan Ay’ın farklı yüzeyleri görülebilir olmalıydı. Eğer Ay, iddia edildiği gibi Dünya’dan çok küçükse, düz Dünya’nın farklı noktalarındaki insanlar Ay’ın farklı yüzlerini görürlerdi. Ancak Dünya’daki herkesin çıplak gözle gözlemlediği üzere Ay’ın hep aynı yüzünü görüyoruz. Çünkü Ay, kütleçekim kilidi adı verilen bir olayın etkisi altında Dünya’ya kilitli. Yani Ay’ın kendi etrafında dönüşü ile Dünya etrafındaki dönüşü neredeyse birebir aynı hızda yaşanıyor. Bu sebepten Dünya üzerinde nereden bakarsak bakalım Ay’ın hep aynı yüzünü görüyoruz.

4-Güneş’in doğup batması problemi

Yine Düz Dünyacılar’ın savunduğu bu model üzerinden gidersek bu modelin Güneş’in doğup batması olgusu üzerinde de çok ciddi problem yarattığını görüyoruz. Bildiğiniz gibi Güneş’in doğup batması dediğimiz olay aslında Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönmesinden kaynaklanıyor.

Fakat bu görseldeki gibi Güneş’in, Dünya’nın tamamını değil de, sadece belli bir bölümünü aydınlatabilmesi için, bir el feneri gibi tek yönlü ışık saçması gerekirdi. Fakat Güneş gerçekte, tek bir yöne doğru değil, her yöne doğru ışık saçıyor. Dolayısıyla bu görseldeki gibi bir Dünya modeli gerçek olsaydı, Güneş’in bütün ülkeleri az ya da çok aydınlatmasını beklerdik. Yani Dünya’nın bir yarısı gündüzü yaşarken diğer yarısı da gündoğumu ya da günbatımı ayarında bile olsa aydınlanırdı. Ay ışığından çok daha aydınlık bir gece yaşanırdı. Bununla birlikte Ay’ın geceleri nasıl parladığı da açıklanamazdı.

5-Ufkun ötesine geçen gemiler

Beşinci madde ilkokuldan beri Dünya’nın yuvarlak olduğunu açıklamamıza yarayan hemen herkesin bildiği bir olguya dayanıyor. Eğer bir deniz kıyısında, ufka dikkatli bir şekilde bakarsanız, ufuktan size doğru gelen bir geminin birdenbire, bir bütün olarak ortaya çıkmadığını, sanki denizin içinden yükseliyormuş gibi parça parça belirdiğini görürsünüz. Fakat düz Dünya modelinde durum böyle olmazdı. Uzaktaki bir obje yavaş yavaş belirginleşecek olsa bile bir bütün olarak görünürdü. Çünkü insanın çıplak gözle görme mesafesi 20 kilometreyi aşabiliyor. Hâlbuki deniz yüzeyinde görebildiğimiz en uzak mesafe kabaca 4.8 kilometre kadar; çünkü bu mesafeden sonra gezegenimizin şeklinden ötürü cisimler ufkun, yani görüş alanımızın “altında” kalıyor!

6-Değişen takımyıldızlar

Gökyüzünde gördüğümüz takımyıldızlar biz konum değiştirdikçe farklılaşıyorlar. Bu gözlemi ilk kez Aristoteles yaptı. Aristo, Ekvator’dan uzaklaştıkça takımyıldızların değiştiği gerçeğinden yola çıkarak Dünya’nın küresel olduğu çıkarımında bulundu. Mısır’a olan yolculuğundan dönüş yaparken: “Mısır ve Kıbrıs’ta, kuzey bölgelerde göremediğim yıldızlar gördüm.” demişti. İşte bu olay, insanlar ancak yuvarlak bir yüzeyde yaşıyorlarsa görülebilecek bir şey. Yani Ekvator’dan ne kadar uzaklaşırsanız bildiğiniz takımyıldızlar da bir o kadar ufuk çizgisine doğru gider ve yerlerine yeni yıldızlar görünmeye başlar. Eğer Düz Dünyacılar haklı olsaydı, Dünya üzerindeki her noktadan birebir aynı gökyüzünü görmemiz gerekirdi. Çünkü yıldızlar yeryüzüne çok ama çok uzaktalar. Güneş’ten binlerce kat daha uzak. Dolayısıyla düz Dünya modelinde konum değiştirsek bile yıldızların konumlarında herhangi bir değişiklik gözleyemezdik.

7-Gün batımının iki kez görülebilmesi

Şimdi sizden Birleşik Arap Emirlikleri’nde olduğunuzu hayal etmenizi istiyorum. Dubai’de sahildesiniz ve gün batımını seyrediyorsunuz. Manzara o kadar büyüleyici ki Güneş kaybolduktan sonra üzülüp keşke aynı gün batımını tekrar seyredebilsem diye iç geçiriyorsunuz. Tam o sırada elinde sihirli değnekle gelen bir peri dilediğinizi kabul ediyor ve sizi anında 3 km arkanızdaki Burj Khalifa binasının en üst katına çıkarıyor. Böylece gün batımını bütün güzelliğiyle tekrar seyrediyorsunuz.

Peki bu nasıl mümkün oldu?

Çok basit.

Dünya yuvarlak olduğu için. Doğru yüksekliğe anında çıktınız ve gün batımını tekrar seyrettiniz. Eğer Düz Dünya modeli doğru olsaydı böyle bir şey asla mümkün olmazdı.

8-Kütleçekim kuvvetinin merkezi

Bildiğiniz gibi bir kürenin kütle merkezi, kürenin tam merkezinde bulunur. Bu da kütleçekimin sizi yüzeyin neresinde olursanız olun kürenin merkezine doğru çekmeye çalıştığı anlamına gelir. Ancak düz bir Dünya’da kütle merkezi yine merkezde olmak zorunda olduğu için, kenarlara doğru gittikçe üzerinizdeki kütleçekiminin açısı giderek merkeze doğru dönmek zorunda kalırdı. Buna bağlı olarak sınırlara yaklaştıkça, dümdüz yürüyor olsanız bile, sanki dik bir yokuşu tırmanmaya çalışıyormuş gibi bir kuvvet hissederdiniz. Ancak gerçekte işlerin böyle olmadığını biliyoruz. Bir insan düz bir yolu Türkiye’de nasıl yürüyorsa, Avustralya’da da aynı şekilde yürüyor. Çünkü Dünya düz değil.

9-Birçok ülkenin uzay ajansı tarafından yörüngeye gönderilen uydular

65 yıldır farklı ülkelerden birçok uzay ajansı yörüngeye uydular gönderdi. Hatta uydu gönderenlerin arasında artık özel şirketler bile var. Bu insansız uzay araçlarının birçoğu hala yörüngede. Bazılarıysa yıldızlararası uzaya kadar gittiler. Bütün bu görevlerde muhteşem Dünya fotoğrafları çekildi ve inanmayacaksınız ama bu fotoğrafların hiçbirinde Dünya düz değil.

Düz Dünyacılar’ın bu konuya itirazları genelde bu fotoğrafların tek bir organizasyondan geldiği savına dayanıyor. NASA’dan. Yani onlara göre NASA binlerce çalışanı ve milyarlarca dolar bütçesiyle hepimize yalan söylüyor. Dünya’nın uzaydan çekilmiş fotoğrafları Photoshop’ta yapılmış. Videolar ise animasyondan başka bir şey değil.

Bu arkadaşlara cevap olarak şunu söyleyebilirim:

Diyelim ki NASA ve astronotlar hepimizi kandırıyor. Peki dünyada 50’den fazla ülkedeki tüm uzay ajansları da mı bu komplonun içinde? Yüzlerce Ay misyonu, onlarca Mars misyonu, binlerce aktif uydu ve bunlar için harcanan yüz milyarlarca dolar para. Hepsi insanlığı Dünya’nın yuvarlak olduğu yalanına inandırmak için mi gerçekleştirildi? Bir ülke de çıkıp sözde gerçek düz Dünya fotoğrafını yayımlama cesaretini gösteremedi mi?

Eğer bu sorulara cevabınız evet ise acilen bir psikiyatri doktoruna görünmenizi tavsiye ediyorum.

Bu kamu spotunu da verdiğimize göre şimdi gelin biz Dünya’nın neden düz bir forma sahip olamadığını inceleyelim.

Dünya neden düz değildir? Düz olabilir miydi?

Neden gök cisimleri hep küresel? Hiç düşündünüz mü? Mesela Dünya gerçekten de düz bir şekle sahip olabilir miydi?

Kısa cevap. Hayır. Olamazdı.

Aslında olay sadece kütleçekim dinamiklerinde bitiyor.

Şöyle ki:

Evrendeki her cismin bir kütle çekim etkisi vardır; bizim bile. Uzaydaki maddeler yakınlıklarına bağlı olarak birbirlerine çekim kuvveti uygularlar; bunun sonucunda ise birleşerek küresel bir geometri oluştururlar. Kürenin güzelliği merkezinden yüzeyindeki herhangi bir noktaya olan uzaklığın daima eşit olmasıdır. Yani merkezden küre yüzeyine etkiyen kuvvet her noktada eşittir. Bu yüzden çekim kuvvetiyle bir araya gelen maddeler zamanla küre haline gelmek zorunda kalır. Bir başka deyişle yüzeydeki her nokta yaklaşık olarak merkeze eşit uzaklığa gelene kadar çöker.

Evrenimizde gerçekleşen olayların fizik yasalarının bir sonucu olduğunu biliyoruz. Gezegenler, yeni yıldızların etrafındaki gaz ve toz bulutlarından meydana gelir. Bu gazlar ve toz bulutları çarpıştıkça birleşir ve daha büyük öbekler haline gelirler.

Yeni oluşmaya başlamış bir gezegen çok büyüdüğünde; kütle çekim etkisi, yüzeyin çökmesine neden olacak kadar güçlenir. Bu durumu, içi boş bir karton kutunun üstüne oturduğumuzda kutunun çökmesine benzetebiliriz. İşte yeni oluşan bir gezegende, bu olay tüm yönlerden aynı anda gerçekleşir ve böylelikle yüzeydeki tüm noktalarda çekim kuvveti eşit olur. Gezegen yuvarlak bir şekil alır. Yani kürenin simetrisi, kuvvetler dengesini sağlamak için harika bir ortam sunar.

Mesela disk şeklinde bir gezegen yapsaydınız, yüzeyindeki farklı noktalarda bulunan, farklı çekim kuvvetleri ve farklı yerel iç basınçlar, bir denge durumu oluşturamazdı. Bu yüzden hareketlilik devam eder, yapı bozulur ve zamanla yine küresel hale gelirdi.

Düzensiz gök cisimleri neden var?

Yalnız uzaydaki bir cismin küre şeklinde olabilmesi için, cismin belirli bir kütleye ve çapa sahip olması gerekir. Gök taşları ya da kuyruklu yıldızlar gibi küçük olan ve zayıf kütle çekimine sahip cisimlerin şekilleri bu yüzden düzensizdir. Örneğin çapı yaklaşık 950 kilometre olan Ceres cüce gezegeni, küresel bir şekle sahipken,

uzunluğu yaklaşık 34 kilometre olan Eros asteroidinin şekli yer fıstığına benzer.

Fakat Dünya’nın ve pek çok büyük kayaç gezegenin de kusursuz bir küre olmadığını biliyoruz. Dağlara, vadilere, bir takım girinti ve çıkıntılara sahipler. Bu yer şekilleri her ne kadar kürenin yapısını bozsa bile kütleçekim dinamiklerine ters değildir. Çünkü bu şekillerin yükseklikleri ve derinlikleri görece oldukça düşüktür. Dünya gibi bir gezegeni bir bowling topu boyutlarına indirebilseydik aslında elimize son derece pürüzsüzmüş gibi gelirdi.

Yassılaşmış küremsi

Bununla birlikte gök cisimlerinin şekillerini bozan bir etki daha vardır. Kendi eksenleri etrafındaki dönüşleri. Mesela Dünyamız kendi ekseni etrafında döndükçe, kara ve su kütleleri, bu merkezkaç kuvvetinin bir sonucu olarak merkezden uzaya doğru yönelmek isterler. Fakat yönelemezler çünkü Dünya’nın kütleçekim kuvveti, dönüş boyunca her şeyi yerinde tutabilecek kadar güçlüdür. Sadece bu dönüşün sonucu olarak gezegenimiz ekvatorda biraz daha çıkıntılıdır.

Bununla birlikte, Ay da Dünya’nın şeklini bozar. Ay’ın Dünya üzerinde oluşturduğu gel-git etkisi, okyanusların yükselmesine neden olur. Sadece okyanuslar değil; karalar da gelgit etkisiyle Dünya’nın orta bölgelerinde çok az bir miktar yükselir.

İşte bütün bu etmenlerden dolayı Dünya kusursuz bir küre olamaz. Kutuplardan basık ekvatordan şişkin bir şekil alır. Bu şekle, yassılaşmış küremsi (oblate spheroid) denir. Siz geoit olarak duymuş da olabilirsiniz. Fakat bu şekil uzaydan çekilen Dünya fotoğraflarında çıplak gözle fark edilecek bir şey değildir. Dünyamızın ekvator çapıyla kutup çapı arasında sadece 44 km’lik bir fark vardır.

Anlayacağınız arkadaşlar gezegenlerin ve sistemlerin oluşumları kütleçekim kuvveti tarafından belirlenir. Evrenin dokusu ve kütleçekimi bildiğimiz şekliyle çalıştığı müddetçe bırakın Dünya’nın düz bir gezegen olmasını, evrenin herhangi bir yerinde düz bir gezegenin oluşması bile imkânsız. Evrende bu kadar çok küresel cisim görmemizin sebebi, kürenin harika bir yapı olmasından değil, şartları sağlayan geometrinin küre olmasındandır.

Sonuç:

Tarih boyunca insanlar hep hakikatten ziyade kendilerine çekici gelen yalanlara itibar ettiler. Masallara inandılar. Çünkü bunlar eğlenceliydi. İnsanı evrenin merkezine koyup bilinmezlik karşısında teskin ediyordu.

İnsanlar kimi zaman cahilliklerinden dolayı yanıldılar kimi zaman da hakikati kendi inançlarına uydurmaya çalıştılar. Bugün bile sosyal medya mecralarında komplo teorilerinin popüler bilim videolarından daha fazla izlenmesi bu söylediklerimin hala geçerli olduğunu gösteriyor. Fakat bir şeyleri değiştirmek bizim elimizde…

Kaynaklar ve İleri Okuma:

Bir Nefeste Evren – COLIN STUART

Cosmos – CARL SAGAN

Evreka! Bilimin Doğuşu – ANDREW GREGORY

https://tr.wikipedia.org/wiki/Eratosthenes

https://evrimagaci.org/duz-dunya-komplosu-dunya-duz-mu-daha-onemlisi-dunya-duz-olabilir-miydi-4860

https://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question54.html

https://evrimagaci.org/kusursuz-kure-12620

https://evrimagaci.org/dunyanin-sekli-neredeyse-puruzsuz-bir-yassilasmis-kuremsi-2722

https://bilimgenc.tubitak.gov.tr/makale/gokcisimleri-neden-yuvarlaktir

Düz Dünya teorisi 2250 yıl önce nasıl çürütüldü? yazısı ilk önce Holosen üzerinde ortaya çıktı.

Tarih boyunca pek çok şeyi sembolize etti. Yolculuğuna kızıl renginden dolayı savaş ve katliam tanrısı olarak başladı. Kızıl gezegen olarak nitelendirilmesine sebep olan kendine özgü bakırımsı rengi, toprağında yüksek seviyede demir oksit, yani pas bulundurmasından kaynaklanıyor.

Adını Roma mitolojisindeki savaş tanrısı Mars’tan aldı. İnsanlar onun için kurbanlar sundular ve bu savaşçı karakteristik modern zamanlara kadar uzandı.

İnsanlar bazen de oradan gelecek istilalardan korktular. H. G. Wells’in Dünyalar Savaşı adlı kitabında Marslılar kana susamış istilacılar olarak resmedildiler. 20.yüzyılda bilimkurgu edebiyatı ve sinema, Mars’ın insanların gözündeki özel konumunu daha da pekiştirdi.

Fakat artık bugün biliyoruz ki Mars’ta bize benzeyen akıllı bir yaşam yok. Orası artık kuru, soğuk bir çöl. Belki bir zamanlar yaşam vardı, bunu bilmiyoruz. Öğrenmeye çalışıyoruz. 60 yıldır onu keşfetmek için bazıları araba boyutunda kaşif araçları yolladık. Geçmişte hakkında pek bir şey bilmiyorduk ama şu an hakkında en çok şey bildiğimiz Dünya dışı gezegen o. Hatta haritaları kıyasladığımızda Mars’ın yüzeyini, Dünya’daki okyanus zeminlerinden bile daha iyi biliyoruz. Ayrıca Mars’a yaptığımız ziyaretlerde, eskiden çok farklı bir gezegen olduğuyla ilgili ciddi kanıtlar bulduk. Bilim insanları Mars’ın yüzeyinin yarısının geçmişte okyanuslarla kaplı olduğunu düşünüyor.

Bu videoda Mars’ın en ilginç özelliklerinden, uydularına, jeolojik tarihinden, iklimine kadar birçok konuyu ele alacağız. Ayrıca bugüne kadar gerçekleştirilmiş Mars görevlerine ve gelecekte insanlığın Mars hakkındaki planlarına bir göz atacağız. Mars’ta yeni bir dünya yaratmak mümkün mü; bunu inceleyeceğiz.

Hazırsanız başlayalım.

Bu videonun ve daha önceki videoların yapımına maddi katkı sağlayan kanal üyelerine çok teşekkür ediyorum. Katkılarınız devam edebilmem için çok önemli. Eğer siz de Holosen’in yayınlarına destek vermek istiyorsanız bu ay bir kahve az içerek açıklamadaki linkten kanala katılabilirsiniz.

Mars ve Dünya Kıyaslaması

Mars ilk bakışta Dünya’ya çok benziyor. Dağlara, volkanlara, kanyonlara, geniş ovalara, kutup buzullarına, ince bir atmosfere ve zaman zaman da bulutlu bir gökyüzüne sahip. Fakat detaylıca incelediğinizde Dünya’dan farklarını hemen buluyorsunuz. Mars’ın; yüzey su kaynakları, kalın bir atmosferi, manyetik alanı ve levha tektoniği gibi özellikleri yok. Dolayısıyla şu anda gelişmiş yaşam formlarına sahip değil. Ayrıca çarpışmaların oluşturduğu kraterler Dünya’da birkaç taneyken Mars’ta çok daha fazla.

Yüzey şekilleri ne kadar tanıdık görünürse görünsün kızılımsı rengi Mars’ın Dünya gibi bir yer olmadığının bir başka kanıtı. Aslına bakarsanız Mars Dünya’dan epey farklı.

Mars’ın Özellikleri

Mars, Güneş sistemindeki dördüncü gezegen. Yörüngesi daha basık bir elips şeklinde olduğundan Güneş’e olan uzaklığı dünyaya göre daha fazla değişiyor. Güneş’e en yakın olduğu nokta 206 milyon km. En uzak olduğu nokta ise 248 milyon km. Arada 42 milyon km’lik bir fark var. Dünya’da bu sayı 5 milyon km.

Güneş’e ortalama 228 milyon km uzaklıktaki Mars’tan, Güneş’e doğru düz bir yolculuğa çıksaydık, bu yolculuk saatte 100 km hızla giden bir arabayla yaklaşık 260 yıl, 1000 kilometre hızla giden bir uçaklaysa yaklaşık 26 yıl sürerdi. Güneş’ten çıkan bir ışık fotonu ise Mars’a yaklaşık 13 dakikada varıyor.

Mars’ın Güneş’in etrafındaki bir turu 687 Dünya günü, yani yaklaşık 1.88 Dünya yılı sürüyor. Bu konuda Dünya’yla benzeşmeselerde bir günü oldukça benzeşiyor. Dünya günüyle kıyaslandığında Mars’ın gün uzunluğu 24 saat 37 dakika sürüyor.

Eksen eğikliği yine Dünya’ya çok yakın. 25.19 derece. Böylece Mars’ta da Dünya’da olduğu gibi mevsimler oluşuyor. Bu mevsimler yaklaşık Dünya’dakinin iki katı sürüyor. Ancak Kızıl Gezegen’in kendisini kararlı bir yapıda tutacak Ay gibi büyük bir uydusu olmadığından ekseninin büyük bir salınımı var. 5 milyon yılda bir kutupları Güneş’e doğru 45°lik bir eğime ulaşıyor.

Karasal gezegenlerin sonuncusu olan Mars’ın çapı Dünya’nınkinin yarısı kadar. Ekvatorda 6792 km. Hacmi Dünya hacminin %15’i kadarken, kütlesi Dünya’nın kütlesinin %11’i kadar. Yani yoğunluğu daha düşük.

Kütlesi düşük olduğundan kütleçekim kuvveti de Dünya’dan daha düşük. Mars’ın kütleçekimi Dünya’nınkinin 0.37 katı. Yani Dünya’da 80 kg ağırlığındaki bir insan Mars’ta kendini 30 kg ağırlığındaymış gibi hissederdi. Kütlemiz değişmesede ağırlığımız Newton cinsinden değişirdi.

Mars’ın Uyduları

Mars’ın iki uydusu var. Phobos ve Deimos. Phobos korku, Deimos ise dehşet anlamına geliyor. İsimlerini Yunan savaş tanrısı olan Ares’in ikiz oğullarından alıyorlar. Her ikisi de Ağustos 1877’de Amerikalı astronom Asaph Hall tarafından keşfedildi.

Bu uydular ancak çok güçlü teleskoplarla tespit edilebiliyorlar çünkü minicikler. Phobos’un çapı 22.2 ve Deimos’un çapı sadece 12.6 km. Bu uydular kendi çaplarında birer jeolojik gizem teşkil ediyorlar. Bir olasılık uzak bir geçmişte Mars’ın kütleçekimine kapılarak yörüngesine oturmuş asteroidler olabilirler. Ancak son zamanlarda çok şiddetli bir çarpma sonucu Mars’tan kopmuş olabilecekleri düşüncesini destekleyen kanıtlar da elde edildi.

Phobos, gezegenin çevresinde 7.7 saatte bir dönüyor. Deimos ise bir turunu 1.3 günde tamamlıyor. Her iki uydunun da üzerlerinde değişik büyüklüklerde çarpma kraterleri var.

Mars’ın Jeolojik Tarihi

Uzunca bir süre, Mars’ta su bulunması ihtimali bir muammaydı. Mars’ın düşük kütleçekimi ve manyetik alanının olmamasından dolayı atmosfer milyarlarca yıl önce uzaya doğru uçup gitmişti. Böylelikle sıcaklıklar ve atmosferik basınç sıvı suyun var olabileceği seviyenin altına düştü. Mars’ın sularından geriye kalanlar, tozlu yüzeyin altındaki kutup buzulları ve buz yatakları içine hapsoldu.

Mars’ın yüzeyinde çok sayıda çarpma krateri var. Kraterler Ay’da olduğundan çok daha fazla aşınmış. Bilim insanları bu kraterlerin Mars’ta büyük sellere sebep olan su tarafından erozyona uğradığını düşünüyor.

Bölünmüş bir kişiliğe sahip olan bu gezegenin kuzeyi ve güneyi arasındaki tek benzerlik, iki kutbunun da buzlarla kaplı olması. Onun dışında ekvatordan yukarısı inanılmaz derecede düz, ancak aşağı kesimleri dağlarla kaplı. Dünya’dan oldukça küçük bir gezegen olmasına karşın, Güneş sistemindeki en büyük kanyon sistemi ve dağ, Mars’ın yüzeyinde bulunuyor. Bu inanılmaz yer şekillerinin detaylarına birazdan geleceğiz.

Kabuk

Mars’ı bilim insanları için özel bir gezegen yapan asıl özelliği, yüzeyinin Dünya yüzeyine çok benziyor oluşu. Mars’ın alanı yeryüzündeki karaların toplamı kadar. Yaklaşık 150 milyon km². Yüz milyonlarca, belki de milyarlarca yıldan beri hiç yağış almayan Mars yüzeyi, Dünya’daki en kuru çölden daha kuru. Ancak yüzeyinde bir zamanlar akarsuların oluşturduğu vadiler hala duruyor. Bu vadilerin yanı sıra, yanardağlar, ovalar, kraterler, kurumuş göl tabanları gibi yeryüzünde görmeye alıştığımız daha birçok yüzey şekli de var. Bu durum, katmanlı tortul kayaların yanı sıra geçmişte sıvı suyun var olduğunu da gösteriyor. Gezegenin kuzey yarımküresi güney yarımküresine göre birkaç km daha alçak. Bu da bir zamanlar kuzey yarımkürenin büyük bölümünü kaplayan bir okyanus olabileceğini düşündürüyor.

Mars’ın kabuğu kuzey yarımkürede ortalama 35 km iken, güney yarımkürede ise 80 km kalınlıkta. Ancak bu kabuk Dünya’daki gibi levhalardan oluşan kırıklı bir yapıda değil. Tek parça ve hareket etmiyor. Kabuğun altında Dünya’nınkinden daha az sıcak, daha kalın ve hareketsiz bir manto tabakasının olduğu tahmin ediliyor.

Manyetik Alan

Mars kabuğunun en yaşlı bazı bölümlerindeki mıknatıslanmış kayalar, Mars’ın 4 milyar yıl kadar önce eriyik halde demirden bir çekirdeği olduğunu ve bunun da ürettiği bir manyetik alanın bulunduğunu gösteriyor. Ne var ki şu anda her ikisi de yok. Çekirdek soğuyunca dinamo hareketi durdu ve bu sebeple Mars güçlü manyetik alanını yitirdi. Yani tıpkı Ay’da olduğu gibi Mars’ta da yön bulmak için pusula bir işe yaramıyor.

Manyetik alanın kaybolmasının tek sıkıntısı yön bulmayla ilgili değil. Mars başlangıçta muhtemelen sıcak, nemli ve kalın bir karbondioksit atmosfere sahipti fakat manyetik alan ortadan kaybolunca bu da değişti. Güneş’ten gelen yüklü parçacıklar doğrudan gezegene ulaştığı için Mars’ın kalın atmosferini eritmiş olmalı. Bu da Dünya’daki gibi bir ozon tabakasının gelişememesi ve muhtemel canlı yaşamını olumsuz etkilemesi demek.

Olympus Mons

Günümüzde Mars’ta etkin hiçbir yanardağ yok. Mars’taki volkanik etkinliklerin 100 milyon yıl kadar önce durduğu tahmin ediliyor. Fakat bir zamanlar muazzam büyüklükte volkanik etkinlikler deneyimlediğini biliyoruz. Gezegenin kütleçekimi düşük olduğundan, Mars’ın yüzeyindeki dağlar kendi üzerlerine çökmeden Dünya’dakinden çok daha fazla yükselebilmişler.

Mars’ın batı yarımküresi, Güneş sisteminin en yüksek yanardağı olan Olympus Mons’a ev sahipliği yapıyor. Olympus Mons, Everest’ten neredeyse üç kat daha fazla, 22 km’lik bir yüksekliğe sahip. Ama Everest gibi dik yamaçlardan oluşmuyor. Yani buraya tırmanması çok daha kolay olurdu. Yanardağın kenarlarındaki eğimi yalnızca beş derece. Bunun sebebi Olympus Mons’un inanılmaz derecede büyük bir alana yayılmış olması. 300 bin km kare’lik alanıyla neredeyse Almanya kadar bir alanı kaplıyor. Yine de eteklerindeyken tepesini görmeyi beklemeyin, çünkü dağ o kadar geniş bir alana yayılmış ki böyle bir durumda tepesi ufuk çizgisinin ötesinde saklanıyor olurdu.

Valles Marineris

Mars’ta bulunan volkanların ve tümseklerin oluşumu esnasındaki tektonik baskı yüzeyi çatlatmış. Güneş sistemindeki en büyük kanyonlardan biri olan meşhur Valles Marineris işte böyle bir çatlamanın sonucu. Tharsis Tümseği’nin doğusundan başlayarak Mars ekvatoru boyunca uzanıyor. Mars’ın çevresinin 5’te 1’i kadar.

4000 km uzunluğunda, 200 km genişliğinde ve 7 km derinliğindeki Valles Marineris o kadar uzun ki Dünya’da olsaydı Portekiz’den başlayıp Doğu Anadolu’ya kadar uzanabilirdi. Bu kanyon sistemi aynı zamanda rüzgar erozyonuyla da biçimlenmiş ve bazı kısımlarının akan sularla aşındığına dair birtakım kanıtlar da mevcut.

Kuzey Kutup Havzası

Mars’ın yüzeyinde çapı 5 km’den daha büyük 43 bin krater var. Ancak bunlardan en büyüğü Mars’ın kuzey yarımküresinde bulunan ve Kuzey Kutup Havzası olarak bilinen bu büyük havza. Güneş sistemindeki en büyük düzlüklerden biri. Kuzey Kutup Havzası, Mars yüzeyinin %40’ını kaplayacak inanılmaz bir genişliğe sahip. Yaklaşık 10.600 km’ye 8500 km’lik bir çapı var. Bu, gezegenin 6779 km’lik çapından bile daha büyük.

Bilim insanları bu havzanın alçak, düz ve nispeten kratersiz yapısına açıklama olarak tek ve büyük bir çarpma sonucu oluşmuş olabileceğini düşünüyorlar. Eğer durum gerçekten böyleyse Güneş sistemindeki en büyük krater unvanını tartışmasız eline alacak bir yer olduğu kesin. Ancak bu çarpma henüz Uluslararası Astronomi Birliği tarafından teyit edilmiş değil.

Bilgisayar simülasyonları yaklaşık 4 milyar yıl önce Mars’ın % 2’si kütlesinde, yani Plüton büyüklüğünde bir öngezegenin Mars’a çarpmış olabileceğini ve bu çarpmanın Mars yörüngesinde yaklaşık 500 katrilyon tonluk oldukça büyük bir enkaz diski üretmiş olabileceğini düşünüyor. Kuzey Kutup Havzası bu şekilde oluşmuş olabilir. Eğer bu hipotez doğruysa Phobos ve Deimos’u da bu çarpma oluşturmuş olabilir.

Kutuplar

Mars’ın kutup takkeleri beyaz, çünkü buralarda buz olduğunu artık biliyoruz. Ama bu, sadece su buzu değil. Kuru buz da denen karbondioksit buzu ile su buzunun bir karışımı. Yaklaşık 20 yıldır Mars’ın çevresinde değişik zamanlarda dönen insan yapımı çok sayıda uydu, gezegenin kutuplarındaki karbondioksit buzunun altında su buzu bulunduğunu da gözledi. Hatta Güney Kutbu’nda kuru buzun altında 20 km uzunluğunda bir göl keşfedildi.

İklimsel nedenlerle iki yılda bir Mars’ın kutuplarındaki buz örtüleri küçülüyor ve geri çekiliyor; sonra yeniden toplanıyor, büyüyor ve genişliyor.

Peki bu suyun kaynağı ne?

Aslına bakarsanız bu sorunun cevabı Dünya’ya su nereden geldi cevabından çok da farklı değil. Mars ve Dünya 4.5 milyar yıl önceki aynı gaz ve toz bulutunun benzer içeriğinden oluştu. Bu gaz bulutu zaten su barındırıyordu. Ayrıca oluşumlarından sonraki bir milyar yıl boyunca iki gezegen de asteroit ve kuyrukluyıldız bombardımanına maruz kaldı. Bu sayede uzaydan da bol miktarda su gelmiş oldu.

Yapılan hesaplamalar Mars’ın kutuplarındaki su buzunun erimesi sonucunda, gezegenin bütün yüzeyini 35 m derinlikte bir suyun kaplayacağını gösteriyor. Fakat Dünya’nın yüzde 71’ini kaplayan okyanus ve denizlerin ortalama 3700 m derinlikte olduğu düşünüldüğünde, bu miktarın gerçekten de çok az olduğu anlaşılıyor.

Bununla birlikte Mars yüzeyinin geçmişte bugünkünden çok farklı olduğu da ortada. Bir zamanlar yüzeyinde göller, ırmaklar ve denizler oluşturacak miktarda su olduğundan bahsetmiştik. Hatta kalın bir atmosferi olduğundan da.

Öyleyse yaşam Mars’ta da ortaya çıkmış olabilir mi? Eğer çıktıysa acaba gezegenin derinliklerine mi çekildi?

Bu sorunların cevabına bakacağız ama önce atmosferine ve iklimine yakından bakmamız gerekiyor.

Mars’ın Atmosferi ve İklimi

Atmosferi

Mars’ın ince atmosferinin %96’sı karbondioksit, %1.93’ü argon, %1.89’u nitrojenden oluşuyor. Ayrıca eser miktarda oksijen ve su da barındırıyor. Atmosferde asılı duran çeşitli tozlar ve demir oksit parçacıkları nedeniyle Mars’ın gökyüzü gündüzleri sarımsı pembemsi, güneş batarken de soluk mavi renkli oluyor. Sanki Dünya’dakinin tam tersi. Dünya’dan göründüğünden 4 kat küçük görünen Güneş, Mars ufkunda battıktan sonra gökyüzünde iki küçük ay, Phobos ve Deimos beliriyor.

Atmosferi çok ince olan Mars’ın yüzeyindeki atmosfer basıncı da çok düşük. Dünya’dakinin %1’inden bile daha az. 7-8 milibar. Dünya’da bildiğiniz üzere deniz seviyesindeki atmosfer basıncı yaklaşık 1 bar. İşte bu düşük basınç, sıvı su moleküllerinin kolayca gaz haline geçmesine yol açıyor.

Atmosferi ince olmasına karşın, zaman zaman Mars’ta çok şiddetli rüzgarlar esiyor. Bunlar yüzeydeki tozları ve toprağı havalandırıyor ve kısa sürede fırtınaya dönüşüyor. Yaklaşık 3 yılda bir bölgesel olarak başlayan bir fırtına büyüyerek gezegeni tümüyle kaplayan küresel bir fırtınaya dönüşüyor. Bu yaşandığında Mars’ın yüzeyi aylarca görünmez oluyor.

İklimi

Mars’taki mevsimler Dünya’dakinden epey farklı. Mars’ın Dünya’dakine çok benzeyen bir eksen eğikliğine sahip olduğunu söylemiştik. Evet, bu durum Dünya’daki gibi mevsimlerin oluşmasına sebep oluyor fakat Mars’a baktığımızda yörüngesinin Dünya’nın neredeyse dairesel olan yörüngesinden daha eliptik olduğunu görüyoruz. Mars’ta gezegen ekseninin eğimi ve yıl boyunca Güneş’e olan uzaklığının ciddi değişimi bir araya gelince Dünya’dakine hiç benzemeyen keskin mevsim geçişleri oluşuyor. Kış boyunca gezegenin atmosferinin 4’te 1’inden fazlası donarak katılaşıyor. Yaz dönemindeyse artan sıcaklık seviyesiyle oluşan kum fırtınaları tüm gezegeni yutacakmışçasına sert geçiyor.

Aslında Mars o yörüngede olması gerektiğinden daha soğuk çünkü Güneş’ten gelen ısıyı tutacak ve gezegene dağıtacak kalın bir atmosferi yok. Kalın bir atmosfer sera etkisi yaratır. Bu da gezegeni ısıtır. Dünya’nın kalın atmosferi sayesinde ortalama sıcaklığı 15°C kadar.

Mars’ta soğuk bir kış gecesinde sıcaklık -150°C’ye düşebilirken, yaz ortasındaki ılık bir gün, ekvatorda yaklaşık 35°C’ye çıkabiliyor. Ama güneşlenmek için hemen heveslenmeyin arkadaşlar. Ortalama sıcaklık -60°C olduğu için genel olarak Dünya’dan oldukça soğuk bir gezegen. Ayrıca Güneş’ten gelen ölümcül radyasyonu da hesaba kattığımızda burası tatil yapılacak bir yer değil. Ama yine de koloni kuramayacağımız anlamına da gelmiyor. Bu konuya videonun sonunda tekrar döneceğiz.

Şimdi gelin geçmişten bugüne gerçekleştirilen Mars görevlerinde önemli kilometre taşlarına birlikte bakalım. Sizi macera dolu bir yolculuğa çıkarayım.

Mars Görevleri

Mars ilk kez 4000 yıl önce kayda geçirildi. Kızıl Gezegeni 1610’da ilk defa teleskopla gören Galileo oldu. 19.yüzyıla kadar hakkında neredeyse hiçbir şey bilmiyorduk. Fakat 1877’de teleskoplarımız gezegenin özelliklerini gösterecek kadar iyi hale geldiğinde Giovanni Schiaparelli isimli İtalyan bir astronom Mars’ın ilk haritasını çıkardı. Yüzeyinde yoğun doğrusal yapılar vardı. Bu kanallar uzun süre orada yaşayan gelişmiş medeniyetlerin işi olarak görüldü. Ancak ilerleyen yıllarda teknoloji geliştikçe bu kanalların aslında eski teleskopların neden olduğu bir çeşit optik illüzyon olduğu anlaşıldı.

1960’lardan beri Mars’a uzay araçları gönderiyoruz. Kızıl gezegenin yörüngesinde dönmesi, üstüne inmesi ve yüzeyini incelemesi için kaşif araçlardan oluşan bir donanma gönderdiğimizi söylesek yanlış olmaz. Bu araçlar, Mars’a ilişkin en temel ve önemli bilgileri bize gönderdiler. Başka bir dünyada Güneş’in batışına şahit oldular. Mars’taki toz hortumlarını gördüler; hatta bu araçlar sayesinde kendi gezegenimizi başka bir gezegenin gökyüzünde gördük. İşte bunların hepsi, insanın güçlü merak dürtüsünün kayda değer bir ispatı.

Bütün bu görevlerin en önemli sebebi bildiğiniz gibi orada yaşama dair bir kanıt bulmak. Geçmişte Mars’ta yaşam var mıydı? Varsa neler yaşandı? Peki şu anda var mı? Varsa nerede ve bu nasıl bir yaşam formu? Bizim gibi DNA temelli mi yoksa başka türlü mü? İşte 60 yıldır yapılan Mars görevleri bu önemli soruların yanıtlarını araştırmak için yapılıyor.

Mars’la Dünya, 26 ayda bir birbirlerine en yakın konuma geliyor. Mars’a gönderilecek uzay araçları da hep bu dönemde fırlatılıyor. Yolculuk yaklaşık 7 ay sürüyor. Bugüne kadar gönderilen araçların yarısından fazlası başarısız oldu. Fakat son zamanlarda gerçekleştirilen görevlerde başarı oranı kayda değer biçimde arttı.

1960’larda önce Sovyetler Birliği sonra da ABD, Mars’a uzay araçları göndermeye başladı. Sovyetler Birliği’nin gönderdiği 9 uzay aracının hiçbiri amacına ulaşamadı. Mars’a ulaşan ilk başarılı uzay aracı ABD tarafından gönderilen Mariner 4 oldu.

Mariner 4 (NASA – 1964) Başarıyla Tamamlandı

1964’te fırlatılan ve Temmuz 1965’te Mars’ın yakınından geçen Mariner 4 adlı uzay sondası, gezegenin ilk yakın plan fotoğraflarını çekti. Bu fotoğraflar sayesinde ilk kez insanlar düş gücünden uzak, çıplak Mars gerçeğiyle karşılaştılar. Mars da tıpkı Ay gibi, kraterlerle dolu bir yüzeyi olan, soğuk ve ıssız bir gezegendi.

Mariner 7 (NASA – 1969) Başarıyla Tamamlandı

1969’daysa Mariner 7 gezegenin iki tam disk görüntüsünü çekmeyi başardı. Ekvator ve Güney Kutup Bölgeleri üzerinden geçerek Mars atmosferini ve yüzeyini uzaktan sensörlerle analiz etti. Fotoğraflar Dünya’dan görülen yüzeydeki karanlık bölgelerin 1800’lerden beri yorumlandığı gibi geçmişte akıllı yaşam tarafından yapılmış kanallar olmadığını gösterdi.

Mars 2 (USSR – 1971) Kısmen Başarıyla Tamamlandı

1971’de Sovyetler Birliği’nin gönderdiği Mars 2 adlı uzay aracı ülkenin ilk kısmen başarılı görevi oldu. Uydu kısmı başarıyla Mars yörüngesine girdi. Ancak görevin iniş aracını kapsayan bölümü başarısız oldu. Araç, bilgisayarında meydana gelen bir arıza nedeniyle amacına ulaşamadı ve Kasım 1971’de Mars’a düştü. Ama yine de Dünya dışında bir gezegene inen ilk insan yapımı araç olma unvanını kazandı.

Mars 3 (USSR – 1971) Kısmen Başarıyla Tamamlandı

Ondan bir hafta kadar sonra kardeşi Mars 3, gezegene yumuşak iniş yapmayı başaran ilk uzay aracı oldu. Ama indikten 110 saniye sonra onunla da iletişimimiz kesildi. Sadece gri bir görüntü göndermişti. Bu görüntüde hiç detay yoktu.

Mariner 9 (NASA – 1971) Başarıyla Tamamlandı

1971 Mayıs’ında ABD tarafından gönderilen Mariner 9, Mars’ın ilk yapay uydusu oldu. Yaklaşık 1 yıl boyunca Mars yörüngesinde görev yaptı. Oraya ilk vardığında gezegen çapında büyük bir toz fırtınasıyla karşılaştı. Fırtına bir ay sonra dindiğinde Mariner 9 beklenenden çok farklı bir gezegeni ortaya koydu. Çektiği ayrıntılı fotoğraflarla bütün Mars’ın haritasını çıkardı.

Mars inanılmaz özellikler barındırıyordu. Dünya’dakilere benzeyen yüzey şekilleri, mesela antik nehir yatakları vardı. Ayrıca devasa volkanlar vardı. Bazıları Everest’ten bile daha yüksekti. Ucu bucağı olmayan kanyonlar vardı. Birisinin uzunluğu 4000 km’yi aşıyordu. Böylece Mars, Ay’la Dünya karışımı bir yer olarak düşünülmeye başlandı.

Viking 1 ve Viking 2 (NASA – 1975) Başarıyla Tamamlandı

1975’de gönderilen Viking I ve Viking II uzay araçları, biri yörünge aracı biri de iniş aracı olmak üzere ikişer uzay aracından oluşuyordu. Viking kardeşler, Temmuz 1976’da ve Eylül 1976’da Mars’ın değişik bölgelerine indiler. Yörünge araçlarıysa Mars’ın uydusu oldular.

Viking uzay araçları Mars’a yaşam aramaya gitmişti. Yüzeye indikleri yerde sabit duran bu uzay araçlarında, aslında çok gelişmiş birer kimya laboratuvarı vardı. Araçlardan uzanan robot kollar, çevrelerindeki toprağı kazdı ve topladıkları örnekler üzerinde çeşitli deneyler yaptılar. Ne yazık ki toprağın üst kısmında hiçbir yaşam izine rastlanamadı.

Bulundukları yerde yaşama dair bir sonuç elde edemeselerde, bir zamanlar gezegen yüzeyinde akarsuların, göllerin olduğunu ve gezegene yağmur yağdığını keşfettiler. Ayrıca birçok renkli görsel gönderdiler ve panorama çekim yaptılar.

1970’lerdeki Mars görevlerinden sonra, 1990’lara kadar bir daha Mars’a uzay aracı gönderilmedi.

Mars Global Surveyor (NASA – 1996) Başarıyla Tamamlandı

1996 Kasımı’nda Mars Global Surveyor uzay aracı fırlatıldı ve Eylül 1997’de Mars yörüngesine yerleşti. Mart 1999’da gezegenin yakın mesafeden haritalamasına başladı. Gezegenin atmosferini, meteorolojik koşullarını, yüzey özelliklerini, yerçekimini, manyetik alanını inceledi. Gezegenin küresel bir manyetik alanı olmadığını keşfetti. Kuzey kutup buz örtüsünün ilk 3 boyutlu görüntülerini çıkardı.

Mars Pathfinder (NASA – 1996) Başarıyla Tamamlandı

1996 Aralığı’nda bu defa Pathfinder uzay aracı Mars’a gönderildi. Bu araç Sojourner adlı bir keşif aracını da taşıyordu. Bu hareket edebilen bir araçtı. Bu gezgin, başka bir gezegende dolaşan ilk tekerlekli araç unvanını aldı.

Pathfinder ince Mars atmosferi boyunca inişini yavaşlatmak için bir paraşüt ve çarpmayı hafifletmek için dev bir hava yastığı sistemi kullanmıştı. Daha sonra da kullanılacak olan bu yenilikçi yöntem işe yaradı. Pathfinder 16.500’den fazla görüntü çekti.

Yaklaşık 11 kg ağırlığındaki Sojourner ise bilimsel veriler toplamak için donatılmıştı. Mars atmosferini, iklimini, jeolojisini, kayaların ve toprağının bileşimini analiz etti. 550 adet görüntü gönderdi. Toplanan tüm veriler Mars’ın bir zamanlar sıcak ve nemli bir gezegen olduğunu gösterdi. Görevin başarısı gelecek Mars görevlerinin de önünü açtı.

Mars Odyssey (NASA – 2001) Devam Ediyor

2001 yılında, NASA’nın Mars Odyssey yörünge aracı Mars’a ulaştı ve yörüngeye yerleşti. Amacı Mars yüzeyini oluşturan birçok kimyasal element ve mineralin miktar ve dağılımının ilk küresel haritasını çıkarmaktı. 2 yıl boyunca bu hedeflerini başarıyla tamamladı.

Bu araç sayesinde gezegende büyük oranda hidrojen tespit edildi. Gömülü su buzu olan bölgeler belirlendi. Ayrıca Mars Odyssey’den alınan görüntüler ve diğer ölçümler, kendisinden sonra gelecek kara araçları için potansiyel iniş alanlarının belirlenmesine yardımcı oldu. Hatta olmaya devam ediyor. Yani Odyssey hala aktif çalışıyor ve 22 yılı geride bıraktığı için her sene en uzun Mars görevi rekorunu kırıyor.

Mars Express (ESA – 2003) Sadece Uydu Devam Ediyor

2003’te Avrupa Uzay Ajansı’nın fırlattığı Mars Express uzay aracı, ajansın ilk Dünya dışı gezegen göreviydi. Mars Express, bir yörünge aracı ve bir de Beagle 2 adında iniş aracından oluşuyordu.

Yörünge aracı Mars yörüngesine yerleşti ve Beagle 2, aynı gün Mars’ın atmosferine girdi. Ancak, Beagle 2’yle iletişim kurma girişimleri başarısız oldu. İletişim girişimleri Ocak ayı boyunca devam etti, ancak Beagle 2’nin Şubat ortasında kaybolduğu ilan edildi.

Mars Express Yörünge aracı ise, gezegenin güney kutbunda su buzu ve karbondioksit buzu varlığını doğruladı. Ayrıca patlayıcı volkanizmanın ve metan gazının kanıtlarını buldu. Hala görevine devam ediyor.

Mars Exploration Rovers (NASA – 2003) Başarıyla Tamamlandı

Yine aynı yıl bu kez NASA tarafından Mars Exploration Rovers görevi başlatıldı. Spirit ve Opportunity adlı gezginler Mars’a gönderildi. Her ikisi de Ocak 2004’te farklı konumlarda Mars’a indi. Kilometrelerce yol kat ettiler. Spirit 2010’a kadar, Opportunity ise 2018’e kadar aktif kaldı.

Misyonun bilimsel amacı, Mars’taki geçmiş su aktivitesine dair kanıtlar aramak ve Mars jeolojisini incelemekti. Bunun için çok çeşitli kayalardan ve topraktan örnekler alındı. Muazzam miktarda bilimsel veri toplandı.

İniş yerlerinden ayrıldıktan sonra, ikiz gezginler Dünya’ya Mars arazisinin yüzbinlerce muhteşem, yüksek çözünürlüklü, tam renkli görüntülerini gönderdi. Dört farklı spektrometre, Mars toprağının kimyasal ve mineralojik yapısı hakkında benzersiz bilgiler toplamamızı mümkün kıldı. İlk defa kullanılan özel kaya aşındırma araçları, kayaların tozlu ve yıpranmış yüzeylerinin içini incelememizi sağladı.

Gezginlerden gelen verilerle, bilim insanları, Mars’ın bir zamanlar suyla dolu olduğuna dair güçlü kanıtlar buldu. Mars’ın geçmişte mikrobiyal yaşamı desteklemiş olabileceğini düşündüren bu koşullar bilim camiasında büyük heyecan yarattı.

Mars Reconnaissance Orbiter (NASA – 2005) Devam Ediyor

2005 Ağustos’unda fırlatılan Reconnaissance Orbiter, Mars arazisinin ayrıntılarını olağanüstü bir netlikte izlemek için çok güçlü bir kamera taşıyordu. Bu kamera sayesinde NASA bir yemek tabağı kadar küçük nesneleri bile tespit edebilir hale geldi. Böylece Mars’ın jeolojisi daha ayrıntılı hale geldi. Bu uzay aracı aynı zamanda gelecekteki uzay araçları için güvenli ve bilimsel olarak önemli iniş yerlerinin tespit edilmesinde önemli bir rol oynadı. Ayrıca gezegenler arası internetin ilk kurulumunu gerçekleştirdi. Hala çalışmaya devam ediyor.

Mars Phoenix (NASA – 2007) Başarıyla Tamamlandı

2007 Ağustosu’nda gönderilen Phoenix adlı uzay aracı sabit bir yüzey istasyonuydu. Phoenix de yaptığı incelemeler sonucunda su buzunun yanı sıra, yüzeyde yaşamın ortaya çıkması için önemli birtakım kimyasal maddeler buldu.

Mars Science Laboratory (NASA – 2011) Devam Ediyor

2011 Kasım’ında Science Laboratory göreviyle Mars’a gönderilen yüzey aracı Curiosity şimdiye kadar Mars’a gönderilen en büyük ve en gelişmiş gezgindi. Bu görevde tamamen yeni bir iniş yöntemi test edildi. Önce uzay aracı bir paraşüt vasıtasıyla alçaldı. Ardından yere temastan önceki son saniyelerde iniş sisteminin roketleri ateşlenerek aracın güvenli bir şekilde yere süzülmesi sağlandı. İniş görevi başarıyla tamamlanmıştı.

Curiosity 2022 itibariyle hala aktif olarak çalışmalarına devam ediyor. 28 km’den fazla yol yaptı. Boş ağırlığı 900 kg olan bu gezgin yaklaşık bir otomobil boyutlarında. Diz hizasındaki engellerin üzerinden tırmanabiliyor. 10 adet gelişmiş bilimsel enstrüman ve 17 kamera taşıyor. Plütonyumun radyoaktif bozunması sayesinde ortaya çıkan ısıyla elektrik üreten bir radyoizotop güç sistemi taşıyor. Böylece önceki görevlerde güneş panelleri Mars tozuyla kaplanıp güçleri tükenen gezginlerin kaderini paylaşmıyor. Güneş ışığından bağımsız olarak daha esnek ve kesintisiz görev yapabiliyor.

Curiosity’nin görevi Mars’ın geçmişte basit yaşam formlarını desteklemek için doğru çevresel koşullara sahip olup olmadığını araştırmak. Bunun için 2 metreden uzun kolunu kullanıyor. Kayaları delip toz halindeki örnekleri analiz ediyor. Böylece milyarlarca yıllık Mars’ın kaya katmanlarına yazılmış tarihini insanlığa sunuyor. Hatta 2022 başlarında yaşamın önemli bileşenlerinden biri olan organik karbon buldu.

Mars Orbiter Mission (ISRO – 2013) Başarıyla Tamamlandı

Kasım 2013’te bu sefer sahneye Hindistan çıktı. Mangalyaan olarak da adlandırılan Mars Orbiter Misyonu, Hindistan Uzay Araştırmaları Örgütü (ISRO) tarafından başlatıldı. Hindistan’ın ilk gezegenler arası göreviydi. Eylül 2014’te uzay aracı başarılı bir şekilde Mars yörüngesine yerleştirildi. Böylece ISRO, Mars yörüngesine ulaşan dördüncü uzay ajansı oldu. Hindistan, Mars yörüngesine ulaşan ilk Asya ülkesi ve dünyada bunu ilk denemesinde başaran birinci ulus oldu.

Misyonun birincil amacı gezegenler arası bir görevin tasarımı, planlaması, yönetimi ve operasyonları için gerekli teknolojileri geliştirmekti. Aslında bu Hindistan’ın kendini geliştirme projesiydi diyebiliriz. İkincil amaç ise, yerli bilimsel araçları kullanarak Mars’ın yüzey özelliklerini, morfolojisini, mineralojisini ve Mars atmosferini keşfetmekti.

Mars Orbiter Misyonu Nisan 2022’de uzay aracının güç kaynakları tükendiği için sona erdi. Araçla iletişim kesildi. 6 aylık planlanan görev, süresini fazlasıyla aşmıştı. 74 milyon dolarlık rekor düşük bir bütçeyle tamamlandı ve bugüne kadar ki en ucuz Mars görevi olmayı başardı.

MAVEN (NASA – 2013) Devam Ediyor

Yine 2013 Kasım’ında NASA tarafından Mars yörüngesine gönderilen MAVEN uzay aracı, Kızıl Gezegen’in tarihi boyunca yaşadığı dramatik iklim değişikliğini anlamaya çalıştı. Uzun zaman önce kaybolan kalın atmosfer tabakasının sebeplerini araştırdı. Mars’ın yaşamı destekleyebilecek bir çevreye sahip olup olmadığını anlamaya çalıştı. Hala da bu görevler üzerinde çalışmaya devam ediyor.

ExoMars (ESA, Roscosmos – 2016) Sadece Uydu Devam Ediyor

Mart 2016’da fırlatılan Trace Gas Orbiter, ESA ve Roscosmos iş birliğiyle inşa edilen, atmosferik araştırma uydusuydu. ExoMars misyonunun amacı Mars’ta geçmiş yaşam belirtilerini aramak, Mars suyunun ve jeokimyasal ortamının nasıl değiştiğini bulmak, atmosferik eser gazları ve bunların kaynaklarını araştırmaktı. Trace Gas Orbiter’le beraber gönderilen Schiaparelli isimli gezgin iniş esnasında gezegen yüzeyine çakıldı fakat uydu hala çalışmalarına devam ediyor.

InSight Lander (NASA – 2018) Başarıyla Tamamlandı

Mayıs 2018’de Mars’a gönderilen InSight adlı sonda sabit bir istasyondu ve gezegenin derin iç kısmını incelemek için tasarlanmıştı.

InSight, sismik aktiviteyi ölçmek ve gezegenin içinin doğru 3D modellerini sağlamak için Mars yüzeyine sismograf yerleştirdi. 1300’den fazla sismik olayı ölçtü. Böylece Dünya dışı bir gezegende ilk defa deprem kaydedildi. Ayrıca Mars’ın erken jeolojik evrimini inceledi. Bu sayede Güneş sistemindeki karasal gezegenlerinin nasıl oluştuğuna dair veri topladı. Aralık 2022’de aşırı toz nedeniyle şarj olamayan uzay aracının gücü tükendi. Böylece görev sona ermiş oldu.

Emirates Mars Mission (MBRSC – 2020) Devam Ediyor

Temmuz 2020’de sahneye bu kez Birleşik Arap Emirlikleri çıktı. Hope isimli Mars misyonunu başlattı. Hope, Şubat 2021’de başarıyla yörüngeye yerleştirildi. Birleşik Arap Emirlikleri Mars’a ulaşan beşinci ülke ve ilk denemesinde Mars’ın yörüngesine başarıyla giren ikinci ülke oldu. Hope, şu an görevi dahilinde Mars atmosferini ve hava durumunu incelemeye devam ediyor. Sadece Mars misyonu olmasının ötesinde Birleşik Arap Emirlikleri tarafından ülke ekonomisine ve nitelikli iş gücüne bir yatırım olarak görülüyor.

Tianwen-1 (CNSA – 2020) Devam Ediyor

Yine Temmuz 2020’de başka bir Asya ülkesi kendini gösterdi. Tianwen-1 görevi, Çin Ulusal Uzay Dairesi tarafından başlatıldı. Bir yörünge aracı, bir iniş aracı ve bir gezginden oluşuyordu. Toplam kütlesi yaklaşık beş ton olan uzay aracı, Mars’a fırlatılan en ağır sondalardan biriydi. Uydu aracı Şubat 2021’de yörüngeye yerleştirildi. Zhurong gezgini ise Mayıs 2021’de başarılı bir şekilde gezegene yumuşak iniş yaptı. Böylece Çin, Sovyetler Birliği ve Amerika Birleşik Devletleri’nden sonra hem Mars yüzeyine yumuşak bir şekilde inen hem de Mars yüzeyinden iletişim kuran üçüncü ulus haline geldi. Hatta ilk denemesinde Mars’ta yörüngeye uydu yerleştiren, iniş gerçekleştiren ve gezinme görevini başaran ilk ülke oldu.

Misyonun bilimsel hedefleri; Mars jeolojisini, iç yapısını, mevcut ve geçmiş su kaynaklarını ve atmosferini araştırmaktı.

Çin bu görevle uzay, iletişim ve kontrol teknolojilerini geliştirmeyi amaçlamıştı. Amacına ulaştı. Mars yüzeyinin ayrıntılı haritası çıkarıldı. Ayrıca Ulusal Uzay Dairesi, uzay aracını başarılı bir şekilde yörüngeye oturttuğu ve gezgini de indirdiği için yeteneklerini ispat etmiş oldu. Yani görev oldukça başarılı oldu diyebiliriz. Şu anda hem uydu hem de gezgin görevine devam ediyor.

Mars 2020 Mission (NASA – 2020) Devam Ediyor

Ve son olarak 30 Temmuz 2020’de NASA tarafından fırlatılan Perseverance gezginiyle Ingenuity helikopteri, Mars’a başarıyla fırlatılan son uzay araçları oldular.

Şubat 2021’de gezegene indirilen Perseverance, orta düzeyde yükseltilmiş olmasına rağmen, önceki gezgin Curiosity’le benzer bir tasarıma sahip. Yine bir otomobil boyutunda. Daha uzun süre görev yapabilmesi için nükleer güçle çalışan gezgin, 2 metreden uzun robotik bir kol, kimyasal analiz cihazı, karotlu sondaj, on dokuz kamera ve iki mikrofon taşıyor. Perseverance’ın mikrofon taşıması Mars görevlerinin 50 yıllık tarihinde bir ilk. Artık elimizdeki görüntülere Mars’ın ince atmosferinde yayılan ses dalgaları da eklendi.

Mars’ın ses kayıtları

Bu ses dalgaları dünyadakinden daha yavaş hareket ediyor. Saniyede 240 metre. Ayrıca yüksek frekanslı sesler çok hızlı yutuluyor. Tüm bu etmenler, Mars’a giden ve birbirlerinden sadece beş metre uzakta duran iki kişinin sohbet etmesinin zor olacağını gösteriyor.

Gezgin ayrıca başka bir gezegende ilk kez uçan mini helikopter Ingenuity’yi de Mars’a taşıdı. Bu mini helikopter Aralık 2022 itibariyle Mars’ın son derece ince olan atmosferinde 37 başarılı uçuş gerçekleştirdi. Perseverance bu uçuşları kaydetti. Böylece başka bir gezegende başka bir uzay aracını duyan ve görüntüleyen ilk uzay aracı oldu.

Helikopterin sesleri ve görüntüleri

Mars 2020 misyonu halen devam ediyor. Misyonun temel hedefi Mars’ta yaşam arayışı. Perseverance yalnızca geçmişteki yaşanabilir koşulların işaretlerini aramakla kalmıyor. Şu anki muhtemel mikrobiyal yaşamın belirtilerini de arıyor. Hatta topladığı örnekleri gelecek görevlerle dünyaya göndermek için depoluyor. En dikkat çekici görevlerinden biri de Mars yüzeyinde oksijen üretmek için tasarlanmış bir aleti test ediyor. Böylece gelecekte insanları Mars’a götürme hedefine de katkı sağlıyor. Hatta bu test başarılı oldu. MOXIE Mars’ta yaptığı ilk testte karbondioksitten 5.37 gram oksijen gazı üretti. Üretmeye de devam ediyor. Bu, gelecekte astronotlar için hem solunabilir oksijen hem de hidrojenle birleştirildiği taktirde su bile elde etmeyi sağlayabilir.

Mars’ta Yaşam Var Mı? (Ya Da Var Mıydı?)

Günümüzde Mars’ın yüzey koşulları, canlıların yaşaması için uygun değil. Sıcaklık ortalama -60°C. Çok ince olan atmosferinde oksijen çok az bulunuyor. Yüzeydeki basınç da yeryüzündekinin yüzde biri kadar. Yoğun bir atmosferi olmadığından, gezegen sürekli öldürücü kozmik ışınların etkisi altında. Ama belki de en önemlisi Mars’ın yüzeyi Dünya’daki en kuru çölden daha kuru; hem de birkaç milyar yıldır. Ne yazık ki bu koşullar altında yüzeyde sürekli olarak sıvı halde su bulunamıyor. Bu haliyle en dayanıklı bakterilerin bile Mars’ın yüzeyinde yaşaması olanaksız.

60 yıldır devam eden yoğun araştırmalara rağmen, Mars’ta şu ana değin, yaşayan herhangi bir canlıya rastlanamadı. Herhangi bir fosil de bulunamadı.

Ancak gerek gezegenin yüzeyinde görülen gerekse araştırmalarla ortaya çıkartılan birçok çarpıcı olgu geçmişte Mars’ın yüzeyinde bol miktarda su olduğunu hatta yoğun bir atmosferi bulunduğunu ortaya koydu.

Dolayısıyla Dünya’da bile bazı sıra dışı koşullarda, mesela okyanus tabanlarındaki bacalardan çıkan 100°C’den daha sıcak sularda, Antarktika’da -50°C’den düşük sıcaklıkta kayaların içinde, asit ya da baz düzeyi aşırı yüksek ortamlarda ya da yerin birkaç km altındaki sıcak kayaların içinde yaşayan bakterileri göz önüne alınca, benzer ya da biraz daha dayanıklı birtakım mikroorganizmaların Mars’ta hala yaşıyor olduğunu düşünmek pek de yersiz sayılmaz.

İnsanların Mars’ta yaşayan mikroorganizma arayışları daha uzun süre devam edeceğe benziyor. Büyük olasılıkla bu konudaki açık yanıtı ilerleyen yıllarda Kızıl Gezegen’e gidecek ilk insanlar verecek. Eğer Mars’ta birtakım canlı mikroorganizmalar bulunursa, yapılacak olan ilk şey, tıpkı bizim gibi DNA temelli canlılar olup olmadıklarını incelemek olacaktır. Eğer DNA taşıyorlarsa, bu kez de yaşamın acaba Dünya’da ortaya çıkıp oradan mı Mars’a gittiği, yoksa Mars’ta doğup oradan mı Dünya’ya geldiği araştırılmaya başlanacaktır. Ama DNA taşımayan, yani farklı kökenden canlılar bulunursa, o zaman da yaşamın, evrenin farklı noktalarında da evrimleşebileceği kanıtlanmış olur. Belki de evrendeki canlılık tahmin ettiğimizden çok daha yaygındır.

Gelecek Mars Görevleri

Mars gerçekten de binlerce yıldır insanlığın ilgisini çeken bir gezegen oldu. Şu anda 3 gezgin, 1 mini helikopter ve 7 uydu tarafından incelenmeye devam ediyor. Dahası da yolda. ABD, Çin, Avrupa Birliği, Rusya, Hindistan, Japonya ve Kanada gibi ülkelerin yakın zamanda Mars için yepyeni planları var. Bu görevler Mars’tan ve uydularından örnek toplayıp Dünya’ya getirmeyi hatta Mars’a astronot göndermeyi bile hedefliyor. Elon Musk’ın SpaceX’i gibi özel şirketler bile artık Mars konusunda planlar yapıyor.

Peki orada bir koloni kurmak gerçekten mümkün mü? Kursak bile ne tür zorluklarla karşılaşacağız?

Gelin biraz da bunlara bakalım.

Mars’ta Koloni Kurmak Mümkün Mü?

Günler Dünya’dakine benzerlik gösterse de Mars, Güneş’e çok uzak. Bu yüzden Dünya’dakinin sadece %40’ı kadar bir Güneş enerjisi alabiliyor. Bir de Mars’ta oluşan devasa toz fırtınaları da eklenince Güneş’i görmek bir hayli zorlaşıyor. Anlaşılan o ki Mars’ta nükleer enerji kullanmak daha faydalı olabilir.

Mars’ın bir atmosferi bulunsa da Dünya’nın sadece %1’i kadar. Çoğunlukla karbondioksitten oluşması da cabası. Bu yüzden bir üs kuracaksak üssümüzü azot ve oksijenden oluşan yapay bir atmosferle doldurmamız gerekecek.

Ayrıca geniş bir manyetosfer ya da yoğun bir atmosfer olmadığı için uzaydan gelen tüm radyasyonun yarısı yere ulaşıyor. Bu da Mars’ta yaşayacak olanların kanser olma riskini önemli derecede artıracak. Bunun için üssümüzü çok sağlam birtakım önlemler alarak korumamız gerekecek. Ancak ne yaparsak yapalım yine de Dünya’daki korumayı sağlayamayız.

Başka bir sıkıntı ise Mars tozu. Bu toz çok ince ve elektrostatik olarak o kadar yüklü ki her şeye yapışacak. Yaşam alanlarına girmesi ve üste çalışan astronotların ciğerlerine kaçmasının hiç iyi olmayacağını söyleyebiliriz. Sadece ince ve inatçı olduğu için değil aynı zamanda zehirli olduğu için.

Beslenme işini topraksız tarım kullanarak yapmak da en mantıklısı olacak sanırım.

Tüm bu sorunları çözsek bile yer çekiminin düşük olması yepyeni başka problemleri getiriyor. Mars’taki yer çekimi Dünya’nınkinin %37’si kadar. Bu kas erimesi ve kemik kaybı demek.

Hatta kardiyovasküler problemler.

Bu yüzden gün içerisinde sık sık egzersiz yapmak gerekecek. Bir de Mars’ta fazla kalmasak iyi olur. Ne kadar zor ve masraflı olsa da birkaç yılda bir Dünya’ya dönmek sağlıklı kalabilmenin tek yolu. Bu sayede sadece beden sağlığı değil akıl sağlığı da daha stabil kalabilir. En azından işleri tamamen yoluna koyana kadar.

Başlangıçlar hep zordur.

Mars ve Dünya arasında olan milyonlarca kilometre bir başka dezavantaj. Yörüngeleri ancak her iki yılda bir birbirine yakın olacak şekilde. Bu yüzden acil bir durumda Dünya’dan yardım göndermek ayrı bir sıkıntı. Ayrıca zaten insanların ihtiyaç duyduğu suyu, yiyeceği, oksijeni oraya taşımak inanılmaz bir maliyet getirecek. Bu yüzden en azından suyu ve oksijeni orada elde etmenin bir yolunu bulmamız gerekiyor. Bu konuda umut verici çalışmalar var.

Ne olursa olsun eğer yeterince kararlı ve azimli olursak tüm sorunları aşabiliriz.

Sonuç:

Mars’a gitmek önemli. Çünkü eğer orada bir yaşam belirtisine rastlarsak yalnız olmadığımızı ya da evrende yalnız olmayabileceğimizi anlayacağız.

Eğer rastlamazsak bu da önemli. Bu sayede biyolojik yaşamın oldukça nadir ortaya çıkan bir kavram olduğunu anlayabiliriz.

İnsanlar içinde bulunduğumuz yüzyılda Mars’a gidebilir, ne var ki Mars’a gitmek Ay’a gitmekten çok daha zor. Ay yalnızca üç günlük mesafede ve 380 bin km uzaklıkta. Mars’a gidiş ise yedi ay sürüyor ve aşılması gereken mesafe 225 milyon km. Bu mesafe robotlar için sorun olmayabilir ama insanlar için gerçekten problem.

Fakat her şey hayal etmekle başlar. Hayal etmek gerçekleştirmek yolunda atılmış en önemli adımlardan birisidir. Uzayda gelecek var, bilim var. Bugün insanlığın yararına olan pek çok teknoloji uzay programlarının bir yan ürünü olarak ortaya çıktı. Belki Mars’ta karbondioksiti geri dönüştürmeyi öğreneceğiz. Dünya’daki iklim değişikliğine bir çare bulacağız. Mesela atıklarımızı %100 geri dönüştürmeyi ve yeniden kullanmayı Mars’ta kurulan kolonimize borçlu olduğumuz bir dönem gelebilir. Bundan da önemlisi Mars görevleriyle insan ırkı tek bir gezegene sıkışıp kalmaktan kurtulabilir.

Mars, yıldızlararası bir medeniyet olma yolunda atılacak en önemli adım.

Tüm bunları gerçekleştirebilmek için önce barış içinde bir dünya inşa etmeliyiz. Sadece birkaç ülkenin değil bütün ulusların uzay yarışına katkı sağlaması gerek. Yeni yılda hepinize savaşların ve salgın hastalıkların olmadığı, aydınlık bir dünya diliyorum. 2023’te Holosen’in yeni videolarına maddi destek sağlamak isterseniz bütçenize zarar vermeden çok küçük miktarlarla kanala katılabilirsiniz.

Mutlu yıllar.

Kaynaklar ve İleri Okuma:

Bir Nefeste Evren – COLIN STUART

50 Soruda Evren – ÇAĞLAR SUNAY

Evren 101 – CAROLYN COLLINS PETERSEN

Astronomi for Dummies – STEPHEN P. MARAN

https://mars.nasa.gov/mars-exploration/missions/?page=0&per_page=99&order=date+desc&search=

https://en.wikipedia.org/wiki/List_of_missions_to_Mars

https://www.britannica.com/place/Olympus-Mons

https://en.wikipedia.org/wiki/Olympus_Mons

https://en.wikipedia.org/wiki/Valles_Marineris

https://mars.nasa.gov/gallery/atlas/valles-marineris.html

https://en.wikipedia.org/wiki/Mars

https://simple.wikipedia.org/wiki/North_Polar_Basin_(Mars)

https://en.wikipedia.org/wiki/Mars_Orbiter_Mission

https://en.wikipedia.org/wiki/ExoMars#First_launch_(2016)

https://en.wikipedia.org/wiki/Emirates_Mars_Mission

https://en.wikipedia.org/wiki/Tianwen-1

https://en.wikipedia.org/wiki/Mars_2

https://en.wikipedia.org/wiki/Mars_3

https://en.wikipedia.org/wiki/Giovanni_Schiaparelli

https://tr.wikipedia.org/wiki/Galileo_Galilei

Mars: Yeni Evimiz yazısı ilk önce Holosen üzerinde ortaya çıktı.

Evren…

Eğer başlangıcı olan her şeyin bir de sonu varsa evrenimiz de bir gün ölecek demektir. Yani sevdiğiniz, değer verdiğiniz, önemsediğiniz her şey bir gün yok olacak. Perde sonsuza dek kapanacak. Peki, bu ölüm ne zaman gerçekleşecek? Daha da önemlisi nasıl gerçekleşecek?

Bilim insanlarının bu sorunun cevabı için bazı hipotezleri var. Gelin bu videoda bunlara kısaca bir bakalım.

1-Büyük Yırtılma (Big Rip)

Havaya attığınız bir taş, tahmin edebileceğiniz gibi Dünya’nın kütleçekimi nedeniyle yere düşer. Fakat bir an için, havaya fırlattığınız taşın yere düşmeyip, tam tersine, Dünya tarafından itildiğini ve giderek daha hızlı bir şekilde bir daha geri dönmemek üzere uzaya doğru yol aldığını hayal edin. Tuhaf olurdu değil mi?

Aslına bakarsınız, bu şaşırtıcı durum tam da astronomların evrenimizle ilgili gözlemlediği şey. 1998’de keşfettik ki evrenimiz sürekli genişliyor. Üstelik bu genişlemenin hızı da sürekli artıyor.

Peki, evrenin genişlemesi tıpkı gaz pedalına basıldıkça hızlanan bir araba gibi sürat kazanıyorsa, bu sürati ona veren güç ne?

Bilim insanları galaksileri birbirinden uzaklaştıran bu itici güce “Karanlık Enerji” adını vermişler. Evrenin %70’ini oluşturan bu enerjiye “karanlık” denmesinin nedeni, hakkında neredeyse hiçbir şey bilmiyor oluşumuz.

Şimdi…

Eğer karanlık enerji evrenin genişlemesini hızlandırıyorsa uzay daha hızlı bir tempoda esnemeye devam edecek demektir. Daha fazla uzay, daha güçlü karanlık enerji demek olduğu için genişleme sürekli hızlanacak. Nihayetinde ise kontrolden çıkmış şiddetli bir etkiye dönüşecek.

Zamanla yıldızlar arasındaki uzay-zaman dokusu o kadar çok esneyecek ki karanlık maddenin bir arada tutucu etkisi yok olacak ve galaksiler parçalanacak. Yıldızlar ve gezegenleri arasındaki uzay da büyüyecek ve yıldız sistemleri genişlemenin karşısında dağılacak.

Tüm bunların olmasının sebebi kütleçekim kuvvetinin karanlık enerji karşısında zayıf kalıyor oluşu.

Evrenin Temel Kuvvetleri

Bildiğiniz gibi evrene hükmeden dört temel kuvvet var. Bu temel kuvvetler; caddede yürümekten nükleer santralleri çalıştırmaya, yıldızların parlamasından galaksilerin bir arada durmasına kadar her yerde işliyor. Her gün deneyimlediğimiz (ve çoğunun farkında olmadığımız) tüm kuvvetler şu dört temel kuvvete indirgenebilir:

1-Kütleçekim kuvveti

2-Elektromanyetik kuvvet

3-Zayıf nükleer kuvvet

4-Güçlü nükleer kuvvet

Kütleçekim kuvveti evrendeki en zayıf kuvvet. Bu sebeple Büyük Yırtılma senaryosunda ilk önce birbirlerine kütle çekimiyle bağlanan sistemler çökecek. Daha sonra, elektronları atomların çekirdeklerine bağlayan elektromanyetik kuvvet düşecek. Elektronlar ve çekirdekler arasındaki alanın genişlemesi bu gücün önüne geçecek ve atomlar tuzla buz olacak. En sonunda ise proton ve nötronları çekirdekte bir arada tutan güçlü nükleer kuvvet de karanlık enerjinin gücüne karşı koyamayacak. Sonunda evren, sonsuz sayıda başıboş parçacığın birbirine ulaşamayacağı bir yer haline dönüşecek.

Uzun lafın kısası arkadaşlar, evrendeki her şey lime lime olacak. Astronomlar bu olaya “Büyük Yırtılma” (Big Rip) adını vermişler. Eğer evrenin sonu bu şekilde olursa evren geniş ve kocaman bir hiçlik denizine dönüşecek. Büyük yırtılma senaryosunda astronomlar evrenimizin yaklaşık olarak 22 milyar yıl sonra öleceğini tahmin ediyor.

Benim düşünceme göre en mantıklı hipotezlerden biri bu. Aynı zamanda en acıklısı da…

2-Büyük Donma (Big Freeze)

Bildiğiniz gibi bütün sistemler zamanla entropi kazanır. Yani düzenden düzensizliğe doğru bir geçiş vardır. Odanıza parfüm sıktığınızda moleküller giderek dağılır ve en sonunda bütün odaya yayılır.

İşte aynı bunun gibi “Büyük Donma” hipotezine göre karanlık enerjinin evreni genişletmesi yüzünden iki trilyon yıl sonra Yerel Grup haricindeki tüm galaksiler gözlemlenebilir evrenimizin dışına çıkacak. Tüm galaksilerin birbirlerinden uzaklaşma hızı ışık hızını aşacak. 100 trilyon yıl içerisinde galaksilerdeki bütün yıldızlar ölecek ve yeni yıldızları oluşturmak için yeterli ham madde olmayacağından yıldız oluşumu duracak.

Evrende, kütlesi en büyük cisimler olarak karadelikler, nötron yıldızları, beyaz cüceler ve kahverengi cüceler kalacak. Toplam madde kütlesinin yüzde 90’ını iyice sönükleşmiş ya da sönükleşmekte olan beyaz cüceler oluşturacak. Sonunda hepsi birer siyah cüceye dönüşecek.

Son yıldızların da sönmesinden sonra Samanyolu ve evrenin her yanı karanlığa bürünecek. Ancak zaman zaman beyaz cücelerden bazıları çevreden topladıkları maddeyle 1.4 Güneş kütlelik sınırı aşıp 1a tipi süpernova yapacak ve kısa bir süre için yakın çevresini aydınlatacak. Yine ender olarak bir kahverengi cüce bir beyaz cüceyle çarpışacak ve bir kırmızı cüce yıldızı oluşacak. Bu cisimler yakın çevresini 10 trilyon yıl kadar daha aydınlatabilecekler.

10²⁷ yıl sonra galaksilerdeki bütün madde merkezdeki süper kütleli karadeliklerde toplanacak. Ve nihayet 10⁴⁰ yıl sonra protonlar ve nötronlar bozunacak ve daha basit atom altı parçacıklara dönüşecek. Böylece evrende yalnızca karadelikler kalacak.

Bu sırada evrenin ortalama sıcaklığı neredeyse mutlak sıfır olacak. Ancak karadelikler de sonsuza dek var olamayacaklar. 10¹⁰⁰ yıl sonra bütün karadelikler “Hawking Işıması” nedeniyle buharlaşacaklar. Sonunda sadece oldukça seyrelmiş fotonlar kalacak ve bunlar da çözündüğünde evrendeki bütün etkileşim sona erecek ve entropi en yüksek seviyeye ulaşacak.

Bu da bizi acı sona getiriyor. Ölü bir evren.

Büyük Yırtılma ve Büyük Donma Arasındaki Fark

Aslında büyük donma ve büyük yırtılma biraz birbirlerine benziyorlar. İkisi de evrenin genişlemesinden kaynaklanan bir ölümü betimliyor.

Aralarındaki temel fark ise şu:

Büyük donma senaryosu, karanlık enerjinin itim kuvvetinin zamanla zayıflayacağını ve evrenin parçalanıp gitmesine müsaade etmeyeceğini öngörüyor. Bunun yerine madde inanılmaz uzun ama sonlu bir sürede ışınıma uğruyor. Her şey cansız, ölü ve soğuk bir hal alıyor.

3-Büyük Çöküş (Big Crunch)

İlk iki senaryoda da evrenin karanlık enerjinin itimiyle genişlediğinden bahsettik. Büyük Çöküş senaryosuna göreyse bu genişleme trilyonlarca yıl sonra yavaşlayacak ve hatta durarak tersine dönecek. Eğer evrendeki karanlık enerji zamanla azalırsa kütleçekimi evrene hakim kuvvet haline gelecek. Maddenin yarattığı kütleçekim etkisi evrenin kendi içine çökmesine neden olacak.

Yani adeta filmi geri sarmışsınız gibi her şey 13.8 milyar yıl önceki haline geri dönecek. Galaksiler iç içe geçecek, evren küçülecek ve ısı her yerde birden artmaya başlayacak. Büyük Çöküş’ten yüz bin yıl önce kozmik mikrodalga arkaplan ışıması birçok yıldızın yüzeyinden bile daha sıcak hale gelecek. Dakikalar önceyse atom çekirdekleri parçalanacak ve dev karadelikler her şeyi yutacak. En sonunda Büyük Patlama’yı yaratan o tekillik yeniden meydana gelecek.

Fakat bu hipotezin güzel bir tarafı var. O da şu:

Evren tekillik anına tekrar döndüğünde yeniden patlayarak yepyeni bir evren yaratabilir. Bu da bizi “Büyük Sıçrama” hipotezine getiriyor.

4-Büyük Sıçrama (Big Bounce)

Bu senaryoya göre evrenimiz “Büyük Patlama” teorisinin söylediği gibi bir hiçlikten, bir sıfır noktasından var olmadı. Evrenimizin başlangıcındaki tekillik aslında bizden önceki evrenin kendi içine çöküp oluşturduğu tekillikti. Yani bizden önceki evren de kendi içine çöküp yeniden sıçradı ve genişledi. Böylece yeni bir evren meydana geldi.

Eğer bu hipotez doğruysa evrenimiz bizden önce de defalarca kez çöküp tekrar tekrar Büyük Patlama’yla yeni evrenler oluşturdu. Bizden sonra da bunu yapacak. Kısacası Büyük Sıçrama hipotezi evrenin sonsuz bir döngü içerisinde genişleyip çöktüğünü ve bunun sürekli tekrar edeceğini iddia ediyor. Üstelik her yeni evren yepyeni parametrelerle meydana geldiği için hem evrenin ömrü hem de doğa yasaları sürekli değişiyor.

Eğer bu doğruysa bazı evrenlerde bambaşka yapılara sahip canlılar evrimleşebilir ya da canlılık hiç ortaya çıkmayabilir. Hatta gezegenlerin, yıldızların, karadeliklerin hiç olmadığı evrenler bile meydana gelebilir. Bunu, çok sayıda zarı sonsuz kere atmaya benzetebiliriz.

Sonuç:

Bu videoda anlattığım tüm hipotezler bilim insanlarının şu anki bilgileriyle ortaya koyduğu olası senaryolar. Karanlık madde ve karanlık enerji hakkındaki bilinmezler gelecekte bu senaryoları değiştirebilir.

Bu videoyu daha iyi anlayabilmeniz için karanlık madde ve karanlık enerji hakkında yayımladığım videoya da mutlaka bakmanızı tavsiye ediyorum. Bu iki karanlık güç arasındaki savaş daha milyarlarca yıl devam edecek. Bu da evrenin sonunun nasıl olacağı hakkında bildiklerimizin değişebileceği anlamına geliyor. Elimizdeki senaryolara yenilerini ekleyebiliriz ya da bir tanesi üzerine yoğunlaşabiliriz.

Ama öyle görünüyor ki döngüsel model gerçek olsa bile her şeyin bir sonu var. Şu an içerisinde yaşadığımız evren bir gün tekrar meydana gelecek olsa bile bu bizim türümüzün kesin olarak sonu demektir.

Bu bana biraz garip hissettiriyor arkadaşlar. Size ne hissettirdiğini de merak ettim doğrusu. Yorumlarda düşüncelerinizi benimle paylaşabilirsiniz.

Gerçek olan bir şey varsa o da bu evrenin varlığı. Onun gizemleri üzerine kafa yormak bir ayrıcalık. Bunun tadını çıkaralım…

Kaynaklar ve İleri Okuma:

50 Soruda Evren – ÇAĞLAR SUNAY

Bir Nefeste Evren – COLIN STUART

https://evrimagaci.org/evrene-hukmeden-kadim-gucler-dogadaki-dort-temel-kuvvet-hangileridir-9552

https://evrimagaci.org/evrenin-genislemesi-galaksi-kumeleri-neden-birbirinden-uzaklasiyor-4448

Evrenin sonu nasıl olacak? yazısı ilk önce Holosen üzerinde ortaya çıktı.

Randevu günü geliyor. Bir sürü uyuşturucu iğneden sonra operasyon başlıyor fakat inatçı dişler bir türlü çıkmak bilmiyor. En sonunda operasyonun bittiğini öğrenip rahatlıyorsunuz ve evinize gidiyorsunuz.

Aradan geçen birkaç günün sonunda arkadaşlarınız size dişçi randevunuzun nasıl geçtiğini sorduğunda şöyle anlatıyorsunuz:

“Zaman durmuş gibiydi. Bir türlü bitmek bilmedi. Umarım sizin başınıza gelmez.”

Şimdi başka bir gününüze bakalım.

Bir partidesiniz. En sevdiğiniz arkadaşlarınızla beraber çılgınlar gibi eğleniyor, karaoke yapıyor, eskilerden bahsedip kahkahalarla gülüyorsunuz. Yanınızda da sevgiliniz var. Herkes çok mutlu.

Ertesi sabah kahvaltıda sevgilinize şöyle diyorsunuz:

“Ya dün gece zamanın nasıl geçtiğini hiç anlamadım. Keşke hiç bitmeseydi.”

Peki, neden böyle?

Neden güzel anlarımız çabucak bitip giderken, korku dolu ya da stresli anlar uzayıp, hiç bitmeyecekmiş gibi geliyor?

İç zamanımız, saatlerin gösterdiği zamandan farklı mı işliyor?

Tüm bu soruların cevabını arayacağız arkadaşlar ama önce gelin isterseniz “Zaman nedir?” sorusuna kısa bir cevap vermeye çalışalım. Çünkü iç zamanımızın neden farklı işlediğini anlayabilmemiz için zaman kavramının fizikçiler açısından nasıl tanımlandığını da anlamamız gerekir.

Zaman nedir?

Amerikalı mucit ve devlet adamı Benjamin Franklin “Zaman yaşamın hammaddesidir” diye yazmıştı. Alman bilim insanı Albert Einstein ise “Zamanın sadece bir yanılsama” olduğunu söylüyordu. Peki, hangisi haklı?

Belki de ikisi de haklıdır.

Aslında zaman, gezegenlerin ya da saatin, yani bir nesnenin hareketleri değil. Yani zamanın saatle veya hareketin sayılmasıyla ölçülmesi zamanın kendisi değil. Bizim ölçtüklerimiz sadece aralıklar. Mesela; Dünya kendi ekseni etrafında bir tur döndüğünde bir gün geçti deriz ve bugünkü evrensel kabule göre bu dönüşe 24 saat demişiz. Ya da Dünya Güneş’in etrafında bir tur döndüğünde buna da bir yıl deriz.

Peki, şimdi size bir soru.

Neredeyse kesin bir şekilde tahmin edilebilir olan bu hareketler olmasaydı yine zamandan bahsedebilecek miydik?

Değişimi ancak değişmeyen bir şeyle bağlantı kurarsak anlayabiliriz. Dünya Güneş’in etrafında dönüyor, fakat biz dünyanın dönüşünü hissetmiyoruz. Aynı anoloji zaman içinde geçerli. Zaman akar gider ama hissetmeyiz. Benzerliklerin ardıllığı olmak zorundadır. Fakat ardıllık akıldadır.

Öyle görünüyor ki zihin veya akıl olmadan zamandan söz edemeyiz.

Zaman, Newton ve Einstein

Zamanı ölçmek için bir zaman noktasına yani bir olayın gerçekleşmesine ihtiyacımız var dedik. Bir zaman aralığı için iki olay olması lazım. Bu sayede olayların ya da değişimlerin düzenli bir dizisi, bir “saat” gibi kullanılabilir. Bir sarkacın salınımları, kum saati, Güneş saati ya da sezyum atomunun titreşimleri ile zamanı ölçebiliriz. İşte tüm bunlar hareketle zaman arasında kopmaz bir bağ olduğuna işaret ediyor.

Peki arkadaşlar, zaman hareketle temelden bağlıysa mutlak mıdır; yoksa gözlemcinin hızına mı bağlıdır?

Newton, iki olay arasındaki zaman aralığının kesin bir şekilde ölçülebileceğini düşünüyordu. İyi bir saat kullanılması koşuluyla kim ölçerse ölçsün, aynı sonuç elde edilebilirdi. Bu yüzden Newton’un mutlak zamanı, alıştığımız gündelik zamanla çok uyuşuyor.

Newton’a göre zaman ilk olarak, hiç durmaksızın ileri doğru akıp giden bir şey. Geçmişe gidip de örneğin doğum tarihinizi biraz ileriye ya da geriye alamazsınız. İkinci olarak ise, mutlak bir şey; herkes ve her hareket eden nesne için değişmeyen bir şey. Yani Newtoncu kuramda zaman, evrensel. Herkes hemen hemen aynı zamanlarda büyüyor ve yaşlanıyor.

Fakat bugün biliyoruz ki durum gerçekte böyle değil.

“Haydaaa. Nasıl durum böyle değil? Herkes aynı zamanın içinde yaşamıyor mu?” dediğinizi duyar gibiyim.

Bana kızmayın. Isaac Newton’a kafa tutan sevgili Albert Einstein böyle diyor.

Diyor ki:

“Zaman görecelidir.”

İyi de bu ne demek?

Özel ve Genel Görelilik

Bildiğiniz gibi Einstein, mucize yıl denilen 1905 yılında 4 makale yayımladı. Bu sayede sadece zaman kavramının değil uzay kavramının da göreli olduğu anlaşıldı. Einstein bunu özel ve genel görelilik teorileriyle açıkladı.

Özel görelilik kuramına göre zaman, farklı hızlardaki gözlemciler için farklı akıyor. Genel görelilikte ise kütle çekim kuvveti, uzay-zamanı büküyor; zamanı değiştiriyor; onun hızlı veya yavaş akmasına yol açıyor.

Buradan anlıyoruz ki zamanın değişmesi iki faktöre bağlı:

Birincisi hareket, ikincisi ise kütle çekim kuvveti.

Yani eğer ben hareket etmeye başlarsam zaman benim için başka bir referans noktasına göre farklı akmaya başlayacak. Ya da mesela bir karadeliğin yakınına gidersem kütle çekimi o kadar artacak ki artık zaman benim için dünyadaki bir insana göre farklı akacak.

Bu konuları daha önce yayımladığım “Zaman nedir?” ve “Zamanda yolculuk mümkün mü?” adlı videolarda konuşmuştuk. Daha detaylı bilgi isteyenler o videolara bakabilirler.

Zaman neden bazen hızlanır bazen de durur?

Şimdi.

Buraya kadar zamanı fizik perspektifinden anlamaya çalıştık. Ancak bir de bizim zamanı algılama biçimimiz diye bir şey var. Biraz da bunu konuşalım isterseniz.

Hani videonun başında bazı sorular sordum ya:

“Neden güzel anlar çabucak bitip giderken, korku dolu anlar uzayıp, hiç bitmeyecekmiş gibi geliyor? Bilincimizin zamanı saatlerin gösterdiği zamandan farklı mı?” gibi sorular sormuştum.

Aslında her insanın kendine özgü bir iç zamanı var. Bu iç zamanımız kendi gizemli yasalarına itaat ediyor. Yani zaman duygusu zihnin son derece rafine bir faaliyeti. Beynin hemen hemen tüm fonksiyonları bu faaliyete katılıyor. Duyu organlarımız, belleğimiz, gelecek planları yapma yetimiz, duygularımız, öz bilinç. Hepsi birlikte etkili oluyorlar ve bu mekanizmalardan sadece bir tanesi bile arızalandığında zaman yaşantımız bozuluyor ya da tamamen ortadan kalkıyor.

Yani arkadaşlar, zaman duygusunun nasıl oluştuğunu araştırmak bilincin içinde heyecanlı bir yolculuğa çıkmak gibi bir şey diyebiliriz. Bunun, içerisinde yaşadığımız kültürle bile ilişkisi var. Çünkü zamanın akışını algılamamızı sağlayan kimi dürtüler doğuştan gelirken bazılarını sonradan öğreniyoruz.

Aymaralar’ın zaman imgesi

Örneğin zamana dair bir imge oluşturmak istediğimizde, bizim kültürümüzde geçmişin ardımızda kaldığını söyleriz. Buna karşılık gelecek önden bize doğru gelmektedir. Oysa And Dağları’ndaki bir Kızılderili halkı bunun tam tersini düşünüyor. Aymaralar’a geçmiş sorulduğunda, ileriye bakış yönünü gösteriyorlar. Ne de olsa geçmişte yaşananları zaten bir kez görmüşler. Öte yandan insanlar gelecek karşısında kördür diye düşünüyorlar. Bu yüzden Aymaralar geleceğin arkalarında olduğunu geçmişinse önlerinde durduğunu söylüyorlar.

Enteresan olansa şu: Aymaralar inandıkları gibi de yaşıyorlar. Onlara göre gelecek görünmez olduğundan gelecek hakkında hiç düşünmüyorlar. Mesela onlara yarını sorsanız bir omuz silkmesiyle karşılaşırsınız. Bir otobüsü ya da geç kalmış bir arkadaşlarını yarım gün boyunca, bize inanılmaz gelen bir soğukkanlılıkla bekleyebiliyorlar.

Çok ilginç değil mi?

Çoğumuz için zaman bizim dışımızda akan bir şey. Yani bizim zamanın üzerinde bir etkimiz yok. Zaman evet var. Orada bir yerde; akıyor ve bizim de zamana uyum sağlamamız gerekiyor diye düşünüyoruz.

Fakat ben zaman kavramına bir de şu açıdan bakacağım:

Bizim zaman diye algıladığımız yalnızca dış dünyanın değil, aynı zamanda bilincimizin de bir fenomeni. Yani iç zamanımızdan bahsediyorum.

Mağara deneyi

Hepimizin hayatını yöneten üç farklı saat var.

Birincisi hayatımızın her yerini kuşatmış olan mekanik ya da dijital saatler. Onlar her yerde ve modern dünyada sürekli onlara bakmamız gerekiyor.

İkincisi biyolojik saatimiz. Yani bizim isteğimiz dışında bedensel faaliyetlerimizi kontrol eden saat.

Üçüncüsü ise iç zamanımız. Yani bilincimizin ürettiği zaman.

İlk iki zaman kavramında bir sıkıntı yok. Birincisi zaten hatasız çalışıyor. İkincisi ise çok az sapma payına sahip. Ama üçüncüsü… işte bizi sıkıntıya sokan o. Ve biz de burada onu inceleyeceğiz.

İç zamanımız öylesine esnek ve öylesine yanıltıcı ki bazen aylarca bile sapabiliyor.

Ne demek istediğimi size bir deneyle anlatayım arkadaşlar:

Michel Siffre ve mağara deneyi

16 Temmuz 1962’de 23 yaşındaki Fransız bir bilim insanı olan Michel Siffre kendi üzerinde bir deneye girişti. Alplerde bulunan buzullaşmış bir mağaraya, yanına saat almadan indi. Haftalar boyunca gün ışığı olmadan hiçbir şey yapmadığında ne olduğunu bulmak istiyordu.

Dağ yamacının 130 metre derininde kendine bir ev yaptı, yiyecek ve malzeme depoladı ve bir çadır kurdu. Asistanından yukarı çıkabileceği merdiveni geri çekmesini istedi. Deneyi yarıda kesmenin cazibesine kapılmak istemiyordu.

Dışarısıyla tek bağlantısı bir sahra telefonuydu. Ne zaman kalktığını, uyuduğunu, yediğini ve her defasında karanlıkta oturduğunu tahmin ettiği süreyi, bu telefonla bildiriyordu.

Bu buz gibi mağarada yolunu bulabilmek ve notlar almak için ise akülü bir lambanın zayıf ışığından yararlanıyordu. Ancak bu elektrik kaynağı sınırlı olduğu için her zaman kullanamıyordu. Bu yüzden zamanının çoğunu zifiri karanlıkta portatif bir sandalyede oturarak geçiriyordu.

İçeride geçirdiği haftalar boyunca tek arkadaşı bir örümcekti. Mağarada o kadar yalnızdı ki onunla konuşmaya başlamıştı. Bir gün kendi yemeğini örümcekle paylaşmak isteyince o da öldü. Artık tamamen yalnızdı.

Zaman algısının bozulması

Siffre içerideki karanlığın ve yalnızlığın etkisiyle zaman duygusunu iyice yitirmişti. Mesela uyandığı anla kahvaltıya başladığı an arasında yarım saat geçtiğini zannediyordu. Fakat yukarıdakiler Siffre’nin telefondan bildirdiği anları ölçünce gerçekte 1.5 saat geçtiğini saptıyorlardı.

Zifiri karanlıkta gece ve gündüz anlamsız sözcüklerdi. Bir defasında öğle yemeği zannettiği bir yemekten sonra kendisini yorgun hissetmiş ve uzanmıştı. Yeniden kendine geldiğinde kısa bir şekerleme yaptığını düşünmüştü. Gerçekte ise asistanları sekiz saatten fazla geçtiğini ölçtüler.

Mağaranın derin sessizliği Siffre’nin kendisini kaybolmuş hissetmesine sebep oluyordu. Uyuyakalma beklentisi biricik eğlencesi haline gelmişti.

Uykuyla uyanıklık arasındaki fark

İşte tam bu dönemde çok enteresan bir şey oldu arkadaşlar.

Siffre artık uykuyla uyanıklığı bile birbirinden ayıramaz olmuştu. Fal taşı gibi açılmış gözlerle karanlığın içine baktığında kararsız kalıyordu. Uyuyor muydu? Bir rüyanın içerisinde miydi? Yoksa uyanık mıydı? Böyle durumlar yaşamaya başlamıştı.

Aslında buradaki karışıklık sadece Siffre’nin bilincindeydi. Çünkü bedeninde hala dakik bir saat çalışmaya devam ediyordu. Fakat Siffre’nin biyolojik saatinin ne kadar kusursuz işlediğini sadece dışarıdaki arkadaşları biliyordu. Onların hesaplarına göre Siffre’nin günü düzenli olarak 24.5 saat sürüyordu. Bunun 16 saatini ise uyanık geçiriyordu.

14 Eylül’de mağaraya bir merdiven sarkıtıldığında arkadaşları ellerinde şampanyayla deneyi başarıyla sonuçlandıran Siffre’yi tebrik etmeye hazırlanmışlardı. Siffre şaşa kaldı. Deney nasıl bitmiş olabilirdi? Onun hesabına göre tarih 20 Ağustos olmalıydı.

İyi de aradaki 25 gün nereye gitmişti?

Siffre daha sonra bu deneylerini defalarca tekrarladı. 1972’de Texas’ta NASA’lı bilim insanlarının gözetiminde 205 gün yerin altında yaşadı. Bu defa deneyden sonra belleğinde tam iki ay eksikti.

Deneyin çıkarımları

Siffre ve arkadaşları bu deneylerden şu sonuçları çıkardılar.

Biyolojik saatimiz kan basıncı, hormonlar ve mide salgıları gibi şeyleri düzenliyordu. Yorulmamızı ve yeniden dirilmemizi sağlayan şeyler bunlardı. İşte Siffre ve arkadaşları yaptıkları deneylerle insan bedeninin bu biyolojik saatini gün yüzüne çıkarmış oldular. Bu saatin en iyi mekanik saatlerle mükemmel bir uyum içinde çalıştığını keşfettiler. Fakat biyolojik saatimiz bizim hissettiğimiz zaman değildi. Bilinç kendi zamanını üretiyordu. Algıladığımız, düşündüğümüz ve duyumsadığımız her şeyi bu iç zamana göre ölçüyorduk. Siffre’nin biyolojik saati çok iyi çalışıyordu ama iç zamanı, yani bilincindeki saati tamamen farklıydı.

Bu deneyimi aslında biz de her gün yaşıyoruz arkadaşlar. Bazen; “Bu film ne zaman bitti hiç anlamadım” ya da “Bu ders bitmek bilmedi” gibi cümleler kurmamız işte hep bu iç zamanımızın bizi yanıltmasından kaynaklanıyor. O yüzden de her yere koyduğumuz mekanik ya da dijital saatlere ihtiyaç duyuyoruz.

Zaman aralıkları uzadığında algımız değişir

Tüm bu deneylerden anladığımız üzere zaman aralıkları ne kadar kısaysa o kadar belirginleşiyorlar. Buna karşılık daha uzun periyotlarda zaman duygumuza güvenemiyoruz. Yani dakikalarla aylar arasında bizim algımız açısından ciddi bir fark var. Özellikle de gece ve gündüz gibi değişimleri göremiyorsak zaman duygusu iyice kayboluyor.

Bununla beraber acı çektiğimiz veya yoğun duygular içerisinde olduğumuz durumlarda kısa zaman aralıkları bile farklı akmış gibi gelebiliyor. Böyle durumlarda tabiri caizse saatin her sarkaç vuruşuna dikkat ediyoruz. Mesela kalp krizi geçiren yakınımız için beklediğimiz ambulans ya da dişçinin dişimizi çekip çıkarmaya çalışması gibi durumlar olduğundan çok daha uzun gibi geliyor. Bitmek bilmiyor. Beyin bu büyük veri bolluğunu daha uzun bir sürenin geçmiş olması gerektiğinin bir işareti olarak algılıyor.

Kendimizi kötü hissettiğimizde içerisinde bulunduğumuz durumun hemen geçeceği umuduna kapılıyoruz. İster bir yerde bekleyelim, ister dişimiz ağrısın fark etmez. Tüm bu durumlarda sürekli zamanı düşünüyoruz. İşte tam da zamanla meşgul olmamız onu daha da uzatıyor. Ancak Siffre’nin deneyinde olduğu gibi zamanla meşgul olmadığımız hatta gün dönümünü bile göremediğimiz bir ortamda aylar kaybolup gidebiliyor.

İç zamanımız neden sürekli yanılıyor?

Buraya kadar iç zamanımızın bilincin o sırada neyle meşgul olduğuna bağlı olduğundan bahsettik. İç zamanı yaşamanın beynin son derece karmaşık bir başarımı olduğunu anladık.

Peki doğa bize neredeyse kusursuz çalışan bir biyolojik saat vermişken neden dakikaları ve saatleri beynimizin hatasız algılamasına izin verecek bir mekanizma evrimleşmedi?

Bunun cevabını şöyle verebiliriz:

Doğada milyonlarca yıldır bu türden zaman aralıkları için kronometrik bir düzenlemeye gerek yoktu. Örneğin bir canlının can düşmanları uyurken yiyecek bulmaya çıkması gerekebiliyordu. Bir hayvanın yuvasından sabahın alacakaranlığında mı yoksa öğlen ışığında mı ayrıldığı bir ölüm kalım meselesi olabiliyordu. Ancak ilk yemişini tam olarak saat 4’te mi yoksa bundan 15 dakika sonra mı yediğinin hiçbir önemi yoktu. Fakat modern insan 15 dakika geç yediği yemek yüzünden toplantısına geç kalabilir.

Anlayacağınız arkadaşlar yabanıl hayatta dakikaların ve saatlerin anlamı yok. Geçmişte kabileler halinde yaşayan insan toplulukları da saatlere ve dakikalara itibar etmiyorlardı. Kimi kavimlerin dillerinde bu kadar kısa zaman dilimlerine karşılık düşen sözcükler bile bulunmuyordu. Bu zaman ölçülerine insanlar ancak gelişmiş toplumlarda ihtiyaç duymaya başladılar. Yani dakikaları ve saniyeleri icat etmek zorunda kaldık. Ancak bu icat, insan doğasına aykırıydı. Bu yüzden de bugün zaman sıkıntısı yaşıyoruz.

Sonuç:

Zaman konusu bugün hala bilim insanlarının bile üzerinde uzlaşmaya varamadığı gerçekten karmaşık bir konu. Bu videoda zamanı iki farklı açıdan ele aldık. Biri fizik perspektifinden diğeri ise zihin perspektifinden. Fizik perspektifinden bakarsak hareket ve kütle çekimi onu bükebilir. Yani zaman farklı gözlemciler için farklı akabilir. Bununla beraber bizim beyinlerimiz de zamanı farklı algılayabilir. İç zamanımız farklı anlarda farklı işliyor.

Sonuç olarak eğer hiçbir değişimin farkında olmazsak zamanın da farkında olmamız mümkün değil. Dünya’nın Ay’ın ve saatlerin hareketleri bizim zaman algımızın üzerinde önemli bir rol üstleniyor. Eğer Siffre gibi karanlık, boş ve sessiz bir mağarada olsaydınız ne kadar zaman geçtiğini tahmin etme konusunda oldukça başarısız olurdunuz. Zaman bugünkü modern bilimin bize gösterdiğine göre mutlak değil göreceli.

Bu yüzden bu videonun önermesi şu olsun.

Zamanınızı iyi kullanın. Zaman akıp gidiyor ve çok sınırlı. Çoğu zaman elinizde olmasa bile nerede hızlı akıtıp nerede yavaşlatacağınızı da iyi seçin. Çağımızda bilgisayar oyunları gibi şeyler zamanımızı bir kara delik gibi yutuyor. Modern insan hep zamansızlıktan yakınıyor. Fakat asıl sıkıntı zamanımızın yetersiz olması değil. Daha ziyade bu zamanı iyi kullanmasını bilmediğimiz için sorun yaşıyoruz. Umarım bu videoyla iyi bir zaman yatırımı yapmanızı sağlamışımdır.

Yeni bölümde görüşmek üzere…

Kaynaklar ve İleri Okuma:

Yaşamın Ham Maddesi Zaman – STEFAN KLEIN

Nasıl Başladı – RAMAZAN KARAKALE

https://science.howstuffworks.com/science-vs-myth/everyday-myths/time-dilation1.htm

Zaman neden bazen hızlanır bazen de durur? yazısı ilk önce Holosen üzerinde ortaya çıktı.

Bilim tarihinde cesur insanların ölümü bile göze alarak hakikati aradığını ve bu yolda zekâ dolu yepyeni keşifler ve icatlar yaptığını görüyoruz. İşte dünyayı değiştiren insanlar serimizin 7.bölümünde bu insanlardan birinin hayat hikâyesine bakacağız arkadaşlar. Galileo Galilei’nin hikâyesine…

Günümüzle Yeni Çağ Avrupası’nın Farkı

Bugün aramızdan biri çıkıp da: “Dünya, Güneş’in etrafında dönmüyor, sabit bir şekilde duruyor ve o evrenin merkezidir” dese ne olur?

Herhalde deli olduğumuzu düşünürler değil mi?

Peki, bunu ülkece tanınan bir bilim insanı, bir filozof söylese ne olur? İnfial uyandırır.

Şimdi bir de 17.yüzyıla bakalım isterseniz.

O dönemde ise tam tersi bir durum söz konusuydu. Katolik dünyasında çoğu eğitimli insan ya Aristoteles’in Dünya merkezli görüşünü ya da Tycho’nun Güneş ve Dünya merkezli teorilerinin karışımı olan görüşleri kabul ediyordu. Anlayacağınız evrenin merkezi Dünya’ydı ve Dünya dönmüyordu. Aksine Güneş dahil, her şey onun etrafında dönüyordu. Çünkü görünürde bunun aksine bir kanıt yoktu.

İşte tam bu yüzyılda bir adam çıktı ve dedi ki: “Dünya dönüyor. Sabit falan değil.” Bu cümle Yeni Çağ Avrupası’nda söylenebilecek son sözlerden biriydi ve bunu söylemek yürek istiyordu.

Büyük bilim insanları arasında, hayatı Galileo’nunkinden daha ilginç ve zorlu geçen biri daha yoktur sanırım arkadaşlar. O, sabırlı bir araştırmacı ve muhteşem bir kâşifti. Rönesans’ın bilimsel devrimine büyük katkıda bulundu.

O zaman gelin bu videoda bu büyük bilim insanını yakından tanıyalım.

Erken Dönemleri

Doğumu

15 Şubat 1564’te Pisa, İtalya’da doğan Galileo Galilei, Floransalı bir soylu olan Vincenzo Galilei’nin en büyük oğluydu. Arno Nehri’nin kıyısında bulunan Pisa, eski ve muhteşem bir kentti. Galileo doğduğunda, kentin katedrali 500 yıllıktı. Pisa’nın en ünlü simgesi ise hemen katedralin yanında dikiliydi. Pisa Kulesi.

Galileo, Rönesans olarak bilinen heyecan verici bir çağda doğmuştu. Avrupa, güzel sanatlar ve bilime yenilenen bir ilgiyle yaklaşıyordu. Bu dönemde; Shakespeare, Michelangelo, Kopernik, Leonardo da Vinci, Descartes ve Montaigne gibi isimler Galileo’yla birlikte Rönesans’ın dehaları olarak isimlerini tarihe yazdırmıştı.

Çocukluğu ve Ailesi

Galileo, ailesinin ilk çocuğuydu. Annesi ve babası soylu İtalyan ailelerine mensuptu. Ancak bu durum çiftin varlıklı olduğu anlamına gelmiyordu. Galileo’nun müzisyen babası çok çalışıyordu. Şarkı söylüyor, lavta çalıyor, beste yapıyor ve dersler veriyordu.

Vincenzo müzik teorisiyle ilgili kitaplar da yazıyordu. Ancak bazı kitapları sorun yaratmıştı. Bestecilerden bestelerini yaparken bazı katı kurallara uymaları beklenirdi. Vincenzo bu kuralları sorgulamış hatta nota dizilerinin altına notlar bile eklemişti.

Oğluna bu konuyla ilgili şöyle söyledi:

“Gerçeğe ulaşmak için özgürce sorgulama yapmamın kabul edilmesini isterim.”

Genç Galileo babasını dikkatle dinlemiş olacak ki yıllar sonra kendisi de babası gibi gözü pek ve lafını sakınmayan biri olacaktı arkadaşlar.

Galileo çocukluğunda bile yetenekliydi. Merakının sınırları yoktu. Nasıl çalıştıklarını anlamak için makineleri söker, parçalarını incelerdi. Sonra da bu parçaları kullanarak zekice tasarlanmış küçük oyuncaklar ve hareketli cihazlar yapardı.

Bunun dışında Galileo özel dersler alarak perspektif kullanmayı, yani objeleri üç boyutluymuş gibi çizmeyi de öğrenmişti. Bu yeteneği yıllar sonra çok işine yarayacaktı. Müzikle ilgilenmek ve resim yapmak da Galileo’nun diğer yetenekleri arasındaydı. Babası ona lavta çalmayı öğretmişti. O dönemde bu müzik aleti günümüzün gitarı kadar popülerdi. Galileo için lavta çalmak hayat boyu süren bir tutku oldu.

Genç adam 8 yaşındayken ailesi Toskana bölgesinin başkenti olan Floransa’ya taşındı. Babası kraliyet sarayında müzisyen olarak iyi bir iş bulmuştu. Özel dersleri için bir süre Pisa’da kalan Galileo daha sonra ailesine katıldı.

Floransa’da yaşamanın heyecan verici olduğu bir dönemdi. Kent Rönesans döneminde bilim ve güzel sanatların merkeziydi. Ayrıca Vincenzo’nun saraydaki işi, Galilei ailesinin düklerle ve prenslerle birlikte olmasını sağlıyordu.

İlköğrenimi

Galileo 11 yaşına geldiğinde, okula başlaması için bir manastıra gönderildi. Manastırdaki keşişler, ona 1500’lü yıllarda eğitimli bir insanın bilmesi gereken her şeyi öğrettiler. Galileo, Yunan ve Latin dillerinin yanı sıra antik bir konu olan mantık bilimi üzerine de dersler aldı. Bu sayede karmaşık problemleri belli bir yöntemle parçalara ayırarak çözmeyi öğrendi.

Anlayacağınız üzere Galileo burada dini konularda da eğitim aldı. Hatta bu konu öylesine ilgisini çekti ki keşiş olmaya karar verdi. Fakat bu karar Galileo’nun babasının hiç hoşuna gitmedi. Ailedeki erkek çocukların en büyüğü olarak bir gün ailesini geçindirmesi gerekeceğini ve bir keşişin bunu yapamayacağını söyledi. Böylece Galileo’yu manastırdan alarak evlerinin yakınındaki bir okula gönderdi.

Galileo 17 yaşına geldiğinde artık üniversite için hazırdı. O günlerde pek az delikanlının üniversiteye gitme şansı olurdu. Üniversite eğitimine zengin veya soylu ailelerin gücü yeterdi. Buna rağmen Vincenzo, zeki oğlunun en iyi eğitimi almasını istiyordu.

Üniversite Hayatı

1581 yılında Galileo, Pisa Üniversitesi’ne kaydoldu. O dönemde doktorlara saygı büyüktü ve aldığı ücretler de gayet iyiydi. O yüzden Galileo’nun babası oğlunun tıp okumasını istedi.

Galileo çok geçmeden üniversitede kendini gösterdi. Kavramlar hakkında tartışmayı severdi. Öğrenmeye meraklıydı ve her şeyi sorgulardı. Hatta bu yüzden bazı öğretmenleri Galileo’yu sevmemişlerdi. Çünkü bilgilerinin sorgulanmasına alışkın değillerdi. Fakat bazıları da tam tersi bu ince zekâdan keyif almışlardı. Okul arkadaşları ise Galileo’yu samimi, sadık ve cömert olarak tanımlıyorlardı. Bu özellikleri gelecekte güçlü arkadaşlıklar kurmasını sağlayacaktı.

Galileo üniversitede, doğanın belirli bir düzen içerisinde işlediğini ve belirli kanunlara tabi olduğunu fark etti. İlerleyen zamanlarda bu kanunların kendine has bir dille yazıldığını söyleyerek şöyle diyecekti:

“İnsan, dilini ve yazıldığı harfleri tanımaya çalışmazsa bu evreni anlayamaz. Evren matematik dilinde yazılmıştır ve harfleri üçgen, daire ve diğer geometrik figürlerden ibarettir. Bunlar olmaksızın bir kelime bile anlayamayız.”

Bu sözlerinden de anlayabileceğiniz üzere Galileo matematik çalışmalarından çok keyif alıyordu arkadaşlar. Diğer insanların aklına bile gelmeyen şeyler hakkında kafa yoruyordu. Mesela bir gün katedraldeyken, tavandan sarkan devasa avizeye gözü takıldı. Avize tamir ediliyordu ve tamirci işini bitirip zinciri bırakınca sallanmaya başlamıştı.

Avizenin belirli bir düzene göre sallandığını fark eden Galileo, nabzını tutarak avizenin sallanma süresini belirledi. Evet, her salınımda avizenin çizdiği yay küçülüyordu ama geçen süre aynıydı. Zamanlamayı değiştiren tek unsur, zinciri uzatmak ya da kısaltmaktı.

Herkes aynı avizeye bakıyordu ama Galileo farklı bir şey görmüştü. Daha 19 yaşındayken bir matematik kanununu keşfetmişti bile.

Sarkaç kanunu.

Galileo bu kanunu kendi evinde de test etti. Tahminlerinin doğruluğundan emin olmak istedi. Doğru çıktı. Hem de her seferinde. Böylece bu prensibi kullanarak modern saatlerin temelini attı ve hekimler tarafından hastaların nabızlarını kontrol etmelerini sağlayan bir araç geliştirmiş oldu.

Matematiğe duyduğu ilgi, Galileo’nun tıp derslerinde geri kalmasına yol açıyordu arkadaşlar. Zaten tıbba hiçbir zaman merak duymamıştı. Böylece 1585’te Pisa’da geçirdiği dört yılın ardından, herhangi bir alanda diploma sahibi olmadan üniversiteden ayrıldı.

Galileo’nun İlk İcatları ve İlk Kitabı

Evine dönen Galileo, hem özel hem de herkese açık matematik dersleri vermeye başlamıştı. Bir yandan da araştırmalarına devam ediyordu. Doğayla ilgili yeni gerçekleri ortaya çıkardıkça, bunları kullanabileceği yeni yollar aramaya başlamıştı. Bir anda o çocukluğundaki icatlar yapan genç adam haline geri dönmüştü.

Mesela aylarca suyun doğası üzerine çalışmalar yaparak kendine şu soruları sordu:

Suyun üzerine konan cisimlerin batmasına sebep olan şey neydi?

Şelalelerin aşağı doğru yönelmeye başladığı an neresiydi?

Araştırmaları, Galileo’nun bir pompa sistemi keşfetmesini sağladı. Bu sistem, çiftçilerin nehirden su almalarına ve ürünlerini sulamalarına yardımcı olacaktı.

Bir sonraki icadı ise suyun kaldırma kuvvetini kullanan bir çeşit teraziydi. Terazinin bir yanında içi su dolu bir kap bulunuyordu. Böylece metallerin yoğunluğuna göre bir hesap yapılabiliyordu. Kuyumcular bu teraziye bayılmışlardı. Karışık metalin içinde ne kadar gümüş veya altın olduğunu tam olarak bulabiliyorlardı. Bu keşfi sayesinde Galileo ilk kitabını yazmış oldu: “Küçük terazi”

Sorgulayan Öğretmen

Olağanüstü icatlarına dair haberler tüm İtalya’ya yayılınca, Pisa Üniversitesi 1589 yılında matematik dersleri vermesi için Galileo’ya teklifte bulundu arkadaşlar. Bu onun için büyük bir fırsattı. 4 yıl önce diploma almadan üniversiteyi bırakan Galileo şimdi profesör olarak geri dönüyordu.

Üniversitede Galileo’nun, o bilim insanına has sorgulamacı karakteri iyice açığa çıkmaya başlamıştı. Mesela öğretmenlerin giydiği cübbeyi giymeyi reddediyordu. Galileo’ya göre bu bir onur değil, saçma ve rahatsız edici bir şeydi. Cübbelerle dalga geçince üniversite yönetimi maaşını kesti.

O dönemde Avrupa’daki birçok üniversitenin yaptığı gibi Pisa Üniversitesi de eğitimlerinde Antik Yunan filozof Aristoteles’in çalışmalarını esas alıyordu. Aristo; mantık, fizik, biyoloji, zooloji, astronomi, etik, metafizik, psikoloji, dilbilim, ekonomi, siyaset ve retorik gibi birçok konuda eserler vermişti. Modern bilimin gelişimine kadar Avrupa ve İslam coğrafyasındaki bilimsel faaliyetlerin temelini onun çalışmaları oluşturuyordu. Anlayacağınız arkadaşlar, o dönemde evrendeki her sorunun cevabı Aristo’nun çalışmalarında aranıyordu.

Galileo’nun da sınıfında, Aristoteles’in fikirlerini öğretmesi gerekiyordu. Fakat Galileo, Aristoteles’in bazı öğretilerini sorgulayacak cesareti gösterebilmişti.

Örneğin Aristo, ağır nesnelerin hafif olanlara oranla çok daha hızlı düştüğünü söylemişti. Neredeyse 2 bin yıl boyunca bundan şüphe eden tek bir kişi bile olmadı. Bir çekicin bir tüye göre daha hızlı düşmesi insanların aklına yatıyordu. Fakat Galileo, aynı anda yere çarpan farklı boyutlarda dolu taneleri olduğunu görünce tüm nesnelerin aynı hızla düştüğü sonucuna vardı.

Diğer bilim insanları Galileo’nun bu görüşüyle alay ettiler. O kim oluyordu da Aristoteles gibi birinin görüşlerini sorgulayabiliyordu?

Galileo’nun Deneyi

Galileo hipotezini doğrulamak için bir deney yapmaya karar verdi. Birkaç profesörle birlikte Pisa’nın eğik kulesinin en tepesine çıktı. Yanında 5 kiloluk bir gülle ve 500 gramlık bir bilye vardı. Eğer Aristo haklıysa gülle bilyeye kıyasla yere 10 kat daha hızlı düşmeliydi. Fakat ikisini aynı anda yere bırakınca bırakın 10 kat hızlı düşmesini, iki cisim neredeyse aynı anda yere çarpmıştı. Galileo bu deneyle hipotezini doğrulamış oldu.

Biz bugün artık biliyoruz ki arkadaşlar hava sürtünmesinin olmadığı bir ortamda kütleleri ne olursa olsun iki cisim aynı anda yere çarpar. Bu deney 1971 yılında Apollo 15 göreviyle yeniden doğrulandı. Hava sürtünmesinin olmadığı bu ortamda, Astronot David Scott, bir çekici ve tüyü aynı anda Ay yüzeyine doğru bıraktı. Galileo’nun öngördüğü gibi iki cisim de aynı anda yüzeye çarptı.

Galileo bunun gibi deneylerle bazı otoritelere göre sorun yaratan adam imajı çizmiş olsa da öğrencileri tarafından çok seviliyordu. Hatta dersleri o kadar kalabalık oluyordu ki bazı öğrenciler ayakta dinlemek zorunda kalıyordu.

Padua Üniversitesi

1591 yılında Galileo ile üniversite arasındaki 3 yıllık sözleşmenin sonuna gelindi. Sözleşmenin yenilenmeyeceğini anlayan Galileo istifa etti. Çok kötü bir dönemde işsiz kalmıştı. Babasını yeni kaybetmişti. Bu yüzden ailesini geçindirebileceği bir iş bulmalıydı. Neyse ki kısa süre içinde kendisine Padua Üniversitesi tarafından yeni bir teklif yapıldı. Böylece matematik öğretmeni olarak eski işindeki maaşının iki katıyla öğretmenliğe yeniden başlayacaktı. Fakat Galileo o dönemde o kadar parasız kalmıştı ki arkadaşlar, yeni üniversitesine atla yolculuk edemedi. 160 km’lik yolu yürümek zorunda kaldı.

Galileo Padua’ya vardığında 28 yaşındaydı. Padua Üniversitesi özgür düşünceye önem veriyordu. Burası tam kendisine göreydi. İlerleyen yıllarda Padua’da geçirdiği yılları hayatının en mutlu yılları olarak değerlendirecekti. Burada kısa zamanda matematik bölümünün başına geçti ve 18 yıl boyunca bu makamda kaldı.

Genç asilzadeler, eğitim almak için Avrupa’nın her yanından Padua Üniversitesi’ne akın ediyorlardı. Bu kişiler ülkelerine, Galileo’nun düşüncelerini de götürüyorlardı. Böylece Galileo’nun şöhreti tüm Avrupa’da yayılmaya başlamıştı.

Yeni Hayatı ve İlk Aşkı

Şimdi gelin Galileo’nun en mutlu yıllarım dediği bu dönemde biraz da aşk hayatından bahsedeyim size arkadaşlar.

Galileo Padua’da profesörlük yaparken tatil için sık sık Venedik’e giderdi. Burası insanı büyüleyen kanalların olduğu bir şehirdi ve bu kanallarda kayıklarla dolaşılırdı. Şehrin sarayı ise harika sanat eserlerine ev sahipliği yapıyordu.

İşte bu harika şehirdeki tatillerinden birinde Galileo, Marina Gamba isminde bir kadına aşık oldu. Fakat Marina, Galileo’ya nazaran daha aşağı bir toplumsal tabakadan olduğu için evlenmeleri zordu. Üstelik o dönemde bir profesörden beklenen kendisini tamamen çalışmalarına adamasıydı.

Bütün bunlara rağmen Galileo ve Marina arasında uzun süren bir ilişki yaşandı. Hatta çocuk sahibi bile oldular. İki kızları ve bir oğulları oldu. Galileo ailesinden hiçbir şeyi esirgemedi. Yıllar sonra Padua’dan ayrıldıktan sonra ise Marina’yla ayrılacaklar ve Marina başkasıyla evlenecekti. Buna rağmen Galileo ömrünün geri kalanında Marina’yla dostluğunu sürdürdü.

Bir gün başına gelense Galileo’nun hayatını tepetaklak edecekti. Sıcak bir öğle saatinde iki arkadaşıyla biraz kestirmek için bodrum katındaki bir odayı tercih etmişlerdi. Yakınlardaki mağaradan çıkan zehirli gazlar bir yolunu bulup odaya sızmıştı. Üç arkadaş gazdan zehirlendiler. İkisi hayatını kaybetti ama Galileo hayatta kalmıştı.

Kalmıştı kalmasına fakat haftalarca yataktan çıkamadı. Bu zehirlenme hayatının sonuna dek sağlık sorunları yaşamasına sebep oldu. Ayrıca artık geçindirmesi gereken iki ailesi olduğundan maddi sıkıntılar yaşamaya başlamıştı. Neyse ki buluşları ona biraz para kazandırıyordu.

Diğer İcatları

Mesela 1597’de, geometrik ve askeri pergel adı verilen yeni bir alet daha icat etmişti. Kullanan kişi pergeli hafifçe kaydırarak zor matematik problemlerini çözebiliyordu. Gemi yapımcıları pergeli, gemi yapımına başlamadan önce tasarımların ölçeklerini maketler üzerinde test etmek için kullanabiliyor, cephedeki generaller ise ordularını savaş meydanına yerleştirmek ve değişik boyutlarda toplara konulacak barut miktarını belirlemek için kullanıyorlardı.

Bir başka buluşu ise termometrenin ilk örneklerinden biri olmuştu. Bu aletle insanlar ilk defa hava sıcaklığını ölçebildiler.

Galileo’nun bütün çalışmaları sadece icatları üzerine değildi arkadaşlar. Fizik alanında da önemli araştırmalar yapmaya devam etti. Yine aklında, düşen cisimler vardı. Tüm cisimlerin düşüş sırasında hız kazandıklarının farkındaydı fakat tam olarak ne kadarlık bir hız söz konusuydu?

Galileo işte bunu belirleyen matematik kuralını bulmakta kararlıydı.

Önce cisimlerin düşüşünü yavaşlatmak için tahtadan bir rampa yaptı. Rampanın üzerine eşit aralıklarla konulmuş ve uçlarında ziller bulunan ipler bağladı. Sonra metal bir topu rampadan aşağı bıraktı. Top ipleri geçtikçe, çalan ziller, önceden hesaplanmış bir mesafede topun ne kadar ivme kazandığının hesaplamasını sağlıyordu.

Tüm bu çalışmaların ardından Galileo, harekete dair yeni bir yasayı daha keşfetmişti. Düşen toplar; bir, üç, beş ve yedi oranıyla ivme kazanıyorlardı. Yani kat edilen mesafe geçen sürenin karesiyle orantılıydı. Galileo buna tek sayılar yasası adını verdi. Rampayı biraz daha dikleştirerek yasayı üst üste teste tabi tuttuğunda her seferinde aynı sonucu bulmuştu.

Keskin zekâsı, dünyaya, o güne kadar yaşamış birçok bilim insanından daha fazla katkı sağlamaya başlamıştı. Ama henüz asıl büyük icadını yapmamıştı. Onu yaptığında dünya tarihi bir daha eskisi gibi olmayacaktı.

Galileo’nun Teleskobu

1608 yılında Hans Lipperhey adında Hollandalı bir mercek yapımcısı bir tüpün içine, biri dışbükey diğeri içbükey olacak şekilde iki mercek yerleştirdiğinde bunun uzakları yakın gösteren bir alete dönüştüğünü fark etmişti.

Küçük dürbün adı verilen bu tüp ilk çıktığında sadece oyuncak olarak satılıyordu. Fakat Galileo bu haberi öğrendiğinde aletin önemini hemen kavradı. Venedik donanması uzaktaki düşman gemilerini tespit etmek için bu aleti kullanabilirdi. Bir liman kenti olan Venedik, Avrupa’daki en büyük donanmaya sahipti ve bu icat sayesinde en iyi donanmaya da sahip olabilirdi.

Galileo hemen kendi dürbününü yapmak için çalışmalara başladı. İlk önce mercek taşlamayı ve cilalamayı öğrendi. Kısa bir süre sonra en az Lipperhey’inki kadar kaliteli bir dürbün yapmayı başardı. Hatta bununla da yetinmedi objeleri 10 kat büyük gösteren daha iyi bir alet yaptı. Buna daha sonra teleskop adı verilecekti. Artık bilimsel ve askeri amaçlarla kullanılmaya hazırdı.

Galileo kentin yöneticilerine yaptığı teleskobunu göstermek için hemen Venedik’e gitti. Yöneticiler sırayla denize baktılar ve teleskop sayesinde çıplak gözle görülenden üç saat önce bile gemileri tespit edebileceklerini fark ettiler. Şaşkına dönmüşlerdi. Galileo bu icadı karşılığında maaşına zam ve Padua Üniversitesi’nde ömür boyu çalışma garantisi aldı.

Gözlemsel Astronominin Başlangıcı

Evine döndüğünde mercek parçalarını tekrar tekrar şekillendirerek teleskobunu geliştirmeye devam etti. İnsan gözünden 30 kat daha büyük gösteren bir alet haline gelmişti. Galileo artık teleskobunu gökyüzüne çevirebilirdi.

Önce Ay’a çevirdi teleskobunu…

Onun Aristo’nun söylediği gibi, pürüzsüz, kristal bir küre olmadığını aynı Dünya gibi vadilerden, dağlardan, kraterlerden oluştuğunu gördü.

Sonra Orion Kuşağı’na baktığında çıplak gözle gördüğünden çok daha fazla yıldız olduğunu fark etti…

Ama asıl heyecanı gözünü Jüpiter’e çevirdiğinde yaşadı. O an dünyanın değişmesine neden oldu…

Jüpiter’in çevresinde yıldızlar vardı. Hem de üç tane. Dedi ki: “Bu büyük bir rastlantı olmalı.” Sonraki gece tekrar baktığında yıldızların hareket ettiğini fark etti. Bir hafta sonra ise bu yıldızlara bir dördüncüsü eklenmişti. En sonunda Galileo bunların Jüpiter’in etrafında dönen dört uydusu olduğunu anladı. Yıldız değillerdi.

Bu inanılmaz bir keşifti. 1500 yıldır ilk defa Güneş sistemiyle ilgili yeni bir keşif yapılıyordu. Yüzyıllardır süregelen Aristo öğretileri tamamıyla yanlıştı. Hani Dünya merkezdi. Her şey onun etrafında dönüyordu. O zaman Jüpiter’in etrafında dönen bu uydular neden Dünya’yı merkez almamıştı? Yoksa Dünya merkezde değil miydi?

Kısa bir süre sonra bu savını destekleyecek bir keşif daha yaptı. Teleskobuyla birkaç gece Venüs’ü gözlemlediğinde tıpkı Ay gibi evreleri olduğunu keşfetti. Gezegenin önce küçük bir dilimi, ardından kürenin yarısı ve son olarak da tamamı aydınlanıyordu. Galileo bu evrelerin tek bir açıklaması olabileceğini anladı. Venüs, Güneş’in yörüngesinde dönüyor ve onun ışığını yansıtıyordu.

Galileo tüm bu gerçekleri keşfettikten sonra Dünya’nın evrenin merkezi olmadığını anladı. Kopernik’in heliosentrik, yani Güneş merkezli sistemi kesinlikle doğru gibi görünüyordu. Ama o dönemde öyle insanlar vardı ki, bazıları gözleriyle görse bile Jüpiter’in uydularını inkâr etmekten geri durmadılar.

Sonra, Galileo’nun Jüpiter’i incelerken elde ettiği büyük başarı doğal olarak onu Satürn’e bakmaya itti. Ancak teleskobunun gücü Satürn’ü doğru yorumlamasına imkân vermedi. Satürn, Galileo’ya, bir büyük küre ve yanında da ona çok yakın iki küre olmak üzere üç cisimden oluşuyormuş gibi geldi.

Ay Sallantısı

Galileo’nun muhteşem keşiflerinin sonuncusu ise Ay sallantısıyla alakalıydı. Ve gerçekten 17.yüzyılda elinde bulunan ilkel teleskopla bu olgunun varlığını keşfetmesi, onun gözlem zekâsını, teleskopla ulaştığı diğer başarılardan çok daha fazla gözler önüne seriyor.

Ay sallantısı şu demek arkadaşlar:

Ay’ın sürekli aynı yüzünün Dünya’ya baktığını biliyoruz. Fakat Ay’ın yüzeyindeki lekelere ve işaretlere ilişkin dikkatli gözlemler yapıldığında görülüyor ki bir aylık periyot içerisinde kısa süreli bir değişim söz konusu. Bu değişim, Ay’ın yüzeyinin işte bu görselde gördüğümüz gibi yüzde 59’unu görmemizi sağlıyor.

Galileo bu muhteşem keşiflerinin ardından hemen bir kitap yazmaya koyuldu. Böylece gezegenler, yıldızlar, Ay ve teleskop yapımı hakkında yaptığı çizimleri içeren kitap, Latince “Sidereus Nuncius”, Türkçesiyle “Yıldızlardan Gelen Haber” 1610’da basılmış oldu. Bu kitap astronomik gözlemlere dayalı olarak yayımlanan ilk bilimsel çalışmaydı. Bu kitap gözlemsel astronominin başlangıcıydı.

Galileo’nun Kiliseyle Ters Düşmesi

Galileo yaptığı tüm bu keşiflerden sonra kilisenin gözüne iyice batmaya başlamıştı arkadaşlar. Din adamları bu Güneş merkezli evren görüşünün İncil’e ters düştüğünü öne sürdüler. Bu apaçık kâfirlikti. Dönemin bazı âlimleri onun fikirlerini topa tutan kitaplar kaleme aldılar.

O dönemde Katolizmin ağır etkisi altındaki İtalya topraklarında, Papa her türlü yetkiye sahipti. 1600’lü yıllar hem büyük gerilimlerin yaşandığı hem de bilgi tohumlarının atıldığı bir dönemdi. Bir yanda evrenin kilise tarafından dayatılan ve o güne kadar kabul gören anlayışı, diğer yanda ise bilime ışık tutan yepyeni buluşlar vardı. İncil, Dünya’nın yaratıldıktan sonra sabitlendiğini ve sonsuza kadar sabit kalacağını söylüyordu ve Galileo dönemine kadar Aristo danışılacak tek kaynaktı.

Aristo’nun görüşlerine alternatif görüşler getiren ilk bilim insanı Dünya’nın değil Güneş’in merkezde olduğunu ileri süren Polonyalı astronom Nikolas Kopernik’ti. Ardından da Galileo gelip bunu kanıtladığını iddia ediyordu. Ama bu nasıl olabilirdi ki? Yani Dünya’nın kozmik evrendeki yeri önemsiz, alelâde bir yer miydi?

Bu düşünceyi benimseyen ilk gökbilimci aslında ne Kopernik’ti ne de Gelileo’ydu arkadaşlar. Aristocu kapalı evren görüşünden ilk sıyrılan, İtalyan filozof Giordano Bruno’ydu. Bruno Güneş’i, sistemimizin merkezi olarak kabul etmekle kalmamış aynı zamanda evrenin sonsuz ve eş dağılımlı olduğunu ve evrende Dünya’dan başka birçok gezegenin bulunduğunu söylemişti. İddialarında ısrarlı olunca engizisyon tarafından yargılanmış ve sapkın ilan edilip Roma’da canlı canlı yakılarak idam edilmişti.

Dünya Sabit Değildir

İncil’de yazanlarla bilimsel gerçeklerin çelişmemesi gerektiğine inanan Galileo, aslında son derece dindar bir adamdı. Kâfirlik suçlamasının ölümden bile beter olduğunu düşündü. Ama kilise, Dünya’nın sabit olduğu fikrinden vazgeçmiyordu. Dünyanın hareket halinde olması durumunda bunun fark edilebileceğini savunuyorlardı.

Galileo, Dünya’nın, biz fark etmesekte hareket halinde olabileceğini onlara anlatmaya çalıştı. Bizde bugün bunu çok kolay bir şekilde açıklayabiliyoruz arkadaşlar.

Şöyle düşünün; 100 km sabit hızla giden bir trenin içinde gözleriniz kapalı halde hareket etseydiniz o trenin hareket halinde mi yoksa duruyor mu olduğunu anlayamazdınız. Burada trenin sallanması ya da titreşimleri gibi etkenleri yok sayıyoruz tabii ki. İşte Dünya’da Güneş’in etrafında bu şekilde hareket etmesine rağmen çok düşük ivmelerle hareket ettiği için hareketini algılayamayız.

Zor Zamanlar

Galileo’nun kiliseyi ikna etmek için gösterdiği bütün bu çabalar boşa gitti. Kilise Galileo’ya Güneş merkezli teorisini terk etmesini emrederek yapılacak her türlü araştırmayı yasakladı. Eğer kurallara uymazsa onun hakkında suç duyurusunda bulunulacak ve Engizisyon Mahkemesi’nde yargılanacaktı. Çaresiz kalan Galileo kilisenin taleplerini kabul etti ve 1616’da Kopernik Teorisi resmen yasaklandı. Ardından Kopernik’in kitabı yasaklı kitaplar listesinde yerini aldı. İlerdeki yedi boyunca Galileo tartışmalardan uzak bir yaşam sürdü. Başka konuları araştırmaya koyuldu. Uzaklara bakmak yerine mikroskobuyla minik canlıları inceledi.

1623’te Galileo’ya heyecan verici haberler ulaştı. Katolik kardinaller, 8.Urban’ı Papa olarak seçmişlerdi. 8.Urban Bilim konusunda daha ileri görüşlüydü ve Galileo’nun çalışmalarına hayrandı.

Galileo bir sonraki yıl kendisine bir ziyarette bulundu. Kopernik’in günmerkezli teorisi konusunda getirilen yasaklamanın kaldırılmasının mümkün olup olmadığını sordu. Urban bunu hemen yapamayacağını fakat Kopernik’in teorisinin tartışmaya açılmasının problem olmayacağını söyledi. Fakat Galileo’yu bir konuda uyardı:

“Söz konusu teoriyi kanıtlanmamış bir iddia şeklinde sunmaya özen göstermelisin.”

Evine dönen Galileo hevesle tüy kalemine sarıldı. Birbiriyle arkadaş olan üç karakter yarattı. Bu karakterler evrenin merkezinde Güneş’in mi yoksa Dünya’nın mı olduğu konusunda bir tartışma yapıyorlardı. Böylece Galileo’nun bir diğer kitabı “İki Büyük Dünya Sistemi Hakkında Diyalog” 1632’de Papa ve Engizisyon’un izniyle basıldı.

Basıldı basılmasına ancak Papa Galileo’dan günmerkezli evren modelini savunmamasını istemişti. Ama o isteneni yapmadığı için Papa’yı karşısına almış oldu. Böylece Katolik Kilisesi 1632’de Galileo’ya resmen dava açtı. Artık hayatı tehlikedeydi.

Galileo’nun Engizisyon Mahkemesi’nde Yargılanması

1633 yılında ilk kez Engizisyon Mahkemesi’nin huzuruna çıkan Galileo direk din düşmanlığı ile suçlanmadı. Ama teorisini savunmamak üzere 17 yıl önce emir verilmişti. Bu yüzden bütün deliller aleyhineydi.  Sorgulamanın ikinci gününde Galileo, kendisini savunmayı bıraktı ve af dilemeye başladı. Onu bekleyen büyük tehlikenin farkına varmıştı. Yaşlıydı, sağlığı kötüydü ve korkmuştu.

Mahkemenin üçüncü gününde kiliseye ve dine karşı suç işlemekten hüküm giydi. Yargıçlar Galileo’nun her türlü cezayı hak ettiğini söylediler. Sonuç gayet açıktı ya işkence görecekti ya da idam edilecekti.

Fakat yargıçlar Kopernik’in teorisinin hatalı olduğunu açıklaması halinde Galileo’nun en kötü cezalardan kurtulabileceğini söylediler.

Galileo çaresizlik içerisinde derin bir acı çekmeye başlamıştı. Mahkemenin dördüncü gününde kendisine imzalaması için bir itirafname verildi. Bu zor anda yüreği burkularak Dünya’nın Güneş etrafında dönmediğini belirten bu belgeyi herkesin huzurunda okumaya başladı. Bilimsel gerçekleri bir bir reddediyordu:

“Ben Floransalı, rahmetli Vincenzo Galilei’nin oğlu yetmiş yaşındaki Galileo. Güneş’in evrenin merkezinde bulunduğu ve Dünya’nın onun etrafında hareket ettiğini savunan bu hatalı görüşten tamamıyla vazgeçiyorum.”

Ertesi gün kilise kararını açıkladı. İbret olsun diye Galileo’yu yine de cezalandırdı. Ömrünün sonuna dek ev hapsine mahkûm edilmişti. Kitabının toplanıp yakılmasına karar verildi. Kitap yazması yasaklandı. Karar meydanlarda okundu. Üniversitelere gönderildi.

O günden sonra evi, hayatı boyunca Galileo’nun hücresi oldu ama suskun kalmaya niyetli değildi. Hareketin ve maddenin fiziği üzerine yazdığı son kitap, İtalya’dan gizlice çıkarıldı ve 1638 yılında Hollanda’da yayımlandı. “İki Yeni Bilim Üzerine Diyaloglar” adlı bu eser geleceğin bilim insanlarına ışık tutacaktı. Kendisi tutsak olsa da Galileo’nun fikirleri dünyanın dört bir köşesine yayılıyordu.

Ölümü ve Sonrası

Galileo Galilei 8 Ocak 1642’de ev hapsinin 9.yılında doğal sebeplerden hayata veda etti arkadaşlar. Fakat mirası yaşamaya devam etti. Bıraktığı eserler bilim dünyasına ışık oldu. Geçtiğimiz yüzyılın en önemli bilim insanı Albert Einstein bile Galileo için şöyle demiş:

“Galileo modern fiziğin hatta tüm modern bilimlerin babasıdır.”

İşte Galileo bu kadar önemli bir bilim insanıydı.

1700’lü yıllarda Güneş merkezli sistem görüşü yavaş yavaş kabul görmeye başladı. 1835 yılında ise kilise, Galileo ve Kopernik’in çalışmalarının üstündeki yasakları kaldırdı. 1992’de Papa II. John Paul, Kilise’nin Galileo’ya karşı hatalı davranışı nedeniyle pişmanlık duyduğunu açıkladı.

Sonuç:

Ve geldik sonuç kısmına. Galileo yaptığı tüm bu çalışmalarıyla adını tarihe altın harflerle yazdırdı arkadaşlar. Ama yaptığı asıl önemli şey şu:

Bilimsel çalışmalar için üç aşamadan oluşan bir yöntem geliştirdi:

Analiz, matematiksel kanıtlama ve deney.

Bilimsel yöntem adı verilen yöntemi kullanan ilk bilim insanı oydu. Ayrıca bilimin temel sorusunu “niçin”den “nasıl”a çeviren de oydu:

Cisimler bırakıldığında nasıl düşer? Teleskop nasıl daha yakın gösterir?

Onun yaşadığı dönemde “nasıl”ı bulmak için de “niçin” sorusu soruluyordu. Fakat bu şekilde olgu veya olaylar arasında bağ kurmak çok zordu. Dolayısıyla bilimin ilerlemesi de yavaştı.

Kopernik, “Bilimsel Devrim” olarak adlandırılan süreci başlattı. Onun ardından gelen Brahe, Galileo, Kepler ve Newton’la da devrim devam etti. Galileo, gerçekten de bu devrimi devrim yapan, onun içini dolduran bilim insanlarından biriydi. Çünkü o sadece geçmişi derinlemesine incelemekle yetinmeyip, kendi dönemini ve geleceği bile kurgulayarak, Isaac Newton gibi kendinden sonra gelecek bilim insanlarına yol gösterdi. Onlar da bu devrimi devam ettirdi. Zaten Newton da Galileo’ya ve kendinden önceki birçok bilim insanına atıfta bulunarak şöyle demişti:

“Eğer daha uzağı görebiliyorsam bu, benden önceki devlerin omuzlarında durduğum içindir.”

Kaynaklar ve İleri Okuma:

Fikir Mimarları Dizisi – 18 “Galileo: Dünya’yı Döndüren Adam” – HÜSEYİN GAZİ TOPDEMİR

Büyük Gökbilimciler – ROBERT S. BALL

Bilim Tarihi – JOHN GRIBBIN

https://www.academia.edu/1017912/GALILEONUN_B%C4%B0L%C4%B0MSEL_%C3%87ALI%C5%9EMALARI_%C3%9CZER%C4%B0NE_DE%C4%9EERLEND%C4%B0RME

Galileo Galilei Biyografisi: Modern fiziğin babası yazısı ilk önce Holosen üzerinde ortaya çıktı.

Evet çok konuşuldu. Ama konuşulması gerek. Hatta halen yeteri kadar konuşulmuyor. Ve arada sırada olan küçük depremlerin üzerinden biraz zaman geçtikten sonra da unutuluyor.

Deprem ne zaman olacak, tam nerede olacak ve büyüklüğü ne olacak bilinmez ama bütün bilim insanlarının buluştuğu tek bir ortak nokta var. Mesele İstanbul’da büyük bir deprem olup olmayacağı değil, ne zaman olacağı.

Felaket tellallığı yapıyorum diye kızmayın çünkü bu hayatın bir gerçeği. Ülkemiz dünya deprem haritasına göre oldukça tehlikeli bir konumda. Üstelik İstanbul’da 250, hatta 500 yılı aşkın süredir kırılmayan 4 fayda enerji birikimi söz konusu. Hoşumuza gitsin ya da gitmesin Marmara’da 7’nin üzerinde bir deprem olacak. Bunları ben söylemiyorum. Uzmanlar ve bilim insanları söylüyor.

Kuzey Marmara fayının henüz kırılmayan bir ucu maalesef İstanbul’da. Kuzey Anadolu fayı 1939 yılındaki Erzincan depreminden beri parça parça kırıldı. 1939 Erzincan 7.8, 1942 Tokat 7, 1943 Samsun 7.2, 1944 Bolu 7.2, 1999 Kocaeli 7.4 ve yine 1999 Düzce 7.2. Adeta yıkılan domino taşları gibi her deprem bir sonrakini tetikledi. Peki sırada İstanbul mu var? Kesin konuşmamakla beraber sırada İstanbul’un olması oldukça yüksek bir ihtimal. Fakat sırada İstanbul olmasa ne fark eder ki? Er ya da geç sırası gelecek.

Neden Hep İstanbul’dan Bahsediyoruz?

Peki neden hep İstanbul diyoruz? Başka yerler risk altında değil mi? Elbette risk altında. Bu haritada gördüğünüz kırmızı alanların tamamı 1. derecede risk barındırıyor. 2023 Şubat’ında bu hat üzerindeki her şehrin büyük tehlike altında olduğunu iki büyük deprem felaketiyle acı bir şekilde tecrübe ettik. Fakat İstanbul’un bu kadar çok konuşulmasının başka bir sebebi var. İstanbul depremi ne Gölcük depremine ne de Kahramanmaraş depremlerine benzeyecek.

Bildiğiniz gibi İstanbul Türkiye’nin kalbi. Beyin başkent Ankara olsa da eğer kalp durursa beyne giden kan durur ve tüm vücut fonksiyonları da işlevini kaybeder. İstanbul hem nüfus yoğunluğu ile ön planda, hem de ekonomik anlamda Türkiye’nin lokomotifi olduğu için olası İstanbul depremi tüm ülkeyi krize sokabilir. İşte bu yüzden de İstanbul daha çok konuşuluyor.

99 depreminde merkez üssü olan Gölcük’ten tam 100 km uzakta İstanbul Avcılar’da bile binalar yıkıldı ve yüzlerce kişi yaşamını yitirdi. İstanbul genelinde binlerce bina ağır hasar aldı. Peki Marmara Denizi’nin kuzeyinden geçen fay üzerinde, İstanbul’a 20 km uzaklıkta, belki daha bile yakın gerçekleşebilecek bir büyük depremin yaratabileceği yıkımı ve felaketi tahmin edebiliyor musunuz?

Biraz bundan bahsedelim.

Öncelikle yaptığım araştırmalarda fark ettiğim bir şey var. Sizlerle de paylaşmak istiyorum. Hiçbir bilim insanı ve siyasi, oluşacak bilançonun vahametini tam olarak açıklayabilme cesaretinde bulunamıyor maalesef. Çünkü tablo gerçekten ürkütücü.

TMMOB Raporu

Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği’nin 2017 yılında yayımladığı İstanbul Deprem Raporuna göre; İstanbul’da yaşanabilecek en kötü senaryo 1509 yılında yaşanan 7.7 büyüklüğündeki depreme benzer bir depremin yaşanması olacaktır. O yıllarda İstanbul ve Galata’daki nüfus yaklaşık 160 bin kişiydi ve 35 bin hane vardı. Ve yaşayan nüfusa göre 1000’de 31’lik bir ölüm oranı yaşandı. Günümüz İstanbul’unda ikameti olmadan yaşayanlar da dahil 20 milyona yakın kişinin yaşadığını düşünürsek, benzer bir deprem benzer bir hasar ile 625 bin can kaybına yol açabilir.

Buna, eski yapı standartlarıyla şimdikilerin aynı olmadığı, eskilerin günümüze göre daha az gelişmiş olduğu gerekçesiyle itiraz edebilirsiniz. Fakat İstanbul’daki tarihi yapılara baktığımızda durumun hiç de böyle olmadığını görüyoruz. Bazıları yüzlerce yıl geçmesine rağmen hâlâ ayakta. Üstelik o yıllarda yapılar şehrin en sağlam ve kayaç zeminleri üzerine yapılıyordu. Günümüze geldiğimizde ise nüfusun hızlı artışı nedeniyle yerleşim her bölgeye yayıldı. Dere yatakları ve gevşek zeminler binalarla doldu. Üstelik binaların kat sayısı arttı. Tüm bu faktörler gelecek benzer bir depremin bilançosunun daha da fazla olacağını açıkça gösteriyor.

Maalesef son günlerde televizyonlarda sözü edilen bazı deprem bilançoları fazlasıyla iyimser kalıyor olabilir. İstanbul’da nüfusun büyük bir kısmı 1. derece deprem bölgesinde yaşıyor. Mevcut yapı stoğunun yaklaşık %50’si kaçak ve %40’ı deprem ömrünü tamamlamış. 99 depreminden yeterince ders almadığımız için yapı denetimleri gerektiği gibi yapılmamış. Ve bu çürük binaların dönüştürülmesi işi hem çok maliyetli hem de çok zaman istiyor.

625 bin can kaybının yaşanacağı bir deprem ne demek? Lütfen bir düşünün. 7.7 büyüklüğündeki olası bir deprem 7.4’lük Gölcük depreminden 3 kat daha güçlü bir deprem demek. Aradaki o 0.3 puanlık fark hiç de küçümsenecek bir rakam değil.

Peki böyle bir deprem olması durumunda neler olabilir gelin bir bakalım. Fakat şunu unutmayın bu en kötü senaryonun yaşanması durumunda olabilecek olanlar.

Olası En Kötü İstanbul Depremi Senaryosu

İstanbul’un 1. derece deprem bölgesinde bulunan dayanıksız yapıların çoğu yıkılacak. Marmara Denizi içerisinde oluşabilecek heyelanlar sonucunda tsunami dalgaları depremden hemen sonra kıyılara zarar verecek ve yeni can kayıplarına sebep olacak. İstanbul’un tamamı enkazlardan çıkan toz bulutlarıyla kaplanacak. Elektrikler kesilecek ve mobil iletişim günlerce erişilemeyecek duruma geleceğinden yardım çağrıları gönderilemeyecek. Büyük depremden sonra oluşacak artçı depremler yeni can kayıplarını beraberinde getirecek. Çıkan yangınlar, gaz sızıntıları, elektrik kaçaklarıyla birçok insan hayatını kaybetmeye devam edecek.

Milyonlara varan sayıda insan enkaz altında kaldığı için yeterli kurtarma yardımı kesinlikle sağlanamayacak ve bu yüzden altın değerinde olan ilk saatlerde ağır yaralılar birer birer can verecek. Yıkılan binaların enkazlarından dolayı İstanbul’da yollar neredeyse tamamen kapanacak. Bu durum yardımların ulaşmasını çok daha zor hale getirecek. İnanılmaz bir kaos ortamı oluşacak. Açlık ve susuzluk had safhaya varacak. Eğer kış ise ilk günlerden donarak ölümler başlayacak. Hayatta kalma içgüdüsü bazı kötü niyetli insanların gasp, hırsızlık ve adam öldürmeye varabilecek kadar canileşmesine yol açacak.

Enkazdan çıkarılan yaralılar için hastane ve ilaç imkanları yetersiz kalacak. İnsanlar hastanelerde bile hayatlarını kaybedecek. Sağ kalanlar İstanbul’dan akın akın ayrılacak. Eğer yaz mevsimi ise ölü bedenler sıcağın da etkisiyle dayanılmaz bir koku yayacak. Mikrobik hastalıklar inanılmaz derecede yayılmaya başlayacak. Yüzbinlerce cesedi muhafaza etme ve ayrı ayrı defnetme imkanı olmadığı için toplu mezarlar kazılacak. Bazı insanlar yakınlarının cenazesine hiçbir zaman ulaşamayacak.

İlk haftalarda ülkenin yardım stokları ve maddi imkanları tamamen eriyecek. İlerleyen haftalarda Türk ekonomisi çökme tehlikesiyle karşı karşıya kalacak ve devlet dış kaynaklardan yardım talep etmeye başlayacak. Türk lirası çok fazla değer kaybedecek. Enflasyon tavan yapacak. Gıda ve ilaç sadece İstanbul için değil tüm iller için sorun haline gelecek. Kıtlık baş gösterecek. Bazı büyük şirketler depremin yarattığı ekonomik çöküş nedeniyle bir daha toparlanamayacak. Ülkenin bu durumunu fırsat bilen bazı devletler yardım vaatleri altında Türkiye’yi boyunduruğu altına almaya çalışacak.

Deprem Ne Zaman, Nerede ve Kaç Büyüklüğünde Olabilir?

Peki büyük İstanbul depremi yaklaşıyor mu? Ne zaman, nerede ve kaç büyüklüğünde olacak? İnanın bana konuşulması gereken konular bunlar değil. Deprem yarın olsa ya da 1 ay sonra, 1 yıl sonra, 5 yıl sonra olsa ne fark eder ki? Eğer hazır değilsek sonuç değişmeyecek. Yine can kayıpları, yaralanmalar ve ekonomik çöküş getirecek. Ama yine de merak ediyorsanız bugünkü bilim, depremin yerini ve zamanını tespit etmeye yetmiyor maalesef. Ancak geçmişteki depremlerin istatistikleri ve tektonik hareketlerin takip edilmesi sonucu önümüzdeki 30 yıl içerisinde yüzde 70 ihtimalle bir deprem olması ihtimalinden bahseden uzman sayısı hiç de az değil. Ayrıca kırılması beklenen fayın tek seferde kırılması sonucu 7.6 civarı bir deprem, 2 seferde kırılması sonucu ise 7.1 civarı iki deprem olabileceği de söyleniyor.

Bunların haricinde tartışmalara konu olan bir mesele de Kuzey Marmara Fayında meydana gelen küçük depremlerin gelecek büyük depremin enerjisini boşalttığı meselesi. Fakat üzülerek söylüyorum ki bu yanlış. 7 büyüklüğündeki bir depremin enerjisine ulaşabilmesi için 5 büyüklüğünde 900 deprem olması gerekiyor. Artık siz hesap edin ne kadar enerji boşalması yaşanmış olabilir? Enerjinin boşalması bir yana dursun, küçük depremlerin gelecek büyük depremin tarihini daha da öne çektiği konusu büyük oranda kabul görmüş durumda. Yani bunlar apaçık uyarı depremleri.

Deprem Esnasında Ne Yapmalıyız?

Peki madem mevzuatta ve bilim insanı konusunda eksiğimiz olmamasına rağmen hala her şey olması gerektiği gibi yapılmıyor, binalar rant uğruna gevşek zeminlere inşa ediliyor, açgözlü müteahhitler daha fazla kazanmak için malzemeden çalıyorsa, biz ne yapabiliriz?

Mesela kendi kendimizi eğitebiliriz.

En başta artık söylemeye bile gerek olmasa da bir deprem çantası edinmemiz gerekiyor. Daha sonra ise açıklama kısmında linkini bulabileceğiniz Afad resmi sitesinde bulunan deprem esnasında yapılması gerekenler yazısını lütfen bir okuyun. Ben bunların arasından iki maddeye özellikle değinmek istiyorum ki en çok yapılan hataların bunlar olduğunu düşünüyorum.

Birincisi deprem esnasında sadece birkaç saniye içerisinde terk edebileceğiniz bir pozisyondaysanız bulunduğunuz binayı terk edin. Onun dışında kesinlikle dolgun, mukavemeti güçlü bir eşyanın yanında ana rahmi pozisyonunda yaşam üçgeni oluşturun. Çoğumuz daha önce yıkıcı bir depremle karşılaşmadığımız için sallantıların orta büyüklükteki depremler gibi yavaş yavaş şiddetinin artacağını düşünüyor ve binaların 30-40 saniye sonra yıkılacağı gibi bir yanılgıya düşüyoruz. Halbuki yıkıcı bir deprem aniden ve şiddetli bir şekilde vuracağı için eğer içerisinde bulunduğunuz bina sağlam değilse sadece birkaç saniye içerisinde bile çökme tehlikesi doğuyor. Bu sebeple üst katlardaysanız kaçmanız kesinlikle imkansız olacak ve kaçarken üzerinize çöken beton yığınlarından dolayı ölme riskiniz çok daha fazla artacaktır.

İkincisi ise depremden sonra eğer sizin durumunuz iyiyse hemen yakınlarınızı aramak için telefona sarılmayın. Böyle bir durumda hemen durum değerlendirmesi yapın ve açacağınız telefonun fayda sağlayacağından emin değilseniz telefonu kullanmayın. Bu sayede gerçekten ihtiyacı olan insanları zor durumda bırakmamış olursunuz. Çünkü bildiğiniz üzere her büyük depremde herkes telefona sarıldığı için GSM operatörlerinin hatları kilitleniyor. Eğer durumunuz acil değilse telefon açmak yerine WhatsApp gibi mesajlaşma uygulamalarını kullanmalısınız. Böylece o esnada yaralanmış ya da yangın gibi bir felaketle karşı karşıya kalmış insanların acil durum hatlarına bağlanabilmesine müsaade etmiş olursunuz.

Sonuç:

Dilerim ki beklenen Marmara depremi biraz daha gecikir ve bu süre zarfında özellikle kentsel yenileme projeleri hızlanarak binalar depreme dayanıklı hale getirilir. Umarım son deprem gerçekten eksikliklerimizi anlamak adına bir uyarı görevi görür ve yetkililer önlemlerini alırlar.

Sonuç olarak deprem ne bizim hayatımızın her gününü zindana çevirecek bir korku salmalı ne de hiç kâle almayı gerektirmeyecek kadar önemsizleştirilmeli. Eğer önlemimizi alırsak ve doğru zeminlerde doğru yapı teknikleriyle ve kaliteli malzemeyle yapılan yapılarda yaşarsak endişe etmemizi gerektirecek hiçbir şey kalmaz. Aynı Japonya’da olduğu gibi. Bu uyarı depremlerini hem biz hem de devlet ve kamu kuruluşları bir fırsat bilmeli ve derhal dönüşüm çalışmalarını hızlandırmalıdır. Depremin ne zaman olacağını bilmiyoruz ama neler yapmamız gerektiğini biliyoruz!

Kaynaklar ve İleri Okuma:

https://www.tmmob.org.tr/sites/default/files/rapor_2017_son.pdf

https://www.afad.gov.tr/deprem-aninda-neler-yapmalisiniz

https://t24.com.tr/haber/depremin-buyuklugu-ve-siddeti-arasindaki-fark-nedir,841424

https://www.trthaber.com/haber/infografik/77-ve-74-arasinda-ne-kadar-fark-var-744520.html

Beklenen büyük İstanbul depremi yaşanırsa ne olacak? yazısı ilk önce Holosen üzerinde ortaya çıktı.

Araştırmalara göre, antibiyotiklere dirençli bakteriler tehlikeli derecede güçlendi. Bilim insanları, "hastane mikrobu" olarak da bilinen bakteriler sebebiyle 2050 yılına kadar yaklaşık 40 milyon kişinin hayatını kaybedeceğini öngörüyor.

Yeni bir küresel analize göre, "süper bakteriler" 2050 yılına kadar 39 milyondan fazla insanı öldürecek ve özellikle yaşlı insanlar risk altında olacak. İlaç direncine bağlı ölümler, aşılama ve hijyen alanındaki gelişmelerin etkisiyle çok küçük çocuklar arasında azalırken, çalışma yaşlılar için tam tersi bir eğilim olduğunu ortaya koyuyor.

Yüzyılın ortasına kadar, dünya genelinde yılda 1,91 milyon insanın doğrudan antimikrobiyal direnç (AMR) nedeniyle öleceği tahmin ediliyor.

AMR, bakterilerin evrim geçirerek onlarla savaşmak için kullanılan ilaçların artık işe yaramaması anlamına geliyor.

2021'de bu sayı 1,14 milyondu. AMR'nin yıllık 8,2 milyon ölümde rol oynayacağı öngörülüyor. Lancet'te yayınlanan çalışma, Antimikrobiyal Direnç Üzerine Küresel Araştırma Projesi tarafından yürütüldü ve zaman içindeki AMR eğilimlerinin ilk küresel analizi olarak öne çıkıyor. MİLYONLARCASI ÖNLENEBİLİR

Araştırmacılar, 204 ülke ve bölgeden elde edilen verileri kullanarak 1990'dan 2021'e kadar olan ölüm tahminlerini ve 2050'ye kadar uzanan tahminleri ortaya koydu. Ayrıca enfeksiyonların daha iyi önlenmesi ve sağlık hizmetlerine erişimin iyileştirilmesinin yanı sıra yeni antibiyotiklerin üretilmesi yoluyla dünya çapında milyonlarca ölümün önlenebileceğini tespit ettiler. Çalışmanın yazarı, Washington Üniversitesi Sağlık Ölçümleri Enstitüsü'nden (IHME) Dr. Mohsen Naghavi şunları söyledi:

“Antimikrobiyal ilaçlar modern sağlık hizmetlerinin temel taşlarından biri ve bu ilaçlara karşı artan direnç önemli bir endişe kaynağı. Bu bulgular, AMR'nin on yıllardır önemli bir küresel sağlık tehdidi olduğunu ve bu tehdidin giderek büyüdüğünü vurgulamaktadır.”

HEDEF YÜZDE 10

Küresel liderler bu ay Birleşmiş Mlletler Genel Kurulu sırasında antimikrobiyal direnci görüşmek üzere New York'ta bir araya gelecek.

Liderlerin antimikrobiyal dirence karşı önlemlerin artırılmasına ilişkin siyasi bir deklarasyonu yeniden teyit etmeleri beklenirken, kampanyacılar 2030 yılına kadar AMR ölümlerinin yüzde 10 oranında azaltılması hedefini de içermesini umuyor. Dünyanın dört bir yanındaki kurumlardan 500'den fazla araştırmacının katıldığı çalışmada, 1990 ile 2022 yılları arasında 5 yaş altı çocuklar arasında görülen AMR ölümlerinde 488 binden 193 bine “kayda değer” bir düşüş olduğu tespit edildi. Bu rakamların 2050 yılına kadar tekrar yarıya inmesi bekleniyor. "70 YAŞ ÜSTÜNDE YÜZDE 146 ARTACAK"

Bununla birlikte, küçük çocuklarda enfeksiyona bağlı ölümlerin sayısı azalırken, bu ölümlerin ilaca dirençli bakterilerden kaynaklanma olasılığı giderek artıyor. Diğer tüm yaş gruplarında da ölüm oranları artış kaydediyor. 70 yaş üstü nüfusta AMR ölümleri otuz yılda yüzde 80 arttı ve 2050 yılına kadar yüzde 146 artarak 512 bin 353'ten 1,3 milyona çıkması bekleniyor. Hırvatistan'daki North Üniversitesi'nde yardımcı doçent ve IHME'de doçent olan Dr. Tomislav Maestrovic, bu eğilimin hızla yaşlanan nüfusu yansıttığını ve yaşlı insanların enfeksiyona karşı daha savunmasız olduğunu söyledi.

Dünya genelinde 3 binden fazla canlı türü, doğal afetler nedeniyle yok olma tehlikesiyle karşı karşıya. Araştırmalar, bu türlerin çoğunun, deprem, kasırga ve volkanik patlama gibi felaketlere karşı savunmasız bölgelerde yaşadığını ortaya koydu. Uzmanlar, acil koruma önlemlerinin alınması gerektiği konusunda uyardı.

18 Eylül’de parçalı Ay tutulması gerçekleşecek. Türkiye saati ile 05.45’te gerçekleşen maksimum tutulma sırasında Ay yuvarlağının %8’i Dünya'nın gölgesinden geçiyor. Peki, Ay tutulması nasıl, nereden izlenir? Ay tutulmasını izlerken dikkat edilmesi gerekenleri derledik.

NASA, Chandra X-ışını Gözlemevi'nin 25. yıl dönümüne özel  astronomik verileri sesle deneyimlemenizi sağlayan yeni sonifikasyonlar paylaştı.

Çeyrek asır önce, NASA'nın Chandra X-ışını Gözlemevi'nden "ilk ışık" görüntülerini yayınladı.

Chandra'nın yüksek çözünürlüklü X-ışını görüntüleme yetenekleri dünyasına bu giriş, Dünya'dan yaklaşık 11 bin ışık yılı uzaklıkta bulunan patlamış bir yıldızın kalıntıları olan Cassiopeia A'nın benzeri görülmemiş görüntüsünü içeriyordu. Yıllar geçtikçe, Chandra'nın Cassiopeia A görüntüleri teleskobun en bilinen görüntülerinden bazıları haline geldi.

NASA bu dönüm noktasının yıldönümünü kutlamak için, Cassiopeia A (Cas A) dahil olmak üzere üç görüntünün yeni seslendirmeleri yayınlandı. 

İşte evrenin sesleri 

CASSİOPEİA A'NIN SESLİ YÜZÜ 

Cassiopeia A'nın bu sonifikasyonu, Chandra'nın yanı sıra NASA'nın James Webb, Hubble ve emekli Spitzer uzay teleskoplarından gelen verileri de içeriyor.

Tarama, kalıntının merkezindeki üçgen sesle işaretlenmiş nötron yıldızından başlıyor ve dışarı doğru ilerliyor.

Chandra'nın X-ışınları ayrıca uzaya doğru genişleyen patlamış yıldızdan kalan kalıntıları da ortaya çıkarıyor. Görüntünün daha parlak kısımları daha yüksek ses ve daha tiz seslerle iletiliyor.

Chandra'dan gelen X-ışını verileri değiştirilmiş piyano seslerine eşlenirken, sıcak gaza gömülü ısıtılmış tozu tespit eden Webb ve Spitzer'den gelen kızılötesi veriler çeşitli telli ve üflemeli çalgılara atandı.

Hubble'ın tespit ettiği yıldızlar ise crotales veya küçük zillerle çalınıyor.

30 DORADUS'UN KOZMİK SENFONİSİ

Başka bir yeni seslendirme, Samanyolu'na yakın en büyük ve en parlak yıldız oluşum bölgelerinden biri olan 30 Doradus'un kozmik manzarasını içeriyor.

Bu seslendirme yine Chandra'dan gelen X-ışınlarını Webb'den gelen kızılötesi verilerle birleştiriyor.

Chandra'nın X-ışınları ve Webb'in kızılötesi verileri birleşerek yıldızların ve gaz bulutlarının çeşitli seslerle temsil edilmesini sağlıyor.

Görüntü boyunca sol ve sağa hareket eden sesler, parlaklığa karşılık gelirken, Chandra'nın X-ışınları havadar sentezleyici sesler olarak duyuluyor. Webb'in kızılötesi verileri ise daha soğuk gazları yumuşak, alçak müzikal perdelerle gösteriyor.

NGC 6872'NİN GALAKSİ KONÇERTOSU 

Son sonifikasyon, büyük bir sarmal galaksi olan NGC 6872'nin optik ışık görüntüsünü seslendiriyor.

Bu galaksi, Chandra'nın X-ışınları tarafından rüzgar benzeri seslerle temsil edilirken, Hubble verileri galaksinin merkezindeki koyu sesler ve mavi spiral kolları daha yüksek perdeli tonlarla yansıtıyor.

Arka plan galaksilerinden gelen kompakt X-ışını kaynakları ise kuş benzeri cıvıltılar yaratıyor. NGC 6872'nin ön plan yıldızı, bir çarpma zili sesiyle eşleştirilmiş.

Bu sonifikasyonlar, astronomik verilerin ses aracılığıyla nasıl farklı bir şekilde deneyimlenebileceğini gösterirken, evrenin derinliklerine dair yeni bir perspektif sunuyor.

Bilim insanları, insanlığın genetik bilgisini 5 boyutlu bir kristalde depolayarak yok olma tehlikesine karşı yeni bir umut sundu. Southampton Üniversitesi ekibi, milyarlarca yıl boyunca dayanabilecek bu devrim niteliğindeki teknoloji ile gelecekteki nesillere bilgi aktarımını sağlamayı hedefliyor.

Bilim insanları, ölü bir organizmanın hücrelerinin ölümünden sonra bile işlev gösterebildiği "üçüncü bir hâl" keşfetti. Seattle'daki Washington Üniversitesi'ndeki araştırma ekibi ölü hücrelerin kendi kendine hareket edebilen, kendini onarabilen ve kopyalayabilen yeni yaşam formlarına dönüştüğünü açıkladı.

Piramitlerin nasıl yapıldığı hala tartışılırken, bir TikTok kullanıcısının antik piramitlerle ilgili ortaya attığ komplo teorisi tartışmalara neden oldu.

İsmi açıklanmayan 20 yaşındaki bir genç, altı yıl boyunca süren burun akıntısının, başından geçirdiği bir kaza sonrası oluşan nadir bir rahatsızlık olan travmatik ensefalosel nedeniyle olduğunu öğrendi. Baş ağrıları ve nöbetlerle mücadele eden hasta, yapılan başarılı bir cerrahi müdahale ile sağlığına kavuştu.

Güney Afrika kaya sanatında yerli San halkı tarafından tasvir edilen garip bir dişli hayvanın, soyu tükenmiş bir tür olan dicynodontla ilişkili olabileceği keşfedildi. Araştırma, bu tasvirin antik hayvanların bilimsel tanımından en az 10 yıl önce yapıldığını ortaya koyuyor. Çalışma, San halkının fosilleri keşfettiğini ve bu bilgiyi kültürel inançlarıyla birleştirdiğini destekliyor.

Yeni bir araştırma, Güney Afrika kaya sanatında yerli San halkı tarafından tasvir edilen garip bir dişli hayvanın, dinozorlardan önce yaşamış ve soyu tükenmiş bir tür olan dicynodontla ilişkili olabileceğini ortaya koydu.

PLOS ONE dergisinde yayımlanan çalışmada, 1800'lerin başında, 1821 ile 1835 yılları arasında boyanmış olan Boynuzlu Yılan panelindeki gizemli hayvanın, aşağı doğru dönük dişlere sahip uzun gövdeli bir hayvan olarak tanımlandığını belirtti. Güney Afrika'nın Karoo Havzası'nda, dicynodontlar dahil birçok iyi korunmuş fosil bulunduğu biliniyor.

10 YIL ÖNCESİNE AİT OLABİLİR 

Sanat eserinin gerçekten bir dicynodonta (dinozorlardan önce soyu tükenmiş bir tür) ait olduğu tespit edilirse, San halkının tasviri, antik hayvanların ilk bilimsel tanımından en az 10 yıl öncesine ait olabilir. Çalışmanın yazarlarından Julien Benoit, "Resim en geç 1835'te yapılmış, yani bu dicynodont, 1845'te Richard Owen tarafından ilk dicynodontun batılı bilimsel keşfi ve isimlendirilmesinden en az 10 yıl önce tasvir edilmiş" dedi

Fransa'daki bilim insanları, kahverengi hidra adlı deniz canlısının kanserli tümörleri yavrularına aktarabildiğini keşfetti. Uzmanlar, bu canlının bulaşıcı kanserlerin doğada yayılmasına neden olabileceğini ve bu durumun ekolojik sonuçlar doğurabileceği konusunda uyardı.

Yapılan yeni bir araştırmaya göre, Dünya için potansiyel tehdit oluşturan asteroidleri önlemenin yolu bulunmuş olabilir. Bilim insanlarının X-ışınları kullanarak yaptıkları deneylerde çapları 4 km'ye kadar olan asteroidlerin yönlerinin saptırılabildiği gözlemlendi. Bu yeni buluş, Dünya’yı potansiyel çarpışmalardan koruyabilir ve gelecekte gezegen savunma stratejilerinde kullanılabilir.

İngiltere'de yapılan bir araştırmaya göre çocukların yemek seçme huyu, büyük ölçüde genetik etkenlerle şekilleniyor. Çalışmada, 16 aylık çocuklarda yemek seçme huyunun yüzde 60 oranında genetik unsurlarla ilgili olduğu belirlendi.

Bilim insanlarına göre, çocuklarının bazı yiyecekleri yemeyi reddetmesi, ebeveynlikten çok genlerle ilgili. İngiliz bilim insanları, yeni bir çalışma kapsamında 16 aylıkla 13 yaş arasındaki 2 bin 400 tek yumurta ikizinin beslenme alışkanlıklarını inceledi. Araştırmacılar, elde ettikleri sonuçları çift yumurta ikizlerinin verileriyle karşılaştırdı. Ebeveynler, yeme davranışına ilişkin soruları çocuklar 16 aylıkken, 3 yaşındayken, 5 yaşındayken ve 13 yaşındayken tekrar yanıtladı. Yedi yaşında seçicilikte küçük bir zirve oldu, bu yaştan sonra ise hafif bir düşüş olduğu kaydedildi.

YÜZDE 60 ORANINDA GENETİKLE İLGİLİ Çalışmada, 16 aylık çocuklarda yemek seçme davranışının yüzde 60 oranında genetik unsurlarla ilişkili olduğu belirlendi. Bu oran, 3-13 yaş aralığında yüzde 74'e yükseliyor. Araştırmada, yemek seçme alışkanlığını belirleyen bir diğer unsurun da çevre olduğuna dikkat çekiliyor.

Çocukların çevresindeki kişilerin tükettiği yiyeceklerin ya da ailecek yemeğe oturmanın, yemek seçme davranışında etkili olduğuna işaret ediliyor.

Yapay zeka tarafından geliştirilen yeni bir uygulama ölüm saatiniz tahmin ettiğini ve bunu uzatmanın yollarını söyleyebileceğini iddia etti.

Yapay zeka tarafından geliştirilen yeni bir uygulama, kullanıcıların daha sağlıklı seçimler yapmalarını ve daha uzun yaşamalarını teşvik etmek amacıyla ölüm saatlerini tahmin ettiğini iddia etti. "Ölüm Saati" adı verilen bu uygulama, yıllık 40 dolarlık bir abonelik ücretiyle, mevcut biyolojik yaş ve yaşam tarzını göz önünde bulundurarak kesin ölüm tarihlerine dair tahminlerde bulunuyor. New York Post’ta yer alan habere göre, uygulamanın temel amacı, insanları sağlıklı yaşam değişiklikleri yapmaya motive etmek. "ZAMANINDA UYARMAYI HEDEFLİYOR" Uygulama, ölümle ilgili faktörleri analiz ederek kullanıcıları zamanında uyarmayı hedefliyor. Kurucu Brent Franson, “Günümüz dünyasında sağlık hizmetleri genellikle tepkiseldir, sorunlar ortaya çıktığında müdahale edilir ve bu genellikle çok geç olur,” dedi. Franson’a göre, Ölüm Saati, bireyleri sağlıklı yaşam ipuçlarıyla donatarak daha uzun ve sağlıklı bir yaşam sürmeleri için teşvik ediyor. Kullanıcılar, uygulama aracılığıyla sağlığa dair çeşitli sorulara yanıt veriyor. Kan testleri, genetik taramalar gibi kişisel sağlık belgelerini yüklemelerine olanak tanınıyor. Kolesterol seviyeleri gibi biyolojik faktörlerin yanı sıra uyku düzeni, ruh sağlığı, günlük oturma süreleri, sigara içme alışkanlıkları ve sosyal hayat gibi yaşam tarzı gibi unsurlarını da kapsıyor. Ölüm Saati, 18 Eylül’de resmi olarak piyasaya sürüldü. Kullanıcılar, uygulamayı ücretsiz olarak indirip ölüm tarihlerini görebiliyorlar. Ancak, sağlıklarını iyileştirmek ve potansiyel ölüm tarihlerinin ertelenmesi için sunulan uzun yaşam planı için yıllık 40 dolar ödemeleri gerekiyor.

Bilim insanları, Yeni Zelanda açıklarında, nadir görülen "hayalet köpekbalığı" cinsinin yeni bir türünü keşfetti. Uzmanlar, yeni balığın fiziksel ve genetik olarak diğer türlerden farklı olduğunu söylerken, insanların hayalet köpekbalıklarıyla karşılaşma ihtimalinin düşük olduğunu belirtti.

Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi (NASA) uzayda mahsur kalan astronotların kıyafetleriyle birlikte Starliner kapsülünü dünyaya başarılı bir şekilde indirdi. Şubat 2025'te dünyaya dönmeleri beklenen Astronotların, SpaceX'in Crew-9 uzay aracına özel kıyafetler giyeceği kaydedildi. Crew-9 uzay aracının 24 Eylül'de ISS'e doğru yola çıkması bekleniyor.

Bir anne oğlunun nadir görülen bir hastalıkla geçirdiği inanılmaz yolculuğu paylaştı. 23 yaşındaki anne oğlunun mucizevi bir şekilde "iki kez doğduğunu söyledi.

NASA, Ay'da kullanılacak standart bir zaman sistemi üzerinde çalışıyor. Koordineli Ay Zamanı (LTC), gelecekteki keşifler için kritik olacak ve güneş sisteminin diğer bölgelerine de uygulanabilecek.

Bilim insanlarının Neandertaller ile ilgili yaptıkları keşifler, insanlık tarihine ışık tutmaya devam ediyor. Yeni yapılan keşiflerde, 50 bin yıl öncesine tarihlenen bir Neandertal mızrak ucunun keşfedildiği bildirildi. Bu keşif, Neandertallerin kemikten aletleri avlanmada kullandığını gösteren ilk kanıt olarak değerlendirildi. Ayrıca, Fransa’daki Grotte Mandrin kaya sığınağında yapılan yeni bir araştırma, Neandertallerin soylarının sosyal izolasyon nedeniyle tükenmiş olabileceğini öne sürdü. Araştırmalar, Neandertallerin 50 bin yıl boyunca birbirinden izole yaşadığını ve bu izolasyonun genetik çeşitliliği azalttığını gösterdi.

Bilim insanları genişliği 30 metreyi bulan "dipsiz" bir gölet keşfetti. Aşırı tuzlu su, metan ve hidrojen sülfür içeren zehirli bir karışımdan oluşan bu birikinti, içine giren çoğu canlı için ölümcül. Araştırmacılar, göletin kıyılarının sıcak sularında yüzmeye çalışan canlıların cesetleriyle dolu olduğunu buldu. Bilim insanları, hayvanların sadece ölmek için buraya geliyor olabileceğini öne sürüyor. Çıplak gözle bakıldığında bulanık bir su birikintisi gibi görünse de dünyanın en ölümcül sularından olan Umutsuzluğun Sıcak Küveti, Meksik Körfezi'nin derinliklerinde gizlenmeye devam ediyor...

Bilim insanları, geçen yıl eylül ayında dünyanın dört bir yanındaki sensörler tarafından kaydedilen sismik sinyalin Grönland'daki tsunami sonucu oluştuğunu tespit etti.

BBC'nin haberine göre, bilim insanları Danimarka Donanması'nın iş birliğinde 2023'te 9 gün süren sismik gizemli sinyali inceledi. Sismik verileri kullanan bilim insanları, sinyalin kaynağının Grönland’ın doğusundaki Dickson Fiyordu olduğunu belirledi. Bunun üzerine uydu görüntüleri ve tsunami öncesi çekilen fiyordun fotoğrafları dahil olmak üzere birçok veri karşılaştırıldı.

SEBEBİ MEGA TSUNAMİ 

Sonuçta bilim insanları, Dickson Fiyordu’nda 1200 metre yükseklikteki bir dağın zirvesinde bulunan bir yamaçtan eriyen buzulun çökmesi sonucu oluşan devasa heyelanın 9 gün boyunca "Dünya'yı sallayan" tsunamiyi tetiklediği sonucuna ulaştı. Araştırmada, heyelan nedeniyle 200 metre yüksekliğinde devasa bir dalga meydana geldiği, oluşan bu "mega tsunami"nin dar fiyortta sıkışarak ileri geri gidip gelmesi ile "gizemli" sismik sinyalin oluştuğu kanaatine varıldı. Bilim insanları, iklim değişikliği etkisiyle Grönland dağlarını destekleyen buzulların erimesinin benzer heyelanları sıklaştırdığını düşünüyor. Araştırmanın sonuçları Science dergisinde yayımlandı.

Bilim insanları, PHD2 genini kahverengi yağ dokusundan çıkararak vücudun metabolizmasını hızlandırabileceklerini keşfetti. Bu keşif, diyet yapmadan daha fazla kalori yakılmasına olanak sağlıyor. Ayrıca araştırmalar obezite ve tip 2 diyabet gibi aşırı kiloyla ilişkili hastalıkların tedavisinde yeni yolların önünün açılabileceğini belirtti.

Bilim insanları 2024 Europlanet Bilim Kongresi'nde Mars'ın yeni yerçekimi haritasını sundu. Haritada Mars'ın 1100 kilometre derinliğinde büyük ölçekli gizemli yapılar olduğu ve manto süreçlerinin Olympus Mons gibi büyük volkanları etkilediği ortaya koyuldu.

Avrupa Uzay Ajansı (ESA), Portekizli girişim Neuraspace'in uzay trafik yönetimi hizmetlerini test edecek. ESA, Almanya'daki Avrupa Uzay Operasyonları Merkezi'nde bu hizmetleri kendi araçlarına entegre ederek yörüngedeki birleşmeleri değerlendirecek.

Avrupa Uzay Ajansı, Portekizli girişim Neuraspace tarafından sunulan uzay trafik yönetimi hizmetlerini test etmeye hazırlanıyor.

16 Eylül'de açıklanan bir sözleşme kapsamında ESA'nın Uzay Enkaz Ofisi, Almanya'daki Avrupa Uzay Operasyonları Merkezi'nde (ESOC) birleşmeleri değerlendirmek için Neuraspace hizmetlerini mevcut araçlarıyla entegre edecek. ESA'nın Uzay Güvenliği Program Ofisi kıdemli çarpışma önleme analisti Klaus Merz yaptığı açıklamada, Neuraspace sözleşmesinin ESA'nın ticari uzay sektörünü destekleme, uzayda sürdürülebilirliği artırma ve gelecekteki yörünge güvenliğine yenilik getirme konusundaki "güçlü kararlılığını gösterdiğini söyledi.

Merz, ESA'nın Uzay Güvenliği Programının modern toplumumuzun kritik bileşenlerini tehdit eden uzaydaki tehlikelere odaklandığını da sözlerine ekledi.

Merz'e göre ESA, Neuraspace ve diğerlerinin ticari hizmetlerine güvenerek riskleri azaltmayı ve uzay varlıklarının korunmasına katkıda bulunmayı amaçlıyor.

Neuraspace CEO'su Chiara Manfletti ESOC ile yapılacak işbirliği hakkında yaptığı açıklamada, "Bu anlaşma hem kurumsal hem de ticari ihtiyaçlar için mevcut çözümümüzü iyileştirme ve geliştirme fırsatı sağlayacak. Aynı zamanda uzun süredir uzayda faaliyet gösteren önemli bir aktör olarak ESA'nın uzmanlığından ve operasyonel içgörülerinden faydalanmamızı sağlayacak." dedi.

NEURASPACE NEDİR?

Neuraspace, uzay aracı operatörleri arasında işbirliğini teşvik etmek için geliştirilen uzay trafiği yönetim platformudur.

Şirket, Mart ayında yazılımın ücretsiz bir sürümünü yayınlamıştı.

Neuraspace 10 Eylül'de Portekiz Hava Kuvvetleri ile uzayda durumsal farkındalık, gözetleme ve izleme üzerine çalıştığını duyurmuştu.

Neuraspace ilk optik teleskopunu Portekiz'in Beja kentindeki bir hava üssünde tanıttı.

Teleskobun finansmanı Portekiz'in Kurtarma ve Dayanıklılık Planı kapsamında Avrupa Komisyonu tarafından sağlandı.

Araştırmacılar, insanlar ve köpeklerin birbirleriyle göz teması kurdukça aralarındaki senkronizasyon gücünün artabileceğini ortaya koydu.

Yeni bir araştırmaya göre köpekler ve insanların beyin aktiviteleri, birbirlerinin gözlerine baktıklarında senkronize olabilir.

İnsanlar arasındaki sosyal etkileşimler sırasında, özellikle beynin ön lobundaki nöronların aktivitesinin senkronize olduğu ve bunun da birbirlerine dikkat ettiklerini gösterdiği bilinmektedir.

Araştırmacılar, insanlar ve köpekler arasındaki karşılıklı bakışmanın da benzer bir senkronizasyona neden olabileceğini söylüyor.

Advanced Science dergisinde yayınlanan yeni çalışmaya göre, evcil hayvanlar ve insanların bağ kurdukça aralarındaki senkronizasyonun daha da güçlenebileceği ortaya koyuldu. 

BEYİN SİNYALLERİ ANALİZ EDİLDİ

Çalışma, 10 beagle cinsi köpeği 5 gün boyunca tanımadıkları insanlarla eşleştirdi ve her ikisinden gelen EEG beyin sinyallerini analiz etti.

Bilim insanları, insan ile köpek ikilisinin 5 gün boyunca giderek birbirlerine daha fazla aşina olmasıyla aralarındaki senkronizasyonun gücü arttığını açıkladı.

Avustralyalı araştırmacılar, Dünya'nın yaklaşık 466 milyon önce Satürn'deki gibi bir halka sistemine sahip olmuş olabileceğini ortaya koydu.

Dünya, alışılmadık bir astronomik olaya tanıklık edecek: 2024 PT 5 adlı asteroitin, gezegenimizin atmosferine çarpmak yerine Dünya'nın yörüngesine girerek "Mini Ay" olarak kalması bekleniyor. Bu ziyaret ile birlikte Dünya’nın kısa bir süre iki uydusu olacak.

Gökbilimciler süper kütleli bir kara deliğin, kendisini barındıran galaksiyi "açlıktan öldürdüğünü" gözlemledi. James Webb Uzay Teleskobu'ndan elde edilen verilere göre kara deliklerin galaksilerde yıldız oluşumu için gerekli olan gazı yok ederek aç bıraktığı ortaya çıktı.

Sitchin'in iddialarına göre, Anunnakiler Homo erectus'un genetik mühendisliğini yaparak modern insanları yaratmıştır. Bu genetik müdahale, Anunnakilerin köle olarak çalıştırabilecekleri bir insan ırkı üretme amacını taşımaktadır. Sitchin'in teorisine göre, Anunnakiler, Antarktika'daki buzulların erimesine ve Nuh Tufanı'na neden olan felaket nedeniyle Dünya'yı terk etmek zorunda kalmışlardır. Bu olaylar, Anunnakilerin Dünya üzerindeki üslerinin yeniden inşa edilmesi gerekliliğini ortaya çıkarmıştır. Sitchin, Nefilimlerin bu büyük yeniden yapılanma sürecinde daha fazla insana ihtiyaç duyduklarını ve bu nedenle insanlara tarım gibi becerileri öğrettiklerini iddia etmektedir.

Tarihçi Ronald H. Fritze, Sitchin'in görüşlerini eleştirirken, Anunnakilerin eski astronot teorisyenlerinin ileri teknolojiler olmadan imkansız olarak değerlendirdiği piramitler ve diğer anıtsal yapıları inşa ettiklerini belirtmiştir. Sitchin, Anunnakilerin geride insan-uzaylı melezleri bıraktığını ve bu melezlerin bazılarının dünya dışı kökenlerinden habersiz bir şekilde yaşadıklarını öne sürmüştür.

Sitchin, bu mitolojiyi The Stairway to Heaven (1980) ve The Wars of Gods and Men (1985) gibi eserlerinde genişletmiştir. Ayrıca, The End of Days: Armageddon and the Prophecies of the Return (2007) adlı kitabında, Anunnakilerin 2012 yılında, Orta Amerika'nın Uzun Sayım Takvimi'nin sonuna denk bir tarihte Dünya'ya döneceğini öngörmüştür. Bu öngörüler, Sitchin'in çalışmalarının popüler kültürdeki etkilerini ve bu teorilerin nasıl geniş bir ilgi alanı oluşturduğunu göstermektedir.

László Bíró, bu devrimsel fikrini kimyager kardeşi György Bíró ile paylaştı. Kardeşiyle birlikte, mürekkebin kurumasını önleyen, serbestçe dönen küçük bir bilye mekanizmasına dayalı bir kalem tasarımı üzerinde çalışmaya başladılar. Sayısız deneme ve araştırmanın ardından, mükemmel kombinasyonu buldular: viskoz, çabuk kuruyan bir mürekkep ve bu mürekkebin düzgün akmasını sağlayan bilyeli uç. Bu yeni tasarım, mürekkebin akışını düzenli bir şekilde kontrol ederek, pürüzsüz bir yazı deneyimi sağlıyordu.

İlk Adımlar: Patent ve Sunum

Bíró kardeşler, bu icatlarını 1931'de Budapeşte Uluslararası Fuarı’nda tanıttılar ve 1938'de kalemin patentini aldılar. Ancak, bu noktada kalemin ticari başarısı henüz gerçekleşmedi. 2. Dünya Savaşı'nın patlak vermesiyle birlikte kardeşler, Arjantin'e göç etti. Orada bir garajda küçük çaplı üretim yapmaya başladılar. Başlangıçta yüksek üretim maliyetleri ve ürünün bilinmemesi nedeniyle satışlar düşük kalsa da, havacılık sektöründen gelen talep işleri değiştirdi.

İngiliz Hava Kuvvetleri, uçuş esnasında tükenmez mürekkepli kalemlerin akma sorunu yaşamadığını fark etti. Bu özellik, bilyeli kalemi özellikle pilotlar için cazip hale getirdi ve böylece Bíró’nun icadı, geniş çapta kabul gördü. Bu anlaşma, kalemin küresel başarısına giden yolu açtı.

BIC Cristal: Bir Küresel Fenomen

Bíró’nun icadı, 1950’lerin başında BIC şirketinin dikkatini çekti. BIC, bu sade ve etkili kalemin büyük bir ticari potansiyele sahip olduğunu fark etti. 1953 yılında, BIC Cristal adlı kalemi piyasaya sürdüler. Kalemin basit tasarımı, dayanıklılığı ve uygun fiyatı, onu kısa sürede dünya çapında popüler hale getirdi. BIC Cristal, dünya genelinde sadece birkaç yıl içinde milyonlarca satıldı ve bugüne kadar 100 milyardan fazla üretildi.

BIC Cristal, mükemmel bir ergonomiye sahip olması, mürekkebin hızlı kuruması ve akmadan yazma özelliği ile hem iş dünyasında hem de eğitimde vazgeçilmez hale geldi. Günümüzde her gün 20 milyondan fazla BIC Cristal satılmakta olup, bu kalem tüm zamanların en çok satan yazı aracı olma unvanını korumaktadır.

Bir Kültürel İkon Olarak Bilyeli Kalem

Bilyeli kalem, sadece bir yazı aracı olmanın ötesinde, günlük yaşamın ayrılmaz bir parçası haline geldi. Okullarda, ofislerde ve iş yerlerinde, basit ama etkili yapısıyla geniş bir kullanıcı kitlesine hitap etmeye devam ediyor. BIC Cristal’in ergonomik yapısı ve uzun süreli kullanımı, onu büyük firmaların, öğrencilerin ve profesyonel yazarların bir numaralı tercihi haline getirdi.

László Bíró’nun basit bir gözlemden yola çıkarak yaptığı bu buluş, modern yazı kültürünün temel taşlarından biri oldu. Her ne kadar ilk yıllarında çeşitli zorluklarla karşılaşmış olsalar da, Bíró kardeşlerin vizyonu, onların tarihe adlarını yazdırmasını sağladı.

Sonuç

1930’lu yıllarda ortaya çıkan bilyeli kalem, yazı dünyasında devrim yarattı. László Bíró’nun çığır açan bu icadı, mürekkep akma sorununu ortadan kaldırarak yazı yazma sürecini daha pratik ve erişilebilir hale getirdi. Bu basit ama etkili tasarım, BIC şirketinin desteğiyle dünya çapında yayıldı ve günlük hayatın vazgeçilmez bir parçası oldu. Bugün, bilyeli kalem sadece bir yazı aracı değil, aynı zamanda yaratıcılığın ve buluşların insanlar üzerindeki etkisinin de bir simgesi haline gelmiştir.

Türkiye'nin bilim ve teknoloji alanında hayallerine sınır koymayan, meraklı ve keşfetmeye açık çocuklarını bilimle buluşturan Türkiye Teknoloji Takımı Vakfı "Teknoloji geliştiren bir Türkiye" hedefiyle Türkiye’nin dört bir yanına bilim ve teknoloji yaymaya devam ediyor.

Uzay ve gökyüzü meraklıları için Türkiye Teknoloji Takımı Vakfı ve Şahinbey Belediyesi tarafından ilk kez düzenlenecek olan Bilim Türkiye Yamaçtepe Gökyüzü Gözlem Şenliği 10-11-12 Ağustos tarihlerinde Gaziantep'te gerçekleştirilecek. Gaziantep’in Şahinbey Belediyesi'ne ait Yamaçtepe Bilim Kampı programında gerçekleştirilecek olan organizasyonda astronomi ve bilim temalı olmak üzere; Gece Teleskop ile Gök Cisimleri Gözlemi, Meteor Yağmuru Gözlemi, Gündüz Teleskop ile Güneş Gözlemi, Bilim Atölyeleri, Astronomi Söyleşileri etkinlikleri yer alacak. Ayrıca hepsi birbirinden farklı aktivite alanları da olacak.

Türkiye genelinde 81 ilden başvuruya açık olan gözlem şenliğinde konaklamalı olarak başvuru yapılabiliyor ve konaklama için bungalov ev veya çadır olarak iki farklı alternatif bulunuyor.

Bungalov evlere başvurular bireysel olarak alınarak 8 kişilik bungalov evlere yerleşim yapılıyor. Çadır başvuruları ise çadır sayısı ile ve en fazla 4 kişilik yapılabiliyor. Çadırların temini ve kurulumu da katılımcılara ait oluyor.

Gözlem şenliğine katılımcılar kendi fotoğraf makinesi, teleskop, kamera, dizüstü bilgisayar vb. gözlem donanımlarını getirerek serbestçe kullanabiliyorlar. Kontenjanın sınırlı sayıda olduğu Yamaçtepe Gökyüzü Gözlem Şenliği'ne 16 yaş altı katılımcılar bir veli refakatinde katılabiliyor.

18-25 Temmuz tarihleri arasında alınan başvuruların tamamlanmasının ardından yapılacak kura ile de kesin kayıtlar belirleniyor olacak.

Işığın izinde, uzayın peşinde, Gökyüzü Gözlem Şenliği'nde buluşmak için www.bilimturkiye.org adresini ziyaret edebilirsiniz. 

Dünya üzerindeki tüm teknolik aletleri etkileyen Güneş fırtınaları ile ilgili yeni bir keşif yapıldı. Bilim insanlarına göre fırtınalar artık öngörülebilir.

Arkeologlar, Nil Nehri'de yaptıkları keşifler sırasından deniz dibine gömülü halde Tutankamon'un büyükbabası ve bir kaç eski Mısır firavununun yer aldığı antik oymalar keşfetti. Bulunan levhalarda, Muhteşem Amenhotep olarak da bilinen ve Kral Tut'un atası olan Kral III. Amenhotep gibi kralların başarılarını belirten hiyeroglif yazıtlar olduğu öğrenildi.

Bilim insanları, Komodo ejderlerinin dişlerinin tırtıklı uç kısımlarının demirden tabakayla kaplı olduğunu keşfetti.  Avlarını rahatça parçalamalarına yardımcı olduğu beliritlen bu özelliğin daha önce hiçbir etçil sürüngende tespit edilmediğini vurguladı.

İngiltere'deki King's College London'dan araştırmacılar, gelişmiş kimyasal ve yapısal görüntüleme teknikleri kullanarak, dünyanın en büyük kertenkelesi olarak kabul edilen Komodo ejderinin dişlerine ilişkin yeni bilgiye ulaştı.

Bilim insanları, yaptıkları incelemeler sonucu, türün dişlerinin uçlarında bulunan tırtıklı kısımların demir açısından oldukça zengin bir tabakayla kaplı olduğunu ortaya çıkardı. Aralarında monitör kertenkeleleri ve bazı timsah türlerinin bulunduğu birçok sürüngenin dişlerinde de bir miktar demir bulunduğunu belirten araştırmacılar, bu tabakanın, diğer sürüngenlerden farklı olarak Komodo ejderinin dişlerinin uç kısımlarında yoğunlaştığını, dişi turuncu renge boyadığını ve dişin keskinliğini korumada yardımcı olduğunu kaydetti.

BAŞKA HİÇBİR ETÇİL SÜRÜNGENDE YOK  Bilim insanları, bu özelliğin, Komodo ejderinin avını rahatça parçalamasına yardımcı olduğuna dikkati çekerek, bunun daha önce hiçbir etçil sürüngende tespit edilmediğini vurguladı. Komodo ejderleri, dünyada sadece Endonezya'nın türle aynı adı taşıyan milli parkında ve Flores ile bazı adalarında bulunuyor. Uluslararası Doğayı Koruma Birliğinin verilerine göre, doğada sadece 3 bin 458 Komodo ejderi kaldı. Boyları 3 metreye ve ağırlıkları da 90 kilograma kadar çıkabilen sürüngenler, insan faaliyetleri ve iklim değişikliğinin yaşam alanlarını yok etmesi nedeniyle tehlike altında. Çalışmanın detaylarına "Nature Ecology & Evolution" dergisinde yer verildi.

Birleşik Krallık'ta yaklaşık 125 milyon yıl önce yaşadığı tahmin edilen büyük otçul bir dinozor türü keşfedildi. Wight Adası'nda bulunan kalıntılar, ülkede son yüzyılda bulunan en eksiksiz dinozor fosili oldu.

Birleşik Krallık'ın Wight Adası'nda yaklaşık 125 milyon yıl önce yaşadığı tespit edilen otçul bir dinozor türü keşfedildi.

Araştırmacılar, toplamda 149 kemiğe sahip olan örneğin, Birleşik Krallık'ta bir asırdır keşfedilen en eksiksiz dinozor olduğunu söyledi. Adını hayatını kaybeden eski fosil avcısı Nick Chase ve bulunduğu yer olan Compton Körfezi kayalıklarından alan "Comptonatus chasei"nin Afrika fili ağırlığında olduğu belirtildi. Araştırmacılar kafatası, dişler, omurga ve bacak kemiklerinin yanı sıra "yaklaşık bir yemek tabağı büyüklüğünde" bir kasık kalça kemiği de dahil olmak üzere fosilin her parçasını analiz etti. Analizler sonucunda diğer bulunan türlerden farklı olduğu tespit edildi.

ADA MÜZESİNİN BİR PARÇASI  Comptonatus örneği artık Wight Adası'ndaki Sandown'da bulunan Dinozor Adası müzesindeki koleksiyonun bir parçası. Müzede küratör olarak görev yapan Dr. Martin Munt, "Adanın kayalıklarında ve koleksiyonunda daha pek çok yeni tarih öncesi canlı türünün keşfedilmesini dört gözle bekleyebiliriz" dedi.

SpaceX ve NASA, Crew-9 misyonunu 18 Ağustos'tan önce Uluslararası Uzay İstasyonu'na (ISS) fırlatmayı planladıklarını duyurdu.

NASA ve SpaceX, önümüzdeki ay Crew-9 görevine başlayacaklarını açıkladı.

Duyuru, Federal Havacılık İdaresi'nin SpaceX'in Falcon 9 roketinin bu ayın başlarında nadir görülen bir uçuş ortası arızası nedeniyle yere çakılmasının ardından uzaya dönmesine izin vermesinin ardından yapıldı. 

İLK ARIZASINI YAŞAMIŞTI

Dünyanın en sık kullanılan roketi olan Falcon 9, bir roketin uzayda parçalanarak Starlink uydularından oluşan yükünü imha etmesinin ardından yere indirilmişti.

Bu, küresel uzay endüstrisinin güvendiği bir roketin yedi yılı aşkın süredir yaşadığı ilk arıza olmuştu. NASA ve SpaceX, NASA astronotları Zena Cardman, Nick Hague, Stephanie Wilson ve Roscosmos kozmonotu Alexander Gorbunov ile birlikte Falcon 9 roketinin üzerindeki SpaceX Dragon uzay aracıyla ISS'e dokuzuncu görevine başlayacak.

Uluslararası Uzay İstasyonu'nda (ISS) mahsur kalan astronot Butch Wilmore ve Suni Williams'ın Boeing Starliner kapsülündeki itici arızaları ve helyum sızıntıları nedeniyle ISS'te daha uzun süre kalacağı öğrenildi. Mühendisler arızaları incelemeye devam ederken, NASA ise henüz bir dönüş tarihi veremedi.

NASA, Ay'ın güney kutbunda su buzunu araştırmayı amaçlayan 450 milyon dolarlık VIPER görevini yüksek maliyetler nedeniyle iptal etti. Bilim insanları, görevin önemini vurgulayan binlerce mektup göndererek kararın geri, alınması için ABD hükümetine baskı kurduğu vurgulandı. Gezegen Bilimi Enstitüsü'nde kıdemli bir bilim adamı olan Norbert Schörghofer VIPER görevinin iptalini "bilim için büyük bir kayıp" olarak nitelendirdi.

ABD'li araştırmacılar, insan beyninin, hava kirliliğine yol açan etkenler arasında en çok orman yangınından kaynaklı dumandan olumsuz etkilenebileceğini ortaya koydu.

Gabon'da yapılan bir keşif, tarihi bir buçuk milyar yıl geriye götürebilir. Kaya oluşumlarını inceleyen bilim insanları, karmaşık organizmaların günümüzden 2 milyar 100 milyon yıl önce ortaya çıktığına dair yeni kanıtlar bulduklarını açıkladı.

Dünyada yaşamın geçmişi sanılandan çok daha eski olabilir. Gabon'da kaya oluşumlarını inceleyen bilim insanları, karmaşık organizmaların günümüzden 2 milyar 100 milyon yıl önce ortaya çıktığına dair yeni kanıtlar bulduklarını açıkladı. Franceville kenti yakınlarında 2010'da, karmaşık çok hücreli canlılara ait olduğu düşünülen 250 fosil benzeri kalıntı bulunmuştu.

2.1 milyar yıl öncesine tarihlenen bu kalıntıların karmaşık canlılara ait olup olmadığı konusunda tartışmalar sürerken, yeni bulgular ortaya çıktı. Birleşik Krallık'taki Cardiff Üniversitesi araştırmacıları, kalıntıların bulunduğu alandaki kayalarda, yaşama elverişliliğin göstergesi olan oksijen ve fosfor gibi maddeler bulunduğunu tespit etti. Keşif, bulunan kalıntıların gerçekten de karmaşık çok hücreli canlılara ait olduğu düşüncesini güçlendirdi. Çok hücreli ve sporlar aracılığıyla üreyen organizmaların yaşam alanının sadece bölgedeki bir iç denizle sınırlı kaldığı ve Dünya çapına yayılmadığı ifade ediliyor. Bazı bilim insanları ise açıklamalara şüpheyle yaklaşıyor. Uzmanlar ise besin çeşitliliğinin karmaşık yaşamın ortaya çıkması için tek koşul olmadığı görüşünde. Halıhazırda bilinen en eski çok hücreli karmaşık canlılar 635 milyon yıl öncesine tarihlendirilmişti.

Franceville deki keşfin teyit edilmesiyle birlikte, karmaşık yaşamın evrimi 1.5 milyar yıl geriye sıçrayabilir.

Çin'de yapay zeka temelli buluş patentlerinin sayısının 2023'te 378 bine ulaştığı duyuruldu.

Bilim insanları, ilk kez nesli tükenmekte olan bir köpekbalığı türünün döllenme olmadan üreyebildiğini keşfetti. Araştırmacılar, esaret altında tutulan iki dişi köpekbalığının 2020'den bu yana her yıl eşeysiz olarak üreyebildiğini tespit etti. Bilim dünyasında partenogenez olarak bilinen bu durum, 15 binden fazla türde görülmekle birlikte tam olarak anlaşılamamıştır.

İtalyan araştırmacılar, nesli tükenmekte olan bir köpekbalığı türünde ilk kez döllenme olmadan üreme vakasına rastladı. Scientific Reports'ta yayınlanan bulgular, Akdeniz ve diğer sıcak sularda yaşayan ve yasadışı balıkçılık nedeniyle tehdit altında olan bir tür olan "Mustelus mustelus" cinsi yassı köpek balığında ilk kez görüldü.

2020'DEN BERİ EŞEYSİZ ÜRÜYORLAR Araştırmacılar, esaret altında tutulan iki dişi M. mustelus köpekbalığının 2020'den bu yana her yıl partenogenez özellikler -bir dişinin yumurtayı döllemek için sperme ihtiyaç duymadan eşeysiz olarak üreyebilmesi- sergilediğini tespit etti. 18 yaşındaki iki köpekbalığı 2010 yılından bu yana Sardinya'daki Cala Gonone Akvaryumu'nda bulunuyor. Çalışmanın yazarları, “Bu bulgu, dikkat çekici bir şekilde, partenogenezin bu köpekbalıklarında her yıl iki dişi arasında dönüşümlü olarak gerçekleşebileceğini ortaya koyuyor ve uzun süreli sperm depolanmasını kesin bir şekilde dışlıyor” diye yazdı.

GÖZLEMLEMEK İÇİN ESARET ALTINA ALINMALI Döngüsel partenogenez, 15 binden fazla türde görülmekle birlikte tam olarak anlaşılamamıştır. Omurgasızlarda omurgalılardan daha yaygın olan partenogenez, memelilerde henüz görülmemiştir. Araştırmacılar, vahşi doğadaki köpekbalıklarının bu fenomeni anlamak için zorluklar teşkil ettiğini, ancak esaret altındaki koşulların uzun süreli izleme için ideal olduğunu belirtti. Amerika Birleşik Devletleri, Birleşik Arap Emirlikleri ve Avustralya'daki akvaryumlar son yirmi yılda diğer köpekbalığı türlerinde de bu olguyu belgelemiştir.

13 YIL BOYUNCA GÖZLEMLENDİ Çalışmaya göre, sığ sularda bulunan ve potansiyel olarak 25 yıla kadar yaşayabilen orta büyüklükte bir köpekbalığı olan M. mustelus, nesli tehlike altında olarak sınıflandırılıyor ve tahminler, nüfusun önümüzdeki birkaç on yıl içinde yarıya kadar düşebileceğini gösteriyor. Çalışmada 18 yaşındaki iki dişi köpekbalığı 13 yıl boyunca akvaryumda erkeklerin varlığı olmadan izlendi. Araştırmacılar, yavruların DNA'larını inceleyerek, annelerin uzun süreli sperm depolaması nedeniyle gebe kaldıkları ihtimalini eledi. Yazarlar ayrıca akvaryumda partenogenez sonucu doğan köpekbalıklarından sadece birinin bugün hala hayatta olduğunu belirtti.

Bilim insanları, Dünya'daki canlı yaşamın, bilinenden 1,5 milyar yıl önce başlamış olabileceğine dair yeni kanıtlar buldu.

BBC'nin haberine göre, Gabon'un Franceville şehrinde araştırma yapan bilim insanları, kayalarda 2,1 milyar yıl öncesine ait olası canlı yaşamının çevresel koşullarını gösteren kanıtlar keşfetti. Bilim insanları, bu olası canlı organizmalara dair bulguların, bir iç denizle sınırlı kaldığını, küresel olarak yayılmadığını ve yok olduğunu belirtti. Söz konusu bilim insanlarının yaşamın daha önce başlamış olabileceğine dair teorisinin aksine, Dünya'da yaşamın 635 milyon yıl önce başladığı konusunda yaygın kanaat var. 2,1 MİLYAR YIL ÖNCE OLUŞAN UYGUN ORTAM CANLI ORGANİZMALARA EV SAHİPLİĞİ YAPMIŞ OLABİLİR

Cardiff Üniversitesi Öğretim Üyesi Dr. Ernest Chi Fru liderliğindeki uluslararası bilim insanları ekibi, Franceville'de 10 yıl önce bulunan ve fosil olup olmadığı halen tartışılan, "Franceville biyotası" adı verilen oluşumların etrafındaki kayaların, oksijen ve fosfor gibi yaşamı destekleyebilecek besinleri içerip içermediğini inceledi. Çalışmanın, Dünya'da yaşamı başlatan süreçlerle ilgili fikirlerin kanıtlanmasına yardımcı olacağını belirten Chi Fru, "Biz diyoruz ki bakın burada fosiller var, oksijen var, bu ilk karmaşık canlı organizmaların ortaya çıkmasını tetikledi. 635 milyon yıl önce Kambriyen Dönemi'ndeki sürecin aynısını görüyoruz." dedi. Araştırmada, iki kıta levhasının su altında çarpışması sonucu oluşan volkanik aktivitelerin "besin açısından zengin, sığ bir iç deniz" oluşturduğu, bunun da oksijen ve fosfor seviyelerini artırdığı kaydedildi. OLUŞAN MUHTEMEL YAŞAM FORMLARI BUGÜNKÜ CIVIK MANTARA BENZİYOR OLABİLİR

Dr. Chi Fru, bu korunaklı ortamın fotosentezin oluşumunu sağlayarak oksijen artışına imkan verdiğini belirterek, oksijen bolluğunun da söz konusu döneme ait fosillerde görülen, basit yaşam formlarında gözlemlenen büyümeyi sağlayacak enerjiyi meydana getirmiş olabileceğini kaydetti. Araştırmacı, teorilerinin doğru çıkması halinde bu yaşam formlarının sporlarla üreyen, beyin içermeyen, tek hücreli bir organizma olan cıvık mantara benziyor olabileceğini söyledi. Öte yandan bazı bilim insanları bu görüşlere katılmıyor ve ilave kanıtların gerekli olduğunu vurguluyor. Araştırmada yer almayan, University College London'dan (UCL) Prof. Dr. Graham Shields, bu konuda çekinceleri olduğunu belirterek "2,1 milyar yıl önce daha yüksek besinlerin olduğu fikrine karşı değilim ancak bunun karmaşık yaşam oluşturmak için çeşitliliğe yol açabileceğine ikna olmuş değilim." ifadelerini kullandı. Araştırma "Precambrian Research" dergisinde yayımlandı.

Hastalıklarına alternatif uygulamalarla hızlı, basit görünen çözümler arayanlar ne yazık ki şifa bulmak isterken mağdur oluyorlar. Onlardan biri olan Melek Koşkaya'ya doktoru, bel fıtığı nedeniyle ameliyat olmasını söyledi ancak o; kendisini tek seansta ayağa kaldıracağını söyleyenlere inandı. Bilim dışı yöntem sonrası fıtığı patladı, acısı katlandı. İşte ayrıntılar... (Haber: Melike Şahin Kamera: Kenan Kızılağaç)

Anadolu insanının yazıyla buluştuğu Kültepe Kaniş/Karum Höyüğü'nde düzenlenen 6. Uluslararası Kültepe Toplantısı'na 12 ülkeden 75 bilim insanı katıldı.

Bilim insanları, Dünya'daki zengin hayvan çeşitliliğini korumak için Ay'a bir "biyolojik depo" yerleştirmek istiyor. Bu deponun, Ay'ın özellikle kutup bölgelerinde, güneş ışığı almayan kraterlerin bulunduğu, çok soğuk bir alana yerleştirilmesi öneriliyor. Biyolojik depoda nesli tükenme tehdidi altındaki milyonlarca hayvan türüne ait dondurulmuş hücreler yer alacak.

Elon Musk gibi girişimciler, küresel bir iklim felaketinden kurtulmayı sağlamak için insanları Ay'a veya Mars'a göndermek istiyor. Peki böyle bir felaket durumunda gezegenimizin yaban hayatı ne olacak? Bilim insanları, Dünya'daki zengin hayvan çeşitliliğini korumak için Ay'a bir "biyolojik depo" yerleştirmeyi önererek bu soruya bir cevap bulmuş olabilir.

5 KAT DAHA PAHALI OLACAK Biyolojik depoda memelilerden sürüngenlere, kuşlara ve amfibilere kadar milyonlarca hayvan türüne ait dondurulmuş hücreler yer alacak. Dünya'daki yaşamın yok olması durumunda, bu hücreler klonlanarak yeni yaşam yaratılması mümkün olabilir. Bu yaşam Dünya'da, Ay'da veya başka bir gezegende ortaya çıkabilir. Bilim insanları Ay'da kurulacak bir biyolojik deponun tam maliyetini tahmin edemese de Dünya'dakinden beş kat daha pahalı olacağını, ancak bakımının daha ucuz olacağını öne sürüyor.

2 MİLYON TÜR YOK OLABİLİR Ortalama 388 bin 200 kilometre uzaklıktaki Ay, Dünya'daki tüm hayvanları yok edebilecek bir iklim çöküşünden sağ çıkabilecek kadar uzak. Aynı zamanda Dünya'daki gibi elektriğe ihtiyaç duymadan hayvan hücresi örneklerini dondurabilecek kadar soğuk. Bilim insanları, "biyolojik depolama alanının" Ay'ın özellikle kutup bölgelerinde, çok soğuk bir alana yerleştirilmesini öneriyor. Geçtiğimiz yılın kasım ayında yayınlanan bir araştırmaya göre, hem hayvanlar hem de bitkiler dahil olmak üzere 2 milyon tür yok olma tehlikesiyle karşı karşıya.

Meta'nın kurucusu Mark Zuckerberg sosyal medya hesabında yaptığı paylaşımla gündeme geldi. Milyarder, eşi Priscilla'nın heykelini yaptırdı.

Her yıl Ağustos ayında Swift-Tuttle kuyruklu yıldızının bıraktığı partiküllerin dünya atmosferine girmesiyle oluşan perseid meteor yağmuru, bu yıl da geceyi aydınlattı. Manisa'daki Sardes Antik Kenti'nden yakalanan görüntüler eşsiz manzaralara sahne oldu.

Dünya genelinde nüfusun artması, küresel ısınma, salgın hastalıklar gibi insan uygarlığının çöküşünü hızlandırabilecek birçok faktör yıllardır konuşuluyor. Bilim insanları son yaptıkları araştırmalarda olası bir kıyamet senaryosunda bile ayakta durmayı başarabilecek ülkeleri sıraladı.

Neandertallerin düşünülenden daha akıllı olduğunu gösteren "şaşırtıcı" yeni kanıtlar ortaya çıktı. Bulgular, Neandertallerin çevrelerine uyum sağlayabildiklerini ortaya koydu. Bu durum, arkaik insanların yavaş yürüyen mağara adamları olduğu inancına meydan okuyarak, onların hayatta kalma ve avlanma becerilerine ışık tuttu.

Arkeologlar, Neandertallerin daha önce düşünülenden daha akıllı olduğunu gösteren "şaşırtıcı" yeni kanıtlar ortaya çıkardı. İspanya'daki Pirene Dağları yakınlarında yapılan kazılarda, taş aletler ve hayvan kemikleri de dahil olmak üzere 29 binden fazla eser bulundu. Bu bulgular antik primatların yetenekli ve zeki avcılar olduğunu gösteriyor.

ÖZEL ALETLER GELİŞTİRDİLER Kazı alanında bulunan hayvan kemikleri, atalarımızın öğünlerini bulundukları çevreye göre planladıklarını ve bizon gibi büyük hayvanları veya tavşan gibi daha küçük hayvanları öldürmek için özel aletler geliştirdiklerini gösteriyor. Araştırmacılar, "Bulgular, Neandertallerin çevrelerine uyum sağlayabildiklerini ortaya koydu. Bu durum, arkaik insanların yavaş yürüyen mağara adamları olarak ününe meydan okuyarak, onların hayatta kalma ve avlanma becerilerine ışık tuttu" dedi. Bölgede Neandertallerin yaşadığı çok sayıda mağara ve kaya sığınağı bulunuyor.

KÜÇÜK HAYVANLARI DA AVLIYORLARDI Baş yazar Dr. Sofia Samper Carro, "Bulduğumuz hayvan kemikleri, onların çevredeki faunayı başarıyla kullandıklarını, kızıl geyik, at ve bizon avladıklarını, ayrıca tatlı su kaplumbağaları ve tavşanları yediklerini gösteriyor ki bu da Neandertaller için nadiren düşünülen bir planlamayı ima ediyor" diye konuştu. Araştırmacılara göre bu yeni bulgular, Neandertallerin yalnızca at ve gergedan gibi büyük hayvanları avladığı yönündeki yaygın inanışa meydan okuyor. Dr. Samper Carro, "Bulduğumuz kemiklerde bulunan kesik izleri sayesinde, Neandertallerin küçük hayvanları avlayabildiğine dair doğrudan kanıt elde ettik" dedi.

Yeni bir çalışma beynin bir anıyı üç kere kopyaladığını ortaya çıkardı. Çalışma, beyinlerin tek bir anıyı depolamak için üç farklı nöron seti kullandığını tespit etti. Bulgular, travmatik olaylar yaşayan kişilerin zorlu anılarının yarattığı etkiyi azaltmaya yarayabilir. Temel olarak, bir anı beyinde ne kadar uzun süre depolanmışsa, onu değiştirmek o kadar zor oluyor.

Bilim insanları, Dünya üzerindeki en büyük hayvan genomunu keşfetti. Bu devasa genetik kod, karada yaşamaya uygun hale gelme sürecinde olan, hem suda hem de havada yaşayan eski bir tatlı su omurgalısı olan akciğerli balıklara ait.

Bilim insanları, Dünya üzerindeki en büyük hayvan genomunu keşfetti. Güney Amerika akciğerli balığı (Lepidosiren paradoxa), 90 gigabaz uzunluğunda devasa genetik yapısıyla, tüm hayvan genomları arasında rekor kırdı.

Almanya'nın Konstanz Üniversitesi'nden evrimsel biyolog Axel Meyer, "Bu türün DNA'sı, 90 gigabazdan fazla uzunluğa sahip. Bu, önceki rekoru elinde bulunduran Avustralya akciğerli balığının genomunun iki katından daha uzun," dedi.

Güney Amerika akciğerli balığının 19 kromozomundan 18'i, her biri neredeyse 3 milyar baz içeren insan genomunun tamamından daha büyük. Bu da söz konusu genomun insan genomunun yaklaşık 30 katı uzunluğuna eşit geliyor. Benzer bir çalışma, Afrika akciğerli balığı (Protopterus annectens) üzerinde de gerçekleştirildi ve bu balığın genetik yapısının da oldukça uzun olduğu belirlendi. Bu bulgular, akciğerli balıkların evrimsel geçmişi ve tetrapodlar olarak bilinen dört uzuvlu omurgalıların ataları hakkında yeni bilgiler sağlıyor.

SEBEBİ SIÇRAYAN GENLER Meyer ve ekibi, Lepidosiren'in genomunun büyük olmasının sebebinin "sıçrayan genler" olarak bilinen ve genomda hareket edebilen genetik elemanlar olduğunu belirledi.  Bu düzensiz diziler kendilerini kopyalayabilir ve genomda hareket edebilir; bu durum bulundukları organizmanın zararına olabilir ; ancak aynı zamanda hızlı genetik değişimlere de yol açabilirler . Araştırma ayrıca, bu genetik elemanların neden aktif olduklarını ve bu durumun tetrapodların evrimindeki rolünü anlamamıza yardımcı olabilecek ipuçları sağlıyor. Geçmişte yapılan araştırmalar, benzer "sıçrayan genlerin" coelacanth gibi fosil canlılarda da önemli bir rol oynadığını göstermişti.

Meyer, genomun oldukça kararlı olduğunu ve akciğerli balıkların genetik yapısının muhafazakâr kaldığını belirtti. Bu durum, bilim insanlarına tetrapodların ataları olan lob yüzgeçli balıkların kromozom yapısını yeniden inşa etme fırsatı sundu. Araştırma ekibi, akciğerli balıkların kromozom düzeyindeki genetik kaynaklarının, omurgalıların evrimindeki ana geçişler ve karasal yaşama geçiş hakkında daha derinlemesine bilgi edinmemizi sağlayacağını belirtiyor. Elde edilen bulgular, ayrıca, bu eski canlıların evrimsel yolculukları ve genetik çeşitlilikleri hakkında daha fazla keşif yapılmasını mümkün kılacak.

AKCİĞERLİ BALIKLAR: EVRİMİN ESKİ TANIKLARI Akciğerli balıklar, hem suda hem de havada oksijen alabilen eski bir balık grubudur. Yaklaşık 400 milyon yıl önce evrimleşmiş bu canlılar, tetrapodlar olarak bilinen dört uzuvlu omurgalıların ataları olarak kabul edilir. Hem solungaçları hem de akciğerleri kullanarak nefes alabilirler, bu da onlara oksijen seviyeleri düşük ortamlarda hayatta kalma yeteneği kazandırır. Bu balıkların yüzgeçleri, karasal yaşama geçişte önemli bir rol oynayabilir. Günümüzde Afrika, Güney Amerika ve Avustralya'da yaşayan üç türü bulunmaktadır. Akciğerli balıklar, evrimsel süreçleri ve karasal yaşama geçişi anlamak için kritik bilgiler sunan “yaşayan fosiller” olarak kabul edilirler.

GENOM NEDİR?

Genom, bir organizmanın tüm genetik materyalini ifade eden terimdir. Bu, bir organizmanın DNA'sındaki tüm genleri ve bu genlerin arasındaki düzenleyici bölgeleri içerir. Genom, organizmanın genetik bilgi bankasıdır ve bu bilgiler, hücresel fonksiyonları, gelişim süreçlerini ve biyolojik özellikleri belirler.

Alzheimer hastalığının tedavi ve neyin sebep olduğunu hâlâ tam olarak bilmezken Scince Alert’te yayınlanan bir makalede, Alzheimer hastalığının klasik olarak kabul edildiği gibi bir beyin hastalığı olmayabileceği, bağışıklık sisteminin kendi dokularına saldırması anlamına gelen otoimmün hastalık olabileceği öne sürüldü.

Binlerce yıldır insan genomunda bulunan DNA'ya sahip kadim virüsler, yaşa bağlı pek çok hastalığın nedeni olabilir. Bilim insanları, "retroelementler" olarak bilinen bu viral DNA'yı kullanarak insan hücrelerinin yaşını 'yüksek doğrulukla' tahmin edebileceklerini ilk kez kanıtladılar.Peki yaşlanmayı tersine çevirmek mümkün mü?

Araştırmacılar, kambur balinaların, suyu karmaşık baloncuk ağına dönüştürüp bir alet gibi kullanarak avlandıklarını keşfetti.

Bilim insanları, lücid rüyalar aracılığıyla sanal araçları kontrol etmenin ve gerçek dünyadaki nesneleri harekete geçirmenin mümkün olduğunu öne sürdü. Araştırmalar, uykudayken sorunları çözme, sanat veya müzik yapma gibi çeşitli becerilerin geliştirilmesini sağlayan bu tekniklerin gelecekte daha yaygın hale gelebileceğini gösteriyor.

Beyninin yüzde 90'ı eksik olmasına rağmen nispeten normal ve sağlıklı bir hayat yaşayan bir adam, bilim dünyasını şaşkına çevirdi. Bu durum beyin ve bilinç hakkında mevcut anlayışların sorgulanmasıyla bilim dünyasında geniş bir etki yarattı.

Bilim insanları Dünya'nın uydusu Ay ile ilgli yeni bir keşifte bulundu. Ay'ın güney kutbuna inen Hindistan keşif aracı Ay'ın güney kutbunun bir zamanlar erimiş kayalardan oluşan bir magma okyanusu olduğunu doğruladı.

Son yıllarda yapılan araştırmalar, solakların bazı bilişsel yeteneklerde sağlaklardan farklılık gösterebileceğini ortaya koydu. Ancak, bu farklılıkların zekâ düzeyini etkileyip etkilemediği konusunda bilim dünyasında henüz net bir görüş birliği yok. Ancak solak insanlar nüfusun genelinde yüzde 10’luk bir azınlık iken, beceri ve zekaları ile bu oranın üzerinde bir performans gösteriyor. İşte solaklarla ilgili bilinmesi gerekenler...

Kutup Yıldızı'nın boyutu ve görünümü hakkında yeni ayrıntılar ortaya çıktı. Bilim insanları Kutup Yıldızı'nın üstünde karanlık ve değişken benekler olduğunu tespit etti. Polaris olarak da bilinen yıldızı detaylıca inceleyen araştırmacılar, ilk kez bir değişen yıldızın yüzeyinin nasıl göründüğünü ortaya koydu.

İLK KEZ GÖRÜNTÜLENDİ

Güneş'in yaklaşık 5 katı kütleye ve 46 katı çapa sahip yıldızla ilgili en şaşırtıcı bulgu yüzey dokusu oldu. Polaris'i detaylıca inceleyen bilim insanları, ilk kez bir değişen yıldızın yüzeyinin nasıl göründüğünü belirledi. Görüntüleri Polaris'in yüzeyinde zamanla değişen, yer yer parlak ve karanlık büyük benekleri ortaya çıkardı. Bilim insanları bu lekelerin, yıldızın dönüşündeki değişimle bağlantılı olabileceğini düşünüyor.

Bilim insanlarının yürüttüğü yeni bir çalışma, pitonların kalplerinin kendilerinden çok daha büyük hayvanları sindirirken nasıl dayanabildiğini ortaya koydu. Araştırma, insanların yaşadığı kalp sorunlarına yönelik potansiyel tedavi yöntemlerini işaret ediyor.

Afrika, Güney Asya ve Avustralya'da yaşayan pitonlar, büyük avları tek seferde yutma yetenekleriyle tanınıyor. Bu yılanlar, gıda bulmanın zor olduğu bölgelerde uzun süre aç kalabiliyor ve ardından büyük miktarda yemek tüketebiliyorlar. Ancak, pitonların bu süreçte kalplerinin nasıl etkilendiği hakkında bilgi sınırlıydı. Colorado Boulder Üniversitesi'nden Leslie Leinwand, "Pitonlar, vahşi doğada yemek yemeden aylar hatta bir yıl geçirebilir ve sonra kendi vücut kütlelerinden daha büyük bir şey tüketebilirler. Ancak yine de kalp ve diğer organları olumsuz etkilenmeden bu süreci tamamlarlar," dedi.  Leinwand ve ekibi, bu fenomeni araştırmak üzere kraliyet pitonu (Python regius) türünün kalbini inceledi. Çalışmada, 28 gün boyunca yemek yemeyen pitonlara, vücut kütlelerinin yüzde 25’ine eşit olan fareler yedirildi. Diğer bir grup piton ise aç bırakıldı. Yemek yiyen pitonların kalbinin, 24 saat içinde yüzde 25 büyüdüğü ve kalp kasını oluşturan iplikçiklerin, aç kalan pitonlara kıyasla yaklaşık yüzde 50 daha fazla kuvvetle kasıldığı gözlemlendi. Bu iplikçikler, yemek yemeyen pitonlardakine göre daha az gergin bulunmuştu. Ayrıca, yemek yiyen pitonların metabolizmasının hızlandığı ve bazı gen ifadelerinin değiştiği tespit edildi.

"BÜYÜYÜP TEKRAR KÜÇÜLÜYOR" Bilim insanları, pitonların iki hafta kadar sonra sindirme sürecini tamamladıklarında, tüm organlarının normale döndüğünü ve sadece kalbin biraz daha büyük kaldığını belirledi. Leinwand, "Pitonların uzun süre aç kalabilmeleri ve büyük öğünleri aralıklı olarak tüketebilmeleri, hayatta kalmaları açısından kritik önemde. Vücutlarındaki organlar, yemek yedikten sonra hızlı bir şekilde büyüyüp, sindirimden sonra yeniden küçülüyor," diyor. Bu çalışma, pitonların zorlayıcı durumlarda kalbinin sertleşmediğini gösterdi. Bilim insanları, bu mekanizmanın insan kalp hastalıklarının tedavisinde nasıl kullanılabileceğini araştırmayı umuyor. Leinwand, "Pitonların kalbindeki bu sağlıklı biyolojik mekanizmayı uygulayabilirsek, kalp hastalarına önemli yardımlarda bulunabiliriz," diyor.

Bilim insanları, ilk hücrelerin oluşumunda yağmur suyunun kritik bir rolü olabileceğini tespit etti.

Protohücrelerin yani ilk hücrelerin nasıl oluştuğu ve yaşamın çeşitlenmesine nasıl zemin hazırladığı, bilim dünyasının en önemli sorularından biri olarak kabul ediliyor.

Pek çok bilim insanı, bu ilk hücrelerde DNA değil, yalnızca RNA bulunduğunu öngörüyor. RNA, genellikle tek sarmallı olup bilgi depolama işlevi görebilmesinin yanı sıra proteinler gibi katlanabilir ve diğer molekülleri birleştirebilir. İlk hücrelerin, RNA, protein ve lipit içerdiği ve bu moleküller arasında alışveriş yaparak çoğaldığı tahmin ediliyor. Birer damlacık olduğu düşünülen bu hücrelerin, bugünkü gelişmiş versiyonları gibi hücre zarı yoktu. Laboratuvar deneylerinde, zarsız protohücreler arasındaki genetik alışverişin çok hızlı olduğu gözlemlendi. Bu durum, tüm hücrelerin kısa sürede birbirinin kopyası olmasına neden olabilirdi. Ancak, bu hızlı RNA alışverişinin evrimi engelleyeceği ve evrim sürecinin bireyler arasındaki genetik farklılığa dayanması gerektiği ortaya çıktı. Chicago Üniversitesi'nden Dr. Aman Agrawal, "Moleküller sürekli yer değiştirirse, kısa sürede tüm hücreler birbirine benzer hale gelir ve evrim gerçekleşmez çünkü ortaya tıpatıp aynı klonlar çıkar" diyor.

"YAĞMUR SUYU ÇÖZÜM GETİRDİ" Dr. Agrawal ve ekibi, Science Advances dergisinde yayımladıkları araştırmada yağmur suyunun bu soruna çözüm getirdiğini duyurdu. Laboratuvar deneylerinde, RNA ve diğer kimyasalların arıtılmış suyla birleştiğinde RNA damlacıklarının birkaç gün boyunca sabit kaldığı gözlemlendi.

Önceki çalışmalarda, bu damlacıklar birkaç dakika içinde birleşiyordu. Yağmur altında yapılan deneylerde ise suyun, protohücrelerin etrafında koruyucu bir kalkan oluşturduğu ve bu kalkanın genetik değişim ve evrimi mümkün kıldığı kaydedildi. Dr. Agrawal, "Bu damlacıkların etrafında bir ağ oluştuğunu düşünebilirsiniz," diyor. Araştırmacılar, birkaç günlük sürenin, ilk hücrelerin mutasyon ve evrim geçirmesi için yeterli olduğunu belirtiyor. Matthew Tirrell, araştırmanın bulgularını "Bu özgün ve yenilikçi bir gözlem" şeklinde değerlendiriyor. Bilim insanları, yaklaşık 3,8 milyar yıl önce Dünya'nın daha asidik yağmurlara sahip olduğunu tahmin ederek asidik suyla yaptıkları testlerde aynı sonuca ulaştı. Dr. Agrawal, "Kullandığımız moleküller, sadece birer modeldir ve fizik kuralları aynı kalacaktır," diyerek ekliyor.

Aurora Borealis yani Kuzey Işıkları, binlerce yıldır insanlığı hayrete düşüren, gece gökyüzünde parlayan ışıkların muhteşem bir gösterisidir. Kuzey Işıkları, dünyanın dört bir yanında görülürken, 2024 yılında son yıllara kıyasla daha fazla ülkede gözlemlendi. Peki Kuzey Işıkları nasıl oluşuyor? Ve onları nasıl görebilirsiniz?

Beyazlayan saçlar, yaşlılığın ilk sinyalleri olarak kabul edilse de bazen genç yaşlarda da beyaz saç telleriyle karşı karşıya kalabilirsiniz. Peki, saçlarınızın erken beyazlamasının sebebi stres olabilir mi? Bu konuda bugüne kadar birçok araştırma yapıldı; son çalışmalar ise buna net bir yanıt veriyor.

Botsvana'da dünyanın en büyük ikinci elması bulundu. 2 bin 492 karatlık devasa elmas Karowe Elmas Madeni'nde x-ray algılama teknolojisi kullanılarak keşfedildi. Taş, karat bakımından 1905 yılında Güney Afrika'da keşfedilen 3 bin 16 karatlık Cullinan Elması'ndan sonra ikinci sırada yer alıyor. İngiliz Financial Times gazetesi uzmanlara dayanarak taşa 40 milyon dolar (yaklaşık 1 milyar 36 milyon TL) fiyat biçti.

Kanadalı madencilik şirketi Lucara Diamond, Botsvana'da dünyanın en büyük ikinci elması olan 2 bin 492 karatlık devasa bir elmas keşfedildiğini duyurdu.

İngiliz Financial Times gazetesi uzmanlara dayanarak taşa 40 milyon dolar (yaklaşık 1 milyar 36 milyon TL) fiyat biçti. Şirket tarafından yapılan açıklamada, elmasın Botsvana'nın kuzeydoğusundaki Karowe Elmas Madeni'nde x-ray algılama teknolojisi kullanılarak keşfedildiği belirtildi.

EN BÜYÜK ELMAS 3 BİN KARAT Lucara, buluntu için bir değer vermedi veya kalitesinden bahsetmedi. Ancak taş, karat bakımından 1905 yılında Güney Afrika'da keşfedilen 3 bin 16 karatlık Cullinan Elması'ndan sonra ikinci sırada yer alıyor. Lucara Başkanı William Lamb yaptığı açıklamada, “2 bin 492 karatlık bu olağanüstü elması bulduğumuz için çok mutluyuz” dedi. Şirket tarafından yayınlanan resimler elmasın bir avuç içi kadar büyük olduğunu gösteriyor.

EN BÜYÜK KABA ELMASLARDAN BİRİ Açıklamada, bu buluntunun “şimdiye kadar ortaya çıkarılan en büyük kaba elmaslardan biri” olduğu belirtildi. Perşembe günü açıklanan bulgudan önce Botsvana'da keşfedilen en büyük elmas, 2019 yılında Lucara tarafından Karowe madeninde çıkarılan ve Sewelo adı verilen 1 bin 758 karatlık bir taştı. Lucara 2021 yılında Botsvana'da aynı x-ray teknolojisini kullanarak 1 bin 174 karatlık bir elmas taşı bulmuştu.

İtalya'da 17. yüzyıldan kalma bir mezarda gömülü iki kişinin beyin dokularında bulunan kokain izlerine rastlandı. Koka bitkisinin Avrupa'daki kullanımının düşündüğünden çok daha eskiye dayandığını gösteren bu bulgu, kokainin Avrupa'da 19. yüzyıldan önce nasıl ve ne zaman yayıldığını anlamak için yeni bir ışık tutuyor.

Araştırmacılar, İtalya'da 17. yüzyıldan kalma bir mezarda gömülü iki kişiden alınan mumyalanmış beyin dokularında kokain izlerine rastladı. Koka bitkisinden elde edilen kokainin Avrupa'da yaygın olarak bulunmasının 19. yüzyılda, bitkiden kimyasal işlem kullanılarak elde edilmesiyle başladığı düşünülüyordu.

AVRUPA'DA 200 YIL ÖNCE BAŞLAŞMIŞ OLABİLİR  Ancak bu yeni keşif, koka bitkisinin ve kokain uyuşturucusunun Avrupa'daki kullanımına yeni bir ışık tutuyor. Uyuşturucunun nasıl kullanıldığının, nasıl elde edildiğinin ve Avrupa'da ve dünya genelinde ne kadar popüler olduğunun araştırılmasına yönelik yeni yollar açabilir. Yeni arkeotoksikoloji, Avrupa kıtasında kokain kullanımını neredeyse iki yüzyıl geriye götürüyor.

Journal of Archaeological Science dergisinde yayınlanan makaleye göre bu, koka bitkisinin (bilimsel adı Erythroxylum spp.) 1600'lü yıllarda Avrupa'da bulunduğuna dair ilk kanıt.

Beyin dokuları, Milano şehrinde bulunan bir hastanenin (Ospedale Maggiore) ölen hastaları olan iki kişinin mumyalanmış kalıntılarından alındı. Hastanenin toplumun dışlanmış kesimlerinden gelen insanlara hizmet verdiği biliniyor. Kayıtlara göre, hastanenin bitişiğindeki bir kilisede Ca' Granda mahzeni olarak adlandırılan ve 17. yüzyıl boyunca hastanede vefat eden hastaların gömüldüğü bir yer vardı. Tahminlere göre mahzende, hayatını kaybeden ve buraya gömülen 10 binden fazla kişiye ait yaklaşık 2.9 milyon kemik bulunmaktadır. Bu kalıntılardan, o dönemde yaşayan insanların toksikolojik alışkanlıklarını bulmak için bir çalışma yapıldı.

KOKA BİTKİSİ BİLEŞENLERİNE RASTLANDI İki bireyin kalıntılarından alınan beyin dokularında koka bitkisinin aktif bileşenlerine rastlanmıştır, bu da bu bileşenlerin bireyler tarafından hayattayken alındığına işaret etmektedir. Hastanenin tedavi amacıyla bu bitkiyi kullandığına dair bir kanıt olmadığı için hastaların, ilaç veya keyif amacıyla kendi başlarına kokain tüketmiş olması muhtemel görünüyor.

Araştırmacılar makalede "Korunmuş insan beyinleri üzerinde yapılan toksikolojik analizler, Erythroxylum cinsi bitkisinin 19. yüzyıldan önce Avrupa'da kullanıldığına dair ilk kanıtları ortaya koyarak, bitkinin varlığına dair anlayışımızı neredeyse iki yüzyıl geriye götürdü" ifadelerine yer verdi. 

Yeni araştırma, kokainin sanılandan çok daha önce Avrupa'da yaygınlaştığı ihtimalini öne çıkarsa da durum aslında böyle olmayabilir. İncelenen cesetlerin yaşadığı dönemde İspanya'nın kontrolündeki Milano, özellikle Amerika'dan egzotik bitkiler ihraç ediyordu. Bu nedenle kokain tüketimi İspanya'da, kıtanın geri kalanından önce yaygınlaşmış olabilir.

NASA, EXCITE teleskobunu Antarktika'dan fırlatarak, uzayın sınırındaki ötegezegenlerin atmosferlerini incelemeyi hedefliyor. Helyum dolu bir balonla Dünya atmosferinin yüzde 99,5'inin üzerine çıkarılacak teleskop, sürekli gözlemler yapacak. Bu görev, James Webb Uzay Teleskobu gibi pahalı gözlemevlerine alternatif olarak, güneş sistemimizin ötesindeki gezegenlerin atmosferik yapısını ve dinamiklerini daha iyi anlamak için önemli veriler sunacak.

Japonya Uzay Ajansı (JAXA), mürettebatsız uzay aracı SLIM ile iletişimin kesilmesinin ardından Ay sondası operasyonunu sonlandırdığını açıkladı.

SpaceX, Polaris Dawn göreviyle dört astronotu uzaya gönderiyor. Mürettebatta yer alan iki kadın astronot, 1966'dan bu yana kırılamayan çıkılan en yüksek insanlı uzay irtifası rekorunu kırmayı hedefliyor.

SpaceX, ilk özel uzay yürüyüşünü gerçekleştirmek üzere dört astronotu uzaya göndermeye hazırlanıyor.

Mürettebatta yer alan iki kadın astronotun uzay uçuş rekoru kıracağı Polaris Dawn görevinin SpaceX Falcon 9 roketiyle 27 Ağustos tarihinde NASA'nın Kennedy Uzay Merkezi'nden fırlatılması planlanıyor.

YENİ REKOR KIRILMAYA ÇALIŞILACAK

Dört gün sürmesi planlanan misynda 1966 yılından bu yana kırılamayan "çıkılan en yüksek insanlı uzay irtifası rekorunun kırılması bekleniyor.

Ayrıca ABD'li uzay ajansının geliştirdiği özel kıyafetlerle astronotların uzay yürüyüşü yapacakları da kaydedildi.

1400 KİLOMETREYİ HEDEFLİYOR

Mürettebat, ilk özel uzay yürüyüşünü gerçekleştirmeyi ve Apollo döneminden bu yana mürettebatlı tüm uzay araçlarından daha yüksek bir irtifada, yani yaklaşık 1.400 kilometre yükseklikte uçmayı hedefliyor.

Görev, 2021'deki özel Inspiration4 yörünge görevini de finanse eden ve yöneten milyarder Jared Isaacman tarafından finanse ediliyor ve yönetiliyor.

Polaris Dawn'ın dört kişilik mürettebatında her ikisi de SpaceX mühendisi olan kadın görev uzmanları Sarah Gillis ve Anna Menon ile erkek pilot Scott "Kidd" Poteet yer alıyor.

621 KİLOMETREYE ULAŞMIŞTI

NASA ve Harvard-Smithsonian Astrofizik Enstitüsü'nden uzay istatistikleri takipçisi Jonathan McDowell'a göre, Gillis ve Menon'dan önce çıkılan en yüksek insanlı uzay irtifası uçuşunu yapan kadın, STS-31 görevinde 621 kilometreyi ulaşan NASA astronotu Kathryn Sullivan'dı.

Yapılan yeni bir araştırma, komadaki hastaların bilinç açıklığını ve beyin aktivitelerini değerlendirebileceğini gösterdi. Araştırma sonucunda komadaki bazı hastaların bilincinin açık olabileceği ve acı hissedebildikleri ortaya çıktı.

Kanada’da yapılan bir araştırma, kızılötesi teknolojisinin komadaki hastaların bilinç durumunu ve beyin aktivitelerini ortaya çıkarabildiğini gösterdi. Western Üniversitesi'nden nörobilimci Dr. Karnig Kazazian’ın liderliğindeki çalışmada, kızılötesi teknolojisi kullanılarak yoğun bakım hastalarının beyin aktiviteleri detaylı bir şekilde incelendi. Çalışmada, sağlıklı bireyler üzerinde yapılan deneylerde yüzlerce kızılötesi bağlantısına sahip bir başlık kullanıldı. Önce sağlıklı bireylerde denenen başlık, beynin farklı bölgelerinin verilen komutlara nasıl tepki verdiğini tespit etti. Daha sonra aynı teknoloji üç yoğun bakım hastasında da denendi. Dr. Kazazian, bu teknolojinin yoğun bakım servislerinde tedavi ve bakım yaklaşımlarını önemli ölçüde değiştirebileceğinin altını çiziyor. Nihai amaçlarının, tepkisiz görünen her hastada kızılötesi teknolojisi kullanarak sadece davranışlarını değil, aynı zamanda bilinç açıklığını ve beyin aktivitelerini de görmek olduğunu belirten Kazazian, ileride hangi hastaların komadan uyanacağını tahmin etmek için de bu teknolojiyi kullanmayı umduklarını ifade etti. Bu bulgular, komadaki hastaların iyileşme süreçlerini daha iyi anlamak ve tedavi yöntemlerini kişiselleştirmek için önemli bir adım olarak değerlendiriliyor.

Southern Methodist Üniversitesi'nde (SMU) yapılan araştırma sonucu, Afrika ve Güney Amerika kıtalarında bulunan 260'den fazla dinozor ayak izinin birbirlerinden yaklaşık 6 bin kilometre uzakta olmalarına rağmen eşleştiği keşfedildi.

Mars'ta Eridania Gölü adı verilen antik bir gölün, Dünya'daki tüm göllerden daha büyük olduğu keşfedildi. Avrupa Uzay Ajansı'na göre, Caralis Kaosu'ndaki bu göl milyarlarca yıl önce 1 milyon kilometrekareden fazla bir alanı kaplıyordu ve Hazar Denizi'nden üç kat daha büyüktü. Bu keşif, Mars'ın geçmişte su açısından zengin olduğunu ve devasa su kütlelerine ev sahipliği yaptığını gösteriyor.

Yeni yapılan bir araştırma göre, memelilerde cinsiyet belirleyici rol oynayan Y kromozomu birkaç milyon yıl içinde tamamen yok olabilir.

Bilim ve teknoloji dünyasında ortaya çıkan türlü keşif, yenilik ve atılım, evrenin bilinmeyen taraflarını açığa çıkarıyor ve ufuk açmaya devam ediyor. Ağustosta, suyu "alet" gibi kullanarak avlanan kambur balinalar, 2 yaş altı çocuklarda otizm tespiti için yapay zekadan faydalanılması ve insanların iki hızlı yaşlanma dalgası yaşaması gibi birçok keşif ile gelişme basına yansıdı. İşte ağustosta dünyada meydana gelen önemli bilimsel gelişmeleri ve keşifler.

İsviçreli bilim insanları, kakao meyvesinin tamamını kullanarak ve şeker eklemeden çikolata üretmenin yeni bir yolunu keşfetti. Bu yöntem, meyve israfını önlerken çikolata fiyatlarında değişiklik olup olmayacağı sorusunu gündeme getirdi.

Araştırmacılar, Miyosen Dönemi'nde denizineği familyasından dugongların hem timsahlar hem de kaplan köpek balıkları tarafından avlanmış olabileceğini ortaya koydu.

Peru'da Amazon Ormanları'nda saha araştırmacılığı yapan Chris Ketola, "Zombi mantarı" bulaşmış ölü bir tarantulaya rastladığı anları sosyal medya hesabından paylaştı. Video, zombi mantarı endişesini tekrar gündeme getirdi.

"Zombi mantarı" olarak adlandırılan kordiseps, özellikle video oyunu ve aynı adlı popüler dizi The Last of Us ile birlikte gündeme gelmişti. Peru'nun Amazon Ormanları'nda yapılan bir araştırmada, "zombi mantarı" olarak bilinen kordisepsin tarantulalar üzerindeki etkisi belgelendi. Araştırmacı Chris Ketola, enfekte olmuş bir tarantulayı ve mantarın etkilerini videoya kaydetti. Ketola, Instagram'da paylaştığı videoda, “Mantar sinir sistemini ele geçirdi ve tarantulayı bu yere gelmeye zorladı" dedi. Ketola, mantarın daha sonra tarantulanın vücudundan çıktığını ve yeni hedefler aradığını belirtti. Bu keşfin korkunç ama aynı zamanda inanılmaz olduğunu belirten araştırmacı, bunun şimdiye kadar gördüğü üçüncü tarantula örneği olduğunu ekledi. Bilim insanları, kordisepsin konakçının zihnini ve motor fonksiyonlarını nasıl etkilediğini ise henüz tam olarak anlamış değil. Kordiseps mantarı, sinir sistemini ele geçirdiği omurgasızların vücudunu içeriden tüketerek büyür. Tarantulaların beynini ve motor fonksiyonlarını kontrol altına alan mantar, konakçıyı belirli bir noktaya sürükler ve öldüğünde sporları vücuttan dışarı fırlatarak yeni hedeflere yayılmasını sağlar.

Araştırmacılar hala bazı insanların neden yüz yaşından uzun yaşadığını anlamaya çalışıyor. Ancak bilim insanları, uzun yaşam konusunda yüz yaşını geçmiş insanlardan tavsiye almaktan kaçınmanın en iyisi olabileceği konusunda uyarıyor. Uzmanlar ayrıca, yüz yılı aşkın bir ömrün iki ana teori ile açıklanabileceğini ileri sürüyor. Bu durum da akıllara uzun bir ömrün sırrı şans mı genetik mi sorularını getirdi?

Children's Society tarafından yapılan araştırmaya göre, İngiltere’de 15 yaşındaki gençlerin yaşam memnuniyeti Avrupa'daki diğer ülkelere kıyasla daha düşük. Araştırmada, günde 500'den fazla çocuğun anksiyete nedeniyle İngiltere Ulusal Sağlık Sistemi (NHS) ruh sağlığı hizmetlerine yönlendirildiği ortaya koyuldu.

Gençler hakkında araştırmalar yürüten Children's Society, İngiltere'de bir araştırma yaptı.

Araştırmada, İngiltere’de 15 yaşındaki gençlerin yaşam memnuniyetinin Avrupa'daki diğer ülkelere göre daha düşük olduğu kaydedildi.

Durumun, İngiliz gençler için “mutluluk durgunluğu” olarak tanımlandığı belirtildi.

Children's Society tarafından yapılan analiz, İngiltere’nin, 27 ülke arasında yaşam memnuniyeti açısından Avrupa sıralamasında en altta yer aldığını ortaya koyuyor.

Ülkede, 15 yaşındakilerin yüzde 25'i düşük yaşam memnuniyeti bildirirken, aynı yaştaki Hollandalı çocukların yüzde 7'sinin bu oranın ankete katılan ülkeler arasında en düşük seviyede olduğunu belirtildi. Dezavantajlı geçmişe sahip çocuklar gibi İngiliz kız çocukları da bu durumdan özellikle etkilenirken, gıda yoksulluğu da düşük refah rakamlarının ardındaki önemli bir neden olarak vurgulandı. “ALARM ZİLLERİ ÇALIYOR’’ Children's Society'nin CEO'su Mark Russell, araştırmanın sonucunu, “Alarm zilleri çalıyor" sözleriyle tanımladı.

Rapora göre, 2021-2022'de 10-15 yaş arası çocukların bir bütün olarak hayatlarından, arkadaşlarından, dış görünüşlerinden, okullarından ve okul ödevlerinden duydukları mutluluğa ilişkin ortalama puanları 2009-2010'a kıyasla önemli ölçüde düşüktü.

Düşük yaşam memnuniyeti düzeyleri, İngiltere’deki 15 yaşındakiler arasında Finlandiya, Danimarka, Romanya, Portekiz, Hırvatistan ve Macaristan'daki akranlarına göre en az iki kat daha yüksek. Çalışmada 2021-2022 İngiltere Boylamsal Hanehalkı Araştırması ve 2022 OECD Uluslararası Öğrenci Değerlendirme Programı (Pisa) verileri kullanıldı. "ÇOCUKLAR VE GENÇLER DAHA İYİSİNİ HAK EDİYOR" Raporda, “Çocuklar ve gençler daha iyisini hak ediyor. Çocukların refahındaki düşüşü tersine çevirmek için kararlı eylem ve ulusal liderliğe ihtiyaç var. Bu deneyimlerin bir boşlukta yaşanmadığını biliyoruz" denildi.

Pandeminin, artan yoksulluk seviyeleri, gençlerin güvenliğine ilişkin endişeler, iklim acil durumu ve diğer streslerin, gençlerin yaşamlarını zorladığını bildiren raporda, "Mutlu ve tatmin edici bir çocukluk deneyimi yaşamalarını engelleyebilmektedir” ifadeleri yer aldı.

Hollandalı gençler, destekleyici ebeveynler, düşük eşitsizlik, otoriter olmayan ancak öğrencilerin duygularını kabul eden öğretmenler ve yüksek düzeyde kendi kaderini tayin etme (örneğin okula bisikletle gitme ve eve ne zaman dönüleceğine karar verme hakkı) ile birkaç yıldır dünyanın en mutlu gençleri arasında yer alıyor. 500'DEN FAZLA ÇOCUĞUN ANKSİYETE ŞİKAYETİ Geçtiğimiz günlerde İngiliz The Guardian gazetesi, İngiltere'de günde 500'den fazla çocuğun anksiyete nedeniyle İngiltere Ulusal Sağlık Sistemi (NHS) ruh sağlığı hizmetlerine yönlendirildiğini ve bu oranın pandemi başlamadan önceki oranın iki katından fazla olduğunu ortaya koydu. Children's Society, birçok ebeveynin çocuklarına temel ihtiyaçları sağlamakta zorlandığını belirtti. Her beş ebeveyn ve bakıcıdan birinin günlük sıcak yemek almakta güçlük çektiğini neredeyse dörtte birinin sıcak bir kışlık mont alamadığını ve dörtte birinden biraz fazlasının günlük taze meyve ve sebze sağlamakta zorlandığını tespit etti.

Japon bilim insanlarının yaptığı araştırmaya göre, palyaço balıklarının kendi türlerine karşı saldırgan davrandığı ortaya çıktı. Yapılan araştırmada bilim insanları, sıradan palyaço balığının akranlarını tanımasına yardımcı olan şeyin sadece dikey çizgilerin varlığı değil, aynı zamanda sayıları olduğunu keşfetti.

Japonya'da bulunan Okinawa Bilim ve Teknoloji Enstitüsü'nde araştırmacılar, palyaço balıklarının kendi türlerine karşı saldırgan davrandığı ortaya çıkardı. Japon bilim insanları Latince adı amphiprion ocellaris olan palyaço balığı türünü inceledi. Çalışma kapsamında, daha önce farklı palyaço balığı türleriyle karşılaşmamış genç palyaço balıklar özel olarak tasarlanmış bir su tankına yerleştirildi. Tankta hem amphiprion ocellaris türü hem de diğer palyaço balığı türlerinin örnekleri bulunuyordu. Araştırma sonucunda, beyaz dikey çizgilere sahip palyaço balıklarının, kendi türlerinden olan balıklara karşı daha agresif bir tutum sergilediği ortaya çıktı. ÇİZGİLERİ SAYARAK AYIRT EDİYORLAR Çalışmayı yürüten bilim insanlarından Kina Hayaşi, amphiprion ocellaris balıklarının diğer palyaço balıklarının üzerindeki çizgileri sayarak, bu balıkların aynı türden olup olmadığını ayırt edebildiklerini belirtti. Bu balıklar, çizgisi olmayan ya da yalnızca tek çizgiye sahip diğer palyaço balıklarına karşı benzer bir saldırganlık göstermedi. Hayaşi, "Bu deney, beyaz dikey çizgilerin, palyaço balıkları arasında tür ayrımını yapmada ve davranışsal tepkilerde önemli bir rol oynadığını ortaya koyuyor" şeklinde konuştu.

Endonezya’daki bir mağarada yapılan kazılarda, insanların Pasifik Adaları’na 50 bin yıldan daha önce ulaştığı ortaya çıktı.  Uluslararası bir araştırma ekibi, bu bulguların eski denizcilerin göç yolları ve uyum becerileri hakkında yeni bilgiler sunduğunu belirtti.

Yeni yapılan arkeolojik kazılarda, ilk insanların Pasifik bölgesine 50 bin yıldan daha önce geldiğine dair kalıntılar bulundu. 

Independent'ın haberine göre Endonezya'da bir mağarada keşfedilen, ağaç reçinesinden yapılmış bir nesne, Homo sapienslerin bu adalara ne zaman ve nasıl göç ettiğini, kullandıkları rotaları ve yeni ortamdaki zorluklara nasıl ayak uydurduklarını ortaya çıkardı. 

ULUSLARARASI EKİP BİRLİKTE ÇALIŞTI 

Yeni Zelanda, Batı Papua ve Endonezya'dan bilim insanlarının dahil olduğu uluslararası ekip, türünün Afrika dışındaki en eski örneği olan reçinenin ateş yakmakta, gemi inşa etmekte veya taştan aletler yapmakta kullanıldığını düşünüyor.

Antiquity isimli akademik dergide yayımlanan araştırma, bulguların yağmur ormanlarında yaşamak üzere deniz yolculuğu yaparak, Asya'dan Pasifik Adaları'na cesur geçişler yapan ilk insanların uyum becerilerine dair bilinenlere katkı sunduğunu belirtiyor.

Araştırmanın ortak yazarları, bu bulguların insanların zorlayıcı koşullara uyum sağlamasının ve esnekliğinin önemli bir örneği olduğunu belirtti. 

AVCILIKTA DA BAŞARILILARDI 

Önceki bulgular, bu eski denizcilerin günümüz Pasifik Adaları’nda yaşayan yerli insanların ortak ataları olduğunu gösterse de, deniz yoluyla yayılmalarının zaman ve konumu konusunda kesin bilgiler bulunmuyordu.

Yakın zamanda doğu Endonezya’daki Mololo Mağarası’nda yapılan kazılar, hayvan kemikleri, taştan eserler, deniz kabukları ve kömür gibi buluntuların yanı sıra insan yerleşimi katmanlarını da ortaya çıkardı.

Mololo halkının keseli hayvanlar, büyük yarasalar ve yerde yaşayan kuşlarla beslenmiş olabileceğine dair ipuçları veren hayvan kemikleri, bölgedeki ilk insanların sadece denizcilikte değil, avcılıkta da başarılı olduklarını gösteriyor.

50 BİN YILDAN DAHA ÖNCE 

Mağaranın en derin katmanları, bölgeye insanların en az 55 bin yıl önce yerleşmiş olabileceğine işaret ediyor. Yeni araştırma, bu tarih öncesi denizcilerin 50 bin yıldan daha önce Batı Papua açıklarındaki adalara ulaşmak için ekvator boyunca seyahat ettiklerini ortaya koyuyor.

Bu, insanların 65 bin yıl önce Batı Papua'yı Avustralya'ya bağlayan tarih öncesi Sahul kıtasına yerleşmiş olabileceği anlamına geliyor. Bilim insanları "Deniz yolculuğu simülasyonları, bu dönemde Raja Ampat Adaları'ndan Yeni Gine'ye doğru bir kuzey ekvator rotasının Sahul'e yayılmak için uygun bir geçit olduğunu gösteriyor" yazdı.

Arkeolojik alanda daha fazla kazı çalışmasıyla, ilk insanların Pasifik'e ve Avustralya'ya doğru ilerlemek için seçtiği zamanla rotayı net bir şekilde belirlemek mümkün olabilir ve onların bu bölgelerdeki dev memelilerin neslinin tükenmesine etki edip etmediği açığa çıkabilir. Öte yandan, bilim insanları bu rotayla göç edenlerin Denisova ve Homo sapien atalara sahip kişiler olabileceğini düşünüyor.

Bilim insanları 12 ülkeden katılımcılarla yaptıkları araştırma kapsamında bilge kişide aranan özelliklerin kültürler arasına tutarlılık gösterdiğini ortaya çıkardı. Araştırma sonucunda bir kişiyi bilge yapan kriterlerin neler olduğu belirlendi. İşte bilge kişilerin özellikleri.

Şili'de yapılan bir araştırmaya göre, beyin yaşı kronolojik yaştan daha büyük olabilir. Araştırmacılar bunun en büyük sebeplerinin hava kirliliği ve sosyoekonomik eşitsizlik olduğunu belirtti.

Dünya yüzeyinin yaklaşık yüzde 71'ini kaplamasına rağmen sadece nadir bir kısmı keşfedilebilen okyanusların derin sularında yeni zenginlikler ortaya çıkıyor. Deniz tabanını haritalandırmak için yapılan bir keşif gezisi sırasında yeni türde canlılar keşfedildi.

Araştırmalara göre, daha önce fillerde ve yunuslarda da var olduğu düşünülen ve hayvanlarda nadir olan bir özellik  Marmoset maymunlarında da görüldü. Araştırmalar sonucu Marmoset maymunlarının birbirlerini adlandırmak için özel çağrılar kullandığı tespit edildi.

Kişisel isimler insan dilinin evrensel bir özelliği, ancak diğer türlerde çok az benzerleri var. Daha önce sadece insanlarda, yunuslarda ve fillerde var olduğu düşünülülen popülasyondaki diğer bireyleri isimlendirmek, Marmoset maymunlarında da görüldü. Uzmanlar bunun yalnızca seçkin bir sosyal hayvan grubunda görülen epey gelişmiş bir bilişsel yetenek olduğunu söylüyor. ÖZEL ÇAĞRILAR KULLANIYORLAR

Perşembe günü Science bilimsel dergisinde yayımlanan çalışmaya göre, maymunların birbirlerini adlandırmak için phee-çağrıları adı verilen özel çağrıları kullandığı görülüyor. Bilim insanları marmoset çiftleri arasındaki doğal konuşmaların yanı sıra maymunlar ve bir bilgisayar sistemi arasındaki etkileşimleri de kaydetti. Maymunlar belirli bireylere hitap etmek için phee-çağrılarını kullanma eğilimindeydi. Ayrıca, bir marmosetin bir çağrının kendisine yöneltildiğini ayırt edebildiğini ve yöneltildiğinde daha doğru yanıt verdiğini buldular. Hebrew Üniversitesi'nden çalışmanın ortak yazarı David Omer, "Bu çağrılar daha önce düşünüldüğü gibi sadece kendini konumlandırmak için kullanılmıyor. Marmosetler bu özel çağrıları belirli bireyleri nitelemek ve onlara hitap etmek için kullanıyor" diyor.

"LEHÇE KULLANIMINA BENZİYOR" Bir marmoset grubu içindeki aile üyelerinin farklı bireylere hitap etmek için benzer nitelikteki sesleri ve farklı adları kodlamak için benzer ses özelliklerini kullandığı tespit edildi. Araştırmacılar, bunun insanlarda isim ve lehçe kullanımına benzer göründüğünü söyledi. İsim öğrenme, kan bağı olmayan yetişkin marmosetler arasında bile gerçekleşiyor gibi görünüyor. Bilim insanları, marmosetlerin kendi aile gruplarının diğer üyelerinden hem ses niteliklerini hem de lehçeleri öğreniyor olabileceğini söyledi. Bu benzersiz davranışın, marmosetlerin görüş mesafesinin genellikle sınırlı olduğu sık yağmur ormanı habitatlarında bağlantıda kalmalarını sağlamak için evrimleşmiş olabileceğinden şüpheleniyorlar. Birbirlerine adla seslenmeleri, sosyal bağlarını sürdürmelerine ve grup bütünlüğünü korumalarına katkı sunuyor olabilir. Dr. Omer, "Marmosetler küçük tek eşli aile grupları halinde yaşıyor ve tıpkı insanlar gibi yavrularına birlikte bakıyorlar" dedi.

NASA 60 yılın ardından Dünya'yı çevreleyen elektriksel alanı tespit etti. Açıklamada bu alanın yer çekimi ve manyetik alan kadar önemli olduğu vurgulandı.

Amerikan Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi (NASA), yıllar süren aramaların ardından Dünya'yı çevreleyen elektriksel alanı tespit ettiklerini duyurdu. Ambipolar denen alanın yer çekimi ve manyetik alan kadar önemli olduğu belirtildi. 1960'lardan bu yana, Dünya'nın etrafında bir elektriksel alanın bulunduğu öne sürülüyordu. Atmosferdeki atomların 250 kilometreye kadar yükseklikte negatif yüklü elektronlara ve pozitif yüklü iyonlara ayrışması nedeniyle ambipolar alanının bu yükseklikte başladığı tahmin ediliyordu. Ancak bu alanın varlığı bugüne kadar kanıtlanamamıştı. NASA'nın Endurance görevinden araştırmacılar, Kuzey Kutbu yakınlarından fırlatılan bir roketle ilk kez ambipolar alanı tespit edip kuvvetini ölçtü. Mayıs 2022'de Svalbard'dan fırlatılan roket, 768 kilometre yüksekliğe çıkarak 19 dakika sonra Grönland Denizi'ne düştü. Araç, yaklaşık 518 kilometre yükseklikte elektrik potansiyelinde 0,55 voltluk bir değişim kaydetti.

"SAAT PİLİ KADAR GÜÇLÜ"

Nature dergisinde yayımlanan bulgular, kutup rüzgarlarının arkasındaki süreci aydınlattı. Makalenin başyazarı Glyn Collinson, "Yarım volt neredeyse hiçbir şey değil; sadece bir saat pili kadar güçlü" şeklinde açıklama yaptı. "Ama kutup rüzgarını açıklayan doğru miktar bu" dedi. Araştırmaya göre, hidrojenden oluşan iyonlar, kutup rüzgarında en çok bulunan parçacık türü. Bu iyonlar, ambipolar alan tarafından yer çekiminden 10,6 kat daha güçlü bir dış kuvvete maruz kalıyor.

"YER ÇEKİMİNE KARŞI KOYMAK İÇİN YETERLİ"

Collinson, bu durumu "Atmosferi uzaya doğru kaldıran bir taşıma bandı gibi" olarak tanımlıyor. Çalışmanın ortak yazarı Alex Glocer ise, "Bu, yer çekimine karşı koymak, hatta parçacıkları süpersonik hızlarda uzaya fırlatmak için fazlasıyla yeterli" açıklamasında bulundu. Bilim insanları ayrıca bu yarım voltluk alanın, Dünya'nın üst atmosferindeki iyonosfer tabakasını da şekillendirdiğini belirledi. Oksijen iyonlarının da ambipolar alanın etkisiyle yükseldiği ve iyonosferin üst kısımlarındaki yoğunluğu yüzde 271 oranında artırdığı ortaya kondu.

MARS VE VENÜS'TE DE OLABİLİR Endurance görevinden bilim insanları, ambipolar alanın atmosferi henüz bilinmeyen şekillerde de etkiliyor olabileceğini ifade ediyor.

Ayrıca, bu tür bir alanın Mars ve Venüs gibi gezegenlerde de bulunabileceği düşünülüyor. Collinson, "Atmosferi olan herhangi bir gezegenin ambipolar alanı da olmalı" şeklinde açıklama yaptı.

Çin'in batısındaki Tibet Platosu'nda bulunan Guliya Buzulu'nda yapılan araştırmada, derinliklerde 1.700'den fazla antik virüs keşfedildi. Bu virüslerin çoğu bilim dünyası tarafından daha önce hiç gözlemlenmemişti.

Dünya genelinde iklim değişikliği nedeniyle buzulların erimesi, bilinmeyen patojenlerin ortaya çıkabileceği ve potansiyel olarak ölümcül salgınların tetiklenebileceği endişelerini artırıyor.

Araştırmacılar, Çin'in batısındaki Tibet Platosu'nda bulunan Guliya Buzulu'ndan çıkarılan 300 metre uzunluğundaki buz çekirdeğinde 41 bin yıl öncesine tarihlenen virüsleri incelediler. Araştırmacıların çalışmalarını yayınlamasından bir gün sonra, rapçi ve oyuncu Chris "Ludacris" Bridges, Alaska'daki bir buzulun eriyen suyunu içtiği bir videoyu paylaştı.

Videonun TikTok ve Instagram'da milyonlarca kez izlenmesi , adamın arıtılmamış buzul suyu içerek hayatını riske attığı yönünde endişelere yol açtı.

"ELDE EDİLEBİLECEK EN TEMİZ SU" Büyük ilgi gören videonun ardından buzul bilimcisi,  beklenenin tersine buzul suyunun "elde edilebilecek en temiz su" olduğunu ve Ludacris'in sağlık durumunun iyi olduğunu belirtti.

Ancak, dünyanın başka yerlerinde de eriyen donmuş topraklardan ölümcül patojenler ortaya çıktı ve bu durum olası bir salgın korkusunu körükledi.

2016'da Sibirya'da dondurulmuş bir hayvan leşinden şarbon sporları yayılmış ve bir çocuğun ölümüne neden olmuştu. Ohio State Üniversitesi tarafından yürütülen son araştırmada, bulunan 1.700 virüsün insan sağlığına tehdit oluşturmadığı açıklandı. Bu virüsler sadece arkeleri ve bakterileri enfekte edebiliyor, insanları, hayvanları veya bitkileri hasta edemiyor.

Ancak bu virüslerin incelenmesi, Dünya'nın iklimsel tarihine ışık tutuyor ve gelecekteki mikrobiyal toplulukların nasıl olabileceğini anlamamıza yardımcı olabilir.

Starliner uzay aracıyla haziranda Uluslararası Uzay İstasyonu'na (UUİ) giden Butch Wilmore'un Starliner'dan "tuhaf sesler" geldiğini söylemesinin ardından NASA, seslerin sebebine ilişkin açıklama yaptı.

ABD'li havacılık devi Boeing'e ait Starliner mekiği ile 5 Haziran'da uzaya gönderilen daha sonra teknik aksaklıklar nedeniyle uzayda mahsur kalan NASA astronotlarından Butch Wilmore Starliner kapsülünden "tuhaf sesler" geldiğini söylemişti. ABD Ulusal Havacılık ve Uzay Ajansı (NASA), Wilmore'un araçtan garip sesler geldiğini bildirmesinin ardından, söz konusu seslere neyin sebep olduğunu açıkladı. Havacılık şirketi garip gürültünün Boeing Starliner'daki hoparlörler ile yanaştığı ISS arasındaki bir geri besleme sorunu olduğunu açıkladı. NASA'nın X hesabında yaptığı açıklamada, "Uzay istasyonu ses sistemi karmaşıktır, birden fazla uzay aracı ve modülün birbirine bağlanmasına izin verir ve gürültü ve geri bildirim yaşanması yaygındır." dedi.

6 EYLÜL'DE DÖNÜYOR 

Boeing, 2 ertelemenin ardından 5 Haziran'da 2 NASA astronotunu taşıyan Starliner mekiğini ilk kez uzaya yollamıştı. Helyum sızıntısı tespit edilen mekikte yapılan incelemelere rağmen sorunun kaynağı bir türlü bulunamamış ve aracın Dünya'ya dönüşü 4 kez ertelenmişti. Aracın cuma günü mürettebatsız olarak Uluslararası Uzay İstasyonu'ndan ayrılması bekleniyor.

Britanyalı halterci Eddie Hall'un kas yapısı üzerine yapılan yeni bir araştırma, bacaktaki üç ince kasın ağırlık kaldırmadaki kritik önemini ortaya çıkardı. Loughborough Üniversitesi'nin çalışması, Hall'un kaslarının beklenmedik derecede büyüdüğünü ve bu kasların ağırlık kaldırma performansında önemli bir rol oynadığını gösterdi.

Dünyanın en güçlü insanlarından biri olarak tanınan Britanyalı halterci Eddie Hall, 2017'de Dünyanın En Güçlü Adamı yarışmasını kazanmış ve 2016'dan 2020'ye kadar tarihin en ağır deadlift rekorunu elinde tutmuştu. Ancak, Hall'un başarıları sadece kuvvetiyle değil, aynı zamanda bacaktaki kas yapısıyla da dikkat çekiyor. Birleşik Krallık'taki Loughborough Üniversitesi'nden araştırmacılar, Hall'un kas yapısını inceleyerek ilginç bulgulara ulaştı.

Journal of Applied Physiology adlı hakemli dergide yayımlanan çalışmada, Hall'un yanı sıra sporcular, düzenli antrenman yapan ve yapmayan 200'den fazla kişi üzerine araştırma yapıldı.

"YÜZDE 202 DAHA BÜYÜK" Araştırmacılar Hall'un bacağındaki bir grup kasın diğerlerine kıyasla beklenmedik derecede büyüdüğünü gözlemledi. Sartorius, gracilis ve semitendinosus adlı ince ve uzun bu üç kas, güç antrenmanı yapmayan erkeklere kıyasla Hall'da yüzde 140 ila yüzde 202 daha büyüktü.

EN FAZLA İNCE KAS GRUBU GELİŞİYOR Prof. Jonathan Folland, diz ve kalçadaki kasların daha fazla gelişmesini beklediklerini ancak en büyük ilerlemenin bacaktaki ince kas grubunda gerçekleşmesinin şaşırtıcı olduğunu belirtti. Prof. Folland, bu kasların bilimsel açıdan az ilgi gördüğünü ve ne kadar önemli olduklarının tam olarak bilinmediğini ifade etti. "Ancak, yıllarca ağır yükler kaldıran birinde bu kasların gelişmesini görmek gerçekten ilginçti. Bu kaslar, çok ağır yükleri kaldırıp taşımada düşündüğümüzden daha önemli olabilir" dedi. Araştırmacılar, ayrıca uyluğun ön kısmındaki quadriceps femoris adlı 4 kasın iki kat ve bu kasların bağlandığı tendonun sadece yüzde 30 daha büyük olduğunu kaydetti. Bu bulgular, kasların tendonlardan çok daha değişime açık olduğunu gösteriyor. Çalışmanın bir diğer yazarı Dr. Tom Balshaw, "Sonuçlar, kas sisteminin adapte olmaya ne kadar açık olduğunu ve Eddie'nin en çok çalıştırdığı kasların en büyük gelişimi gösterdiğini ortaya koyuyor," dedi. Eddie Hall, vücuduna uyguladığı kuvvetlerin kaslar ve tendonlar üzerindeki etkilerini öğrenmenin çok ilginç olduğunu belirtti.

Yarı mantar yarı bilgisayar olan “biyohibrit robotlar”, mantarların elektrik sinyallerini dijital komutlara dönüştürerek daha sürdürülebilir robotlar inşa etme konusunda umut verici bir ilerleme kaydetti. Cornell Üniversitesi araştırmacıları, doğadan esinlenen ve doğayla bütünleşen yeni robotlar geliştiriyor.

Bilim insanları, mantarların sinir sisteminden gelen sinyallere yanıt olarak hareket eden bir robot geliştirdi. Araştırma Science Robotics dergisinde yayımlandı. 

Bu yeni tür “biyohibrit” robot, denizyıldızına benziyor.

Beş bacağını kasıp ahşap bir zeminde ilerlerken pillerle çalışmıyor ya da prize takılı değil, bunun yerine mantarlardan gelen sinyallerle kontrol ediliyor.

National Geographic'in bildirdiğine göre yeni robot, mantarlarla kontrol edilen bir başka tekerlekli robotla birlikte Cornell Üniversitesi araştırmacıları tarafından doğadan esinlenen ve doğayla bütünleşen robotlar yaratmak üzere geliştirildi. “Biyohibrit robotik” olarak adlandırılan bu alan, robotlar yaratmak için bitki, hayvan ve mantar hücrelerini sentetik malzemelerle birleştiren nispeten yeni bir alan.

Fare nöronlarından yapılan minik biyohibrit robotlar yürüyebiliyor ve yüzebiliyor, denizanası hücreleri kullanılarak okyanus keşfi için yüzme robotları oluşturuldu ve sıçan kas hücrelerinden yürüyen ve dönebilen bir robot yapıldı.

New Atlas haber sitesine göre birkaç on yıllık insan mühendisliği, milyarlarca yıllık evrimle rekabet edemez, bu nedenle tekerleği yeniden icat etmek yerine doğanın versiyonlarını sentetik sistemlere dahil etmek genellikle daha iyidir.

Arkeologların yaptı kazı çalışmalarında, Çin'in güneydoğusundaki Guangdong eyaletindeki bir hayvanat bahçesinde çeşitli tarihsel dönemlere ait yaklaşık 150 mezar ortaya çıktı.

Çin merkezli haber ajansı  Xinhua'a göre, ilk olarak 2024 yılının nisan-temmuz ayları arasında keşfedilen mezarların, 2 bin 100 yılı aşkın bir zaman dilimine ait olduğunu bildirdi.  Haberde, Mezarların dördünün MÖ 206-MS 220 yılları arasındaki Han Hanedanlığı dönemine, sekizinin MS 265-589 yılları arasındaki Jin ve Güney Hanedanlığı dönemine, 15 tanesinin ise MS 618-907 yılları arasındaki Tang Hanedanlığı dönemine ait olduğu söylendi.  120'den fazla mezarınsa MS 1368'le MS 1911 arasında Çin'e hükmeden Ming ve Çing Hanedanlarına ait bilgisi yer aldı.  Araştırmacılar, modern Çin'in ilk yıllarını oluşturan daha yakın tarihli Çin Cumhuriyeti (1912-1949) döneminden de 48 mezar taşını ortaya çıkardı. Mezarların çoğunun, özellikle de Ming ve Çing çağlarından kalanların, tutarlı bir aralık düzeni izlemesi tüm alanın iyi organize edilmiş ve planlanmış bir mezarlığın parçası olduğuna işaret ediyor.

"ÇOK İYİ KORUNMUŞ" Birden fazla çağda kullanılan düzenli mezar yerleri, insanların geçmişine dair önemli kayıtlar oluşturuyor. Dünyanın farklı yerlerinde bu tür mezarlıklarda kazı yapan araştırmacılar, diğer arkeolojik alanlarla karşılaştırıldığında maddi kültürün burada çok daha iyi korunduğunu tespit etti. Örneğin, son kazı alanında yaklaşık 1300 metrekarelik bir bölgede 200'e yakın çömlek parçasının yanı sıra porselen, bronz, yeşim taşı ve boncuk süslemeler keşfedildi. Bu eserler, Çin'in yıllar içinde sosyal, siyasi, ekonomik ve ideolojik yöneliminde yaşanmış değişimlere dair önemli bilgiler açığa çıkarabilir.

1956'DAN BERİ DEVAM EDİYOR  Kazılar, hayvanat bahçesinin 1956'daki inşaatından bu yana devam ediyor ve araştırmacılar kazı alanında yaklaşık 30 konumda 500'e yakın kadim mezar keşfetti. Halihazırda en önemli bulgular arasında, neredeyse hiç zarar görmemiş 10 metre uzunluğunda bir Doğu Kin Hanedanı (MS 317-420) mezarı yer alıyor ve araştırmacılar o dönemden bugüne, en büyük ve en iyi korunmuş mezarın bu olduğunu söylüyor. Güney Hanedanlarına ait biraz daha küçük bir mezar, henüz kimliği belirlenmemiş bir çiftin ortak mezar yeri olarak dikkat çekiyor. Araştırmacılar, son kazıda çıkarılan mezarlarının "daha sıkı bir dağılım" izlediği için diğerlerinden ayrıştığını söylüyor.

KÜLTÜREL BİLGİ SAĞLIYOR Önemli keşifler arasında neredeyse hiç zarar görmemiş bir Doğu Kin Hanedanı mezarı ve Güney Hanedanlarına ait iyi korunmuş bir mezar yer alıyor. Araştırmacılar, bu keşfin Kin ve Güney Hanedanlarında inşaat teknolojilerinin daha iyi anlaşılmasının önünü açabileceğini umuyor. Bilim insanları, son kazıda keşfedilen iki önemli mezarın daha detaylı çalışılmasının Guangzhou'da Altı Hanedan dönemindeki mezar şekilleri, aşamaları ve cenaze törenleriyle ilgili geleneklerin ortaya çıkarılmasını sağlayabileceğini ifade ediyor.

Bilim insanları soyu tükenmiş türleri yeniden diriltmenin eşiğine geldi. Bilim insanlarına göre, yünlü mamut, dodo ve thylacine gibi türlerin de aralarında bulunduğu 6 tür yakında aramıza dönebilir.

Sağlıklı ve yeterli uyku hem bedensel hem de zihinsel açıdan dinç olmayı sağlayan en önemli faktörler arasında. Az uyumak, çok uyumak, sık uyanmak, dinç kalkamamak gibi durumlar ise kendiliğinden düzelebilecek basit nedenlerden kaynaklanabildiği gibi psikiyatrik ya da başka bir tıbbi sorunun habercisi de olabilir. Uyku alanında önde gelen uzmanlardan olan Profesör Matthew Walker kaliteli uykunun adımlarını açıkladı. İşte uzmanından kaliteli uyku için yapmanız gereken 6 şey...

NASA ve Boeing, Uluslararası Uzay İstasyonu'nda (ISS) mahsur kalan astronotların Starliner kapsülünü mürettebatsız şekilde dünyaya getirmeye hazırlanıyor. Öte yandan astronot Butch Wilmore ve Suni Williams'ın SpaceX'in kapsülüyle Şubat 2025'te dünyaya dönüş yapması bekleniyor.

Boeing'in Starliner kapsülü, Uluslararası Uzay İstasyonu'nda (ISS) teknik sorunlar yaşarken, kapsülden gelen tuhaf sesler astronotları alarma geçirdi. NASA Starliner kapsülündeki ürpertici sesin kaynağını açıkladı.

Almanya'nın dijital teknolojilerin araştırılması ve kullanımı konusunda diğer ülkelere kıyasla çok geride kaldığı bildirildi.

Jüpiter'in uydusu Ganymede'e, gezegeni kendi ekseninde sallayacak büyüklükte bir asteroitin çarptığı keşfedildi. Çarpışmanın etkisi belirsizken, asteroitin dinozorları yok eden kayadan 20 kat büyük olduğu söylendi.

Çin, Mars’tan örnekler getirmeyi hedefleyen Tianwen-3 misyonunu 2028'de başlatmayı planlıyor. İki fırlatma ile gerçekleşecek görevde, Mars’tan kaya ve toprak numuneleri toplanıp Dünya’ya getirilecek.

Yayımlanan yeni rapora göre, Z kuşağındaki erkek ve kadınların para harcama alışkanlıkları ve boş zaman aktivitelerinde önemli farklılıklar ortaya çıktı. Bulgular arasında, kadınların sosyal medyada daha fazla zaman geçirdiği yer alırken erkeklerin oyun ve haber içeriği tüketiminde öne çıktığı belirtildi.

ABD, İngiltere ve AB'nin, yapay zeka kullanımına ilişkin ilk yasal bağlayıcılığı olan uluslararası anlaşmayı imzalaması bekleniyor. Sözleşmenin Kanada, Japonya ve Avusturalya'nın da dahil olduğu 50'den fazla ülke tarafından hazırlandığı kaydedildi.

Dünyanın ilk uluslararası yapay zeka anlşaması yakın zamanda imzalanmaya hazırlanıyor.

Financial Times'ın Perşembe günü bildirdiğine göre, ABD, İngiltere ve AB'nin yapay zekanın kullanımına ilişkin yasal bağlayıcılığı olan ilk uluslararası anlaşmayı imzalaması bekleniyor.

Üç ülkenin Perşembe günü Avrupa Konseyi'nin yapay zeka sözleşmesini imzalayacağı belirtilirken, sözleşmenin Kanada, Japonya ve Avustralya dahil 50'den fazla ülke tarafından iki yıldan fazla bir süredir hazırlandığı da kaydedildi.

Üst düzey bir Biden yönetimi yetkilisinin verdiği demeçte, ABD'nin yapay zeka teknolojilerinin insan haklarına ve demokratik değerlere saygıyı desteklemesini sağlamaya kararlı olduğunu ve Avrupa Konseyi'nin bu alandaki kilit katma değerini gördüğünü söyledi.

Habere göre İngiltere Teknoloji Bakanı Peter Kyle, “Bu, küresel çapta gerçek dişlere sahip ilk proje ve aynı zamanda çok farklı ulusları bir araya getiriyor” dedi.

Avrupa Konseyi'nin insan hakları, demokrasi ve hukukun üstünlüğünü ele alan yapay zeka çerçeve sözleşmesi, Yapay Zeka Komitesi (CAI) tarafından hazırlandı.

CAI, sözleşmenin taslağını Mart ayında tamamladı.

Bunu takiben, sözleşme 17 Mayıs'ta Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi tarafından kabul edildi ve 5 Eylül'de Vilnius'ta imzaya açılacak.

James Webb Uzay Teleskobu, geçtiğimiz yıl keşfettiği soru işaretine benzeyen galaksinin ardından, milyarlarca ışık yılı uzaklıkta benzer bir galaksiye daha rastladı. Bu keşif, galaksilerin evrimi hakkında yeni ipuçları sunuyor.

James Webb Uzay Teleskobu, geçtiğimiz yıl soru işaretine benzeyen bir galaksi tespit etmişti. 

Webb bir başka soru işaretli galaksiye rastladı ve araştırmacılar milyarlarca ışık yılı uzaklıktaki bir galakside bile yıldız oluşumunun nerede gerçekleştiğini tespit etmek için Webb'in NIRISS cihazını da kullandılar.

NASA ile Avrupalı ve Kanadalı bilim insanları tarafından inşa edilen bir kızılötesi teleskop olan Webb, MACS-J0417.5-1154 galaksi kümesinin soru işaretine benzeyen görüntüsünü yakaladı. 

Saint Mary's Üniversitesi'nden gökbilimci Vicente Estrada-Carpenter "Galaksilerde yıldız oluşumunun ne zaman, nerede ve nasıl gerçekleştiğini bilmek, galaksilerin evrenin tarihi boyunca nasıl evrimleştiğini anlamak için çok önemlidir. Soru İşareti Çifti'ndeki her iki galaksi de, muhtemelen iki galaksinin çarpışmasından kaynaklanan gazın bir sonucu olarak, birkaç kompakt bölgede aktif yıldız oluşumu gösteriyor. Ancak her iki galaksinin de şekli çok bozulmuş görünmüyor, bu nedenle muhtemelen birbirleriyle etkileşimlerinin başlangıcını görüyoruz." dedi.

Araştırma, Monthly Notices of the Royal Astronomical Society dergisinde yayımlandı.

Arianespace, son Vega roketi Sentinel-2C gözlem uydusunu başarıyla fırlattı. Uydu, Avrupa Birliği’nin Copernicus programı kapsamında Dünya'nın çevresel gözlemi için kullanılacak.

Arianespace son Vega roketini fırlatarak Sentinel-2C uydusunu Avrupa Birliği'nin Dünya'nın çevresini gözlemlemeye yönelik Copernicus programı kapsamında yörüngeye yerleştirdi. Yayınlanan görüntülere göre, daha büyük araçların aksine yan tarafına bağlanmış iticilere sahip olmayan ince tek gövdeli roket, 4 Eylül'de Fransız Guyanası'ndaki fırlatma üssünden fırlatıldı.

12 YILLIK GÖREVİ SONA ERDİ

Fırlatma, İtalyan Avio tarafından tasarlanan küçük fırlatma aracının 12 yıllık kariyerini sona erdirdi.

Airbus Defence & Space tarafından inşa edilen Sentinel-2C, Copernicus programı kapsamında faaliyet gösteren bir çift uydunun parçası olan Sentinel-2A'nın yerini alacak.

ACİL DURUMLARI İNCELEMEK İÇİN KULLANILACAK

Avrupa Komisyonu Copernicus birimi başkanı Mauro Facchini fırlatmadan önce gazetecilere yaptığı açıklamada Sentinel-2C'nin ormansızlaşma, kentsel gelişim ve orman yangınları, seller veya volkanik patlamalar gibi acil durumları incelemek için kullanılacağını söyledi.

Projede AB'ye ortak olan Avrupa Uzay Ajansı, Copernicus'un dünyanın en büyük çevresel izleme uydusu olduğunu söyledi.

Programın altı Sentinel uydu ailesi birlikte, karbondioksitten dalga yüksekliğine veya kara ve okyanusların sıcaklıklarına kadar gezegenin hayati verilerini okumayı amaçlıyor.

2022'de Copernicus Sentinel-2 uydu görüntüleri İtalya'nın Po Vadisi'ndeki ciddi kuraklık hasarını ortaya çıkarmıştı.

Bir yaban hayatı projesi, kabuklu deniz hayvanlarını Doğu Yorkshire kıyılarına yeniden kazandırmak için Avrupa Yerli istiridyesi üzerinde yeni bir teknik kullanıyor. Proje kapsamında uzmanlar, aşırı avlanma, hastalıklar ve su kalitesinin düşmesi gibi sebeplerle yok olan türü yeniden döndürmeyi hedefliyorlar.

Bir yaban hayatı projesi, kabuklu deniz hayvanlarını Doğu Yorkshire kıyılarına yeniden kazandırmak için yeni bir teknik kullanılmaya başlandı.

Yorkshire ve Lincolnshire yaban hayatı vakıfları ile açık deniz rüzgar şirketi Orsted arasındaki bir iş birliği olan Wilder Humber, önümüzdeki beş yıl içinde 500 bin yerli Avrupa yassı istiridyesini Humber Halici'ne yeniden kazandırmayı hedefliyor.

BİR ZAMANLAR GEMİCİLİK İÇİN TEHLİKEYDİ

Kurum tarafından, istiridye larvalarının deniz tarağı kabuklarıyla dolu bir tanka yerleştirildiği yeni bir yöntem test ediliyor.

Larvalar kabuklara tutunuyor ve daha sonra Humber'a bırakılmadan önce büyümeleri için Spurn Point'teki bir istiridye yuvasına aktarılıyor. Wilder Humber, halicin bir zamanlar gemicilik için tehlike olarak listelenecek kadar büyük, gelişen bir istiridye resifine ev sahipliği yaptığını söyledi.

Aşırı avlanma, hastalıklar ve su kalitesinin düşmesi bu türün azalmasına neden oldu.

200 LİTRE SUYU TEMİZLEYEBİLİYORLAR

İstiridyeler kirlilikle mücadelenin bir yolu olarak kullanılıyor. Tek bir yetişkin istiridye günde 200 litre suyu filtreleyip temizleyebiliyor.

İstiridye yatakları oluştuğunda suyun temizlenmesinin yanı sıra diğer deniz canlılarına da yaşam alanı sağlayacak.

"ÇIĞIR AÇAN PROJE"

Larvaları tedarik eden The Oyster Restoration Company'nin CEO'su Doktor Nik Sachlikidis, "çığır açan projenin" İngiltere'de türünün ilk örneği olduğunu "Biyolojik çeşitliliği önemli ölçüde artıracak ölçeklenebilir kara ve deniz konuşlandırmasına doğru önemli bir adım atıyoruz" sözleriyle dile getirdi.

Sachlikidis, sözlerine "Yerli istiridyelerin deniz ekolojisine olan olumlu etkisi çok derindir ve birlikte, gelecekte daha sağlıklı ve dayanıklı bir çevre sağlamak için daha fazla yerli istiridye restorasyon projesinin önünü açıyoruz." diye devam etti. 

NASA astronotları Barry Wilmore ve Suni Williams, Starliner kapsülünde yaşanan sorunlar nedeniyle Şubat 2025'e kadar Uluslararası Uzay İstasyonu'nda (ISS) mahsur kalmış durumda. Haziran ayından beri uzayda yaşayan astronotların uzun süreli kalışı, radyasyona maruz kalma risklerini de akıllara getirdi. Bu durumun kanser ve diğer sağlık sorunlarına yol açabileceği kaydedildi.

Bilim insanları, en doğru zaman hesabını yapacak nükleer bir saat prototipi geliştirdi.

Bilim insanları nükleer saatler üzerinde uzun süredir çalışmalarını sürdürüyor. Önünde zorlu engellerin bulunduğu bu çığır açacak çalışmada ilk prototip üretildi. 

Temel bileşenleri belirlenerek ilk prototipi başarıyla geliştirilen nükleer saatin zamanı daha yüksek hassasiyetle ölçme potansiyeline sahip olacağı belirtildi. 

Nükleer saatler, uzun süredir bilimsel araştırmaların odağındaydı, ancak çeşitli zorluklarla karşılaşılıyordu.

100 BİN KAT DAHA KÜÇÜK

Atom saatleri, atomdaki elektronların enerji durumlarındaki değişikliklere dayanarak çalışmakta. Atomlar, bu enerji geçişleri sırasında belirli bir frekansta enerji yayar. Bu frekansın ölçülmesi, atom saatlerinin doğruluğunu belirler. Geleneksel atom saatlerinde genellikle sezyum atomları kullanılırken, stronsiyum elementinin daha hassas sonuçlar verdiği gözlemlenmiştir. Nükleer saatler ise zamanı atom çekirdeğindeki enerji değişimlerine dayanarak ölçmeyi amaçlamaktadır. Atom çekirdeği, atomdan yaklaşık 100 bin kat daha küçük bir yapı olduğundan, bu enerji değişimlerinin daha hassas ölçümler yapılmasını sağlayabileceği düşünülmektedir.

TORYUM-229 İZOTOPU Ancak, bilim insanlarının karşılaştığı en büyük zorluklardan biri, atom çekirdeklerinin enerji durumlarını değiştirememeleriydi. Bu sorunu aşmak için toryum elementinin toryum-229 izotopuna odaklanıldı. Toryum-229'un çekirdeğindeki enerji değişimlerinin daha az enerji gerektirdiği ve dolayısıyla daha uygun bir seçenek olduğu belirlendi. Bu yıl, araştırmacılar toryum-229'un çekirdeğinde enerji durumunu değiştirmeyi başardı. Şimdi, bu başarının ardından, Nature dergisinde yayımlanan araştırma sonuçlarına göre, ilk nükleer saat prototipi geliştirildi. Ekip, kalsiyum florürden bir kristal yaparak içine toryum atomlarının çekirdeklerini yerleştirdi. Ardından, bu kristali stronsiyum temelli bir atom saatine entegre ederek ultraviyole ışığa maruz bıraktılar. Bu prototip, mevcut atom saatlerinden daha isabetli ölçümler yapma potansiyeline sahip olmasına rağmen, henüz tam anlamıyla istenilen hassasiyete ulaşılmadı. Ekip, prototipin temel bileşenlerini içerdiğini ve gelecekte önemli ilerlemeler kaydedileceğini belirtiyor.

ULTRA YÜKSEK HASSAS ZAMAN Viyana Teknik Üniversitesi'nden Thorsten Schumm, bu ilk prototipin toryumun zamanı ultra yüksek hassasiyetle ölçmek için kullanılabileceğini kanıtladığını ifade etti. Schumm, teknik geliştirme çalışmalarının devam ettiğini ve büyük engellerin beklenmediğini belirtti. Fizikçi Jun Ye, bu gelişmeyi "Milyarlarca yıl boyunca çalışsa bile bir saniyeyi kaçırmayan bir kol saati düşünün. Henüz bu noktada değiliz, ancak bu araştırma bizi o hassasiyet seviyesine yaklaştırıyor" şeklinde değerlendirdi.

3 YIL İÇERİNDE ATOM SAATLERİNİ GEÇECEK Nükleer saatlerin, GPS ve internet hızında iyileşmelere ve evrenin gizemlerinin çözülmesine katkıda bulunabileceği öngörülüyor. Ekip, nükleer saatlerin, atom saatlerine kıyasla daha az elektriksel ve manyetik alan etkilerine duyarlı olduğunu ve toryum-229'un nükleer geçiş frekansının daha yüksek olduğunu belirtiyor. Araştırmacılar, önümüzdeki iki ila üç yıl içinde nükleer saatlerin atom saatlerini geçmesini bekliyor.

Yapılan yeni bir araştırma, 120 milyon yıl önce Ay'da volkanik aktivite olduğunu keşfetti. Araştırmacılar 4,6 milyar yaşında olan Dünya uydusunun varoluş sürecinin çoğunda volkanik olarak aktif olduğunu gösterdiğini kaydetti.

Ay'da yaklaşık 120 milyon yıl önce volkanik aktivite olduğu saptandı Çin’de yapılan araştırmaya göre Dünya'nın uydusu Ay’da yaklaşık 120 milyon önce oluşmuş volkanik maddeler bulundu. Başkent Pekin'de bulunan Çin Bilim Akademisi'nde bilim insanları, Ay'dan toplanan örnekleri inceledi.

DÜNYA'DA DİNAZORLAR VARDI Bilim insanları, daha öncesinde yaklaşık bir milyar yıldır volkanik olarak aktif olmadığı düşünülen Ay'ın, dinozorlar Dünya'da yaşarken volkanik aktiviteye sahip olduğunu saptadı. "Chang'e 5 Uzay Aracı"nın yaklaşık 4 yıl önce Ay'dan topladığı örnekleri inceleyen araştırmacılar, örneklerde yaklaşık 120 milyon yıl önce oluşmuş cam parçaları buldu. Dünya'ya gelen örneklerden 4'ünde bulunan yaklaşık 3 bin cam örneği inceleyen araştırmacılar, örneklerde yüksek derecede toryum da gözlemledi.

4 MİLYAR YAŞINDA  Araştırmacılar, örneklerin sülfür izotopları ve kimyasal yapıları yüzünden volkanik cam olduklarını belirterek, bu örneklerin element yapısı olarak daha önce Apollo görevinde getirilen örneklerdeki volkanik camlara benzer yapıda olduklarını ekledi. Bu örneklerin 4,6 milyar yaşında olan Ayda 120 milyon yıl önce volkanik aktivite olduğunu gösterdiğini aktaran araştırmacılar, bu bulgunun Ayın varoluş sürecinin çoğunda volkanik olarak aktif olduğunu gösterdiğini kaydetti.

Kanada'da Vancouver Adası'nda yapılan araştırmalar sırasında deniz filleri ile ilgili şaşırtıcı bir keşif yapıldı. 645 metre derinlikte çekilen görüntülerde deniz fillerinin sonar sesini yemek bulmak için kullandıkları ortaya çıktı.

Fokgiller familyasından olan deniz fillerinin yemek bulmak için sonar sesi kullandıkları ortaya çıktı. Kuzey ve güney olarak iki türü olan deniz filleri fokgiller familyasına ait bir canlıdır. Kuzey deniz filleri, her yıl Kaliforniaya ve Meksika'dan Büyük Okyanus'un kuzeyindeki beslenme alanlarına gidiyor. Hayatta kalma oranı dişilerde daha fazla olan bu tür, 1700 metreden daha derine dalabiliyor. Hayatta kalma oranları daha yüksek olduğu için dişiler üzerinden takip edilen deniz fillerinin erkekleri ve henüz yetişkinliğe ulaşamamış ergen üyeleri hakkında pek fazla bilgi yer almıyor. Vancouver Adası'nın güney kıyısının açıklarındaki Barkley Kanyonu'nda incelemeler yapan araştırmacılar, bu canlılarda daha önce görülmemiş bazı davranışları şans eseri kaydetti.

BALIKLARIN ALANLARINI TESPİT EDİYORLAR Kanada'daki Victoria Üniversitesi'ne bağlı Ocean Networks Canada gözlemevi araştırmacıları, yaptıkları keşifler sırasında 645 metre derinlikte çekilen videoları izledi ve en az 8 deniz filinin sürekli bu bölgeye geldiğini gördü. Ekip, kuzey deniz fillerinin sonar sesini yemekle ilişkilendirdiği sonucuna vardı. Hayvanlar, bu ses sayesinde avlayabilecekleri balıkların olduğu alanları tespit ediyordu. Makalenin yazarlarından Heloise Frouin-Mouy "Deniz fillerinin, sonarın ürettiği gürültüyü yiyecekle ilişkilendirmeyi öğrendiğinden şüpheleniliyor. Bu durum 'yemek zili' etkisi diye biliniyor" dedi. Frouin-Mouy videoları izlediğinde hayrete düştüğünü söyleyerek "Balıkları kovaladıklarını görmek inanılmazdı" diye ekliyor.

DEFALARCA KEZ BULABİLİYORLAR Haziran 2022-Mayıs 2023 döneminde yapılan bu gözlemlerde 4 deniz filinin bölgeye sürekli geldiği ve birinin 30 gün boyunca burada kaldığı da kaydedildi. Bilim insanlarına göre bu davranış, okyanusun tamamen karanlıkta kalan küçük bir alanın yerini defalarca bulabildiklerini gösteriyor. Ayrıca 4 ila 7 yaşında olan, henüz yetişkinliğe erişmemiş erkek deniz fillerinin deniz tabanında kısa uykulara daldığı da gözlemlendi. Araştırmacılar bu harekete daha önce rastlanmadığını söylüyor. Frouin-Mouy, 8 deniz filine en sevdiği grup The Beach Boys üyelerinin ismini vermiş. Deniz biyoloğu, bölgeyi en sık ziyaret eden favori hayvanına, grubun solistine ithafen Mike adını verdiğini söylüyor.

Bilim dünyası araştırmalarla dikkat çekici çıkarımlar ortaya koymaya devam ediyor. Yapılan bir araştırmaya göre, burun karıştırmanın Alzheimer hastalığına yakalanma riskini artırabileceği ortaya çıktı. Mevcut araştırmalar, parmaklardan burna aktarılan mikropların beyne ulaşıp iltihaplanmaya neden olarak Alzheimer riskini tetiklediğini öne sürdü. Bilim insanları alışkanlığın beraberinde getirdiği riski azaltmak için düzenli el yıkama gibi basit önleyici tedbirler öneriyor.

Bilim dünyası yeni araştırmalarla her geçen gün daha da dikkat çeken detaylar ortaya koyuyor.

Burun karıştırmanın Alzheimer hastalığına yakalanma riskini artırabileceği ortaya çıktı.

"RİSK FAKTÖRÜ OLABİLİR"

Amerikan Tıp Bilimleri Dergisi'nde yayımlanan ve 10 araştırmaya atıfta bulunan bir raporda, burun karıştırmanın bunama riskini artırabileceği öne sürüldü. Burun karıştırmanın Alzheimer hastalığıyla olası bağlantısının daha fazla araştırılması çağrısında bulunan bilim insanları, burun karıştırmanın Alzhimer hastalığının gelişmesinde önemli bir risk faktörü olabileceğini söyledi.

Bilim insanlarının yaptığı yeni bir araştırmaya göre, yaşam süresini uzatma etkisi olan yeni gen tespit edildi. OSER1 adlı genin, yaşlanma ve uzun ömür üzerindeki düzenleyici rolü, sağlık ve hastalık araştırmalarında önemli bir gelişme olarak değerlendiriliyor.

Bilim insanları, yaşam süresiyle ilişkili yeni bir gen keşfetti. Sağlıklı beslenme, egzersiz yapma, sigara içmeme ve güçlü sosyal bağlar kurmanın, ömrü uzatan etkenler arasında yer aldığı geniş çapta kabul ediliyor. Uzmanlar aynı zamanda genetiğin de canlıların yaşam süresi üzerinde kayda değer bir rolü olduğunu biliyor. ÖMÜR UZATAN 10 GEN Kopenhag Üniversitesi'nden araştırmacılar, FOXO transkripsiyon faktörleri adı verilen bir protein grubunu inceledi ve ömrü uzatıcı etkileri olan 10 gen tespit etti. Bu genlerden OSER1'in en büyük etkiyi yarattığı belirlendi. OSER1'in meyve sineği, yuvarlak solucan, ipek böceği ve insanlar dahil birçok canlıda bulunduğu belirtildi.

İNSANLARDA OLMASI AVANTAJ 

Nature Communications dergisinde yayımlanan çalışmanın başyazarı Zhiquan Li, OSER1'in yaşlanma ve uzun ömür üzerindeki düzenleyici etkisini gösteren ilk çalışma olduklarını vurguladı.

Li, "Bu gen sadece hayvanlarda olsaydı, insan sağlığına uyarlanması zorluk yaratabilirdi" dedi. Araştırmacılar, OSER1'in yaşa bağlı hastalıklarla ilişkisini anlamak ve bu genin etkilerini daha iyi belirlemek için daha fazla çalışmaya ihtiyaç duyulduğunu belirtti. Bu bulgular, sağlıklı ve uzun bir yaşam süresine yönelik gelişmiş tedavi ve ilaçların üretiminde önemli bir adım olarak değerlendiriliyor.

Bilim insanları, büyük bir beyne sahip olmanın insan beyninin yaşlanma sürecini hızlandırabileceğini ortaya koydu. Yeni bir çalışmada, insan beyninin bazı bölgelerinin yaşlanma sürecinin, daha küçük beyinli primatlara göre çok daha hızlı gerçekleştiği saptandı.

İnsan beyninin büyüklüğü, onu diğer primatlardan ayıran önemli bir özellik olarak biliniyor. Ancak, hakemli dergi Science Advances’ta yayımlanan yeni bir çalışmaya göre, bu büyüklüğün bir bedeli olabilir. Araştırmalar, büyük beyin bölgelerinin daha hızlı yaşlandığını gösterdi. Çalışma, 480 insan ve 189 şempanzenin beyin taramalarını inceleyerek, her iki türün beyninin nasıl yaşlandığını gözlemledi. Şempanzeler insanların atası olmasa da, bilim dünyası her iki türün ortak bir atadan evrimleştiğini kabul ediyor. Ancak İnsan beyni, şempanzelerin beyninden üç kat daha büyük.

Araştırma, insan ve şempanze beyinlerinde 17 ayrı bölge tespit etti. Bu bölgelerden bazıları benzer boyuttayken, bazıları insanlarda daha geniş bir alan kaplıyordu. Özellikle gözlerin hemen arkasında bulunan ve karar verme süreçlerinde kritik rol oynayan orbitofrontal korteks gibi bölgelerde önemli farklılıklar gözlemlendi. Yaşlanma sürecini incelediğinde, araştırmacılar her iki türde de beynin küçüldüğünü ancak insan beyninde orbitofrontal korteks gibi bölgelerde bu küçülmenin daha hızlı gerçekleştiğini buldular.

BÜYÜK OLAN ÇABUK YAŞLANIYOR  Dr. Sam Vickery, Heinrich Heine Düsseldorf Üniversitesi'nden ve çalışmanın yazarlarından, beynin en hızlı genişleyen bölgelerinin karmaşık işlevlerle ilişkili olduğunu belirtti. Bu durum, bu bölgelerin daha çabuk yıpranıp küçülmesini açıklayabilir. Ancak, büyük beyin bölgelerinin neden daha hızlı yaşlandığını anlamak için daha fazla araştırmaya ihtiyaç duyuluyor. Çalışmaya dahil olmayan bazı uzmanlar, bu bulguların daha geniş bir örneklemle desteklenmesi gerektiğini ifade ediyor. University College London'dan antropolog Dr. Aida Gomez-Robles, "İnsanlardaki yaşlanma araştırmaları genellikle binlerce kişiyi içeriyor. Bulgularımız bazı bölgeler için geçerli olabilir, ancak tüm bölgeler için geçerliliğini doğrulamak gerekiyor," dedi. Sonuç olarak, büyük beyin bölgelerinin insanlara uzun ömür ve hayatta kalma avantajı sağlasa da, bu bölgelerin ilk yaşlanan kısımlar olması, evrimin bir avantajla birlikte bir dezavantaj da getirdiğini gösteriyor. Dr. Vickery, "Böyle muhteşem bir beynimiz var ama bunun bir bedeli de var," diyerek, araştırmanın sonuçlarını özetledi.

ABD'de Rush Üniversitesi Tıp Merkezi'nin yeni araştırması, gece parlak dış ışıklara maruz kalmanın, özellikle gençlerde Alzheimer hastalığı riskini diğer faktörlerden daha fazla artırabileceğini ortaya koydu.

ABD'de yapılan yeni bir araştırmaya göre, böcekleri yiyerek ekosistemlerde dengenin korunmasında önemli rol oynayan yarasaların nüfusundaki düşüş, bebek ölümlerini artırıyor.

Çin, Ay'da bir araştırma üssü inşa etmeyi test etmek için simüle edilmiş Ay toprağından yapılmış tuğlaları uzaya gönderecek. Tuğlaların, aşırı koşullarda nasıl dayandıkları test edilecek.

Çinli bilim insanları, Ay'da bir araştırma üssü inşa etmek için kullanılıp kullanılamayacağını değerlendirmek üzere simüle edilmiş Ay toprağından yapılmış tuğlaları uzaya göndermeyi planlıyor.

South China Morning Post'un bildirdiğine göre örnek tuğlaların, daha sonra Ay'da önerilen araştırma üssünü inşa etmek için aşırı koşullarda nasıl dayandıkları test edilecek. Gazetenin Wuhan'daki Huazhong Bilim ve Teknoloji Üniversitesi'nden "akıllı inşaat" uzmanı Ding Lieyun'a dayandırdığı haberine göre, örnek tuğlaların önümüzdeki ay Tianzhou-8 kargo uzay aracıyla Tiangong uzay istasyonundan uzaya gönderilmesi planlanıyor. Pekin, bilimsel keşif ve kaynak geliştirme için 2035 yılına kadar Ay'ın güney kutbu yakınlarında Uluslararası Ay Araştırma İstasyonu ya da ILRS olarak bilinen bir araştırma üssü inşa etmeyi planlıyor. Üç yıl sürecek deneyde bilim insanları numunelerin radyasyon ve sıcaklık değişimleri altında nasıl bozulduğunu gözlemleyecek. Üniversitenin Dijital İnşaat için Ulusal Teknoloji İnovasyon Merkezi'nin başında bulunan Ding, “Tuğlaları Dünya'da 100 megapaskal gücüne kadar pişirebiliriz ki bu betondan çok daha serttir” dedi.

Ancak tuğlaların Ay'daki zorlu ortama dayanıp dayanamayacağını belirlemek için araştırmaya ihtiyaç olduğunu da sözlerine ekledi. Standart bir kil tuğlanın mukavemeti tipik olarak 10 ila 20 megapaskal arasında değişirken, belirli yapısal uygulamalarda kullanılan yüksek mukavemetli tuğlalar 50 megapaskala kadar ulaşabilir.

SpaceX’in Starship roketi patladığında atmosferde geçici bir delik oluştu. Yeni bir araştırmaya göre, bu patlama iyonosferde, yüklü parçacıkların bulunduğu bir bölgede geçici bir boşluk yarattığı kaydedildi.

Yeni bir araştırmaya göre SpaceX'in Starship roketi patladığında atmosferde geçici bir delik açtığı kaydedildi.

SpaceX'in Boca Chica, Teksas'taki tesisinden fırlatıldıktan dört dakika sonra Starship'in süper ağır güçlendiricisi ikinci kademesinden ayrıldıktan sonra yaklaşık 90 km yükseklikte patlamıştı.

Bunu dakikalar sonra uzay gemisinin hayatta kalan kısmı 150 km yüksekliğe ulaştığında ve ardından kendi kendine yandığında bir başka patlama takip etmişti.

GEÇİCİ BİR DELİK YARATTI  Geophysical Research Letters dergisinde yayınlanan yeni bir çalışmada, bu olayların bir araya gelerek üst atmosferde iyonosfer adı verilen ve güneş radyasyonu tarafından elektronlarından arındırılan yüklü parçacıkların Dünya ile uzay boşluğu arasındaki son sınırı oluşturduğu bir bölgede geçici bir delik yarattığı ortaya koyuldu.

İyonosfer, Dünya yüzeyinin yaklaşık 80 ila 650 km yukarısına kadar uzanır.

Araştırmacılara göre, ses hızından daha hızlı hareket eden Starship'in hızı, bu bölgeye koni benzeri akustik şok dalgaları gönderdiği kaydedildi.

Rusya'nın Güneş-Dünya Fiziği Enstitüsü'nde atmosfer fizikçisi olan çalışmanın başyazarı Yury Yasyukevich, Rus devlet haber ajansı TASS'a verdiği demeçte, "Genellikle uzay araçları fırlatıldığında, dalgaların güneye doğru yayıldığı gözlemlenir. Ardından patlamalar gerçekleştiğinde, ortaya çıkan ses dalgaları elektronların yok olmasına neden olarak yakındaki atomların yükünü nötralize etmiş ve böylece 2000 kilometreye kadar uzanan iyonosferik deliği oluşturmuştur." diye konuştu.

Yasyukevic, "genellikle bu tür delikler, motor yakıtıyla etkileşim nedeniyle iyonosferdeki kimyasal süreçlerin bir sonucu olarak oluşur" dedi.

İNSAN YAPIMI BİR PATLAMANIN SONUCU BELGELENMİŞ İLK TESPİT 

Bu nedenle araştırmacılar, bunun iyonosferde insan yapımı bir patlamanın sonucu olarak oluşan kimyasal olmayan bir deliğin belgelenmiş ilk tespiti olduğunu söylüyorlar.

Bilim insanları, bu deliğin 30 ila 40 dakika sonra az çok kapandığını söyledi.

Bu olayın arkasındaki koşullar benzersiz olsa da, roket fırlatmalarından kaynaklanan egzoz iyonize atomların yeniden birleşmesine ve yüklerini kaybetmesine neden olabileceğinden, bunlar nispeten yaygın olaylardır.

Volkanik patlamalar gibi doğal olaylar da iyonosferik bozulmalar yaratabilir.

Japonya'da bilim insanları 10 bin feette yaptıkları uçuşlarda  yüzlerce bakteri ve mantar tespit ettiklerini açıkladı.

Japonya'da bilim insanları, yaptıkları bir araştırmada 10 bin feet irtifada havada yüzlerce bakteri ve mantar bulduklarını açıkladı.

Hava yoluyla bulaşan hastalıkları inceleyen bilim insanları, Japonya semalarında incelemelerde bulundu. Araştırmada, bilim insanları, Japonya üzerinde yapılan 10 uçuşta 10 bin feette çok sayıda bakteri ve mantar tespit etti. Bilim insanları, bakteri ve mantarların yaklaşık 2 bin kilometre uçabildiklerini tahmin ederken bunların insanlarda hastalıklara neden olabileceği uyarısında bulundu. Araştırma ekibinden Barselona Küresel Sağlık Enstitüsünde ekolojist Dr. Xavier Rodo, bakterilerin üçte biri ve mantarların ise biraz daha fazlasının potansiyel insan patojenleri olarak kabul edilebildiğine dikkati çekti. Dr. Rodo, yeni çalışmanın yüksek irtifadaki mikropların yere düştüklerinde insanlarda salgınlara yol açabileceğine dair doğrudan bir kanıt sunmamasına karşın hastalıklara yol açabileceği ve bunun dikkat edilmesi gereken bir konu olduğunu kaydetti. Araştırmanın bulguları, ABD'nin en saygın bilim dergilerinden Ulusal Bilimler Akademisi Bildirileri'nde (PNAS) yayımlandı.

Avrupa ve Japonya’nın ortak uzay aracı BepiColombo, Merkür gezegenine bugüne kadarki en yakın geçişini gerçekleştirerek, NASA'nın MESSENGER aracının rekorunu kırdı. 4 Eylül’de gezegenin yaklaşık 165 kilometre yakınından geçen uzay aracı, Merkür’ün güney kutbuna dair en net görüntüleri elde etti ve yüzeyindeki kraterleri detaylı bir şekilde fotoğrafladı.

Avrupa Uzay Ajansı (ESA) ve Japonya Uzay Araştırma Ajansı'nın (JAXA) ortak projesi olan BepiColombo uzay aracı, Merkür gezegenine şimdiye kadar yapılmış en yakın geçişini gerçekleştirerek gezegenin en yeni görüntülerini elde etti.

2018'de fırlatılan BepiColombo, Merkür'ün yanından dördüncü kez geçti ve gezegene yaklaşık 165 kilometre yaklaşarak NASA'nın MESSENGER aracının elindeki rekoru kırdı.

MESSENGER, 2011'de Merkür'ün yörüngesine girerken gezegene yaklaşık 200 kilometre yaklaşmıştı.

ASTEROİT ÇARPMASI SONUCU OLUŞMUŞ OLABİLİR 

4 Eylül'de gerçekleştirilen geçiş sırasında BepiColombo, Merkür'ün güney kutbuna dair en net görüntülerini elde etti ve gezegen yüzeyindeki kraterleri fotoğrafladı. Bu kraterler arasında Vivaldi ve yeni tanımlanan Stoddart çarpma kraterleri de bulunuyor. Her iki kraterde de tepe halkası havzaları olarak bilinen, düz zemin üzerindeki tepelerden oluşan iç halkalar gözlemlendi. Bu yapılar, asteroit veya kuyrukluyıldız çarpması sonucu oluşmuş olabilir, ancak büyük ölçüde gizemini koruyor.

Bilim dünyası yeni bir araştırma sonucu, bakterilerin mevsimlerin değişimini önceden sezme yeteneğine sahip olduğunu keşfetti. Uzun zamandır bitki ve hayvanların gün uzunluğuna bakarak çevresel değişiklikleri fark edebildikleri biliniyordu ancak, bakterilerde bu tür bir fotoperiyodik algının varlığı bugüne kadar gözlemlenmemişti.

Yeni yapılan bir araştırma, bakterilerin mevsimlerin değiştiğini önceden sezerek hazırlık yaptığını ortaya çıkardı.

Hakemli dergi Science'ta yayımlanan çalışmada, mavi-yeşil algler (siyanobakteriler) üzerinde yapılan deneyler dikkat çekti.

Synechococcus elongatus türündeki bakterilere farklı ışık süreleri uygulanarak, kısa ve uzun günler deneyimlemeleri sağlandı. Bakterilere ayrıca iki saat boyunca buza maruz bırakıldı ve hayatta kalma oranları takip edildi.

YÜZDE 75 HAYATTA KALDILAR 

Sonuçlar, 8 saat aydınlık ve 16 saat karanlıkta tutulan bakterilerin hayatta kalma oranının yüzde 75 olduğunu gösterdi. Bu oran, diğer grupların yaklaşık üç katıydı. Bilim insanları bakterilerin kendini soğuğa hazırlaması için bir günün yeterli olmadığını da gözlemledi. Bakterilerin hayatta kalma oranı 6 ila 8 kısa günün ardından kayda değer derecede artıyordu. BİYOLOJİK SAATİN ROLÜ  Araştırmacılar, bakterilerin biyolojik saatini düzenleyen genleri devre dışı bıraktıklarında, gün uzunluklarının hayatta kalma oranı üzerinde herhangi bir fark yaratmadığını belirledi. Dr. Luísa Jabbur, bakterilerin gün uzunluğunu ölçerek yaklaşan mevsimsel değişikliklere uygun bir fizyolojiye geçiş yaptığını ifade etti.

Bu bulgular, bakterilerin daha önce keşfedilen biyolojik saatlerinin mevsimsel değişimleri öngörme ve buna göre hazırlık yapma işlevi gördüğünü ortaya koydu.

NESİLDEN NESİLE AKTARIYORLAR

Bu araştırma, bakterilerin fotoperiyodizme sahip olmasının, bu özelliğin evrimsel olarak çok daha erken bir dönemde gelişmiş olabileceğini düşündürüyor. Fotosentez yapan siyanobakterilerin en az 2 milyar yıldır var olduğu göz önüne alındığında, fotoperiyodizmin bu kadar eski ve basit organizmalarda evrimleşmiş olması, bu özelliğin sirkadiyen saatlerden önce evrimleştiğini düşündürüyor. Prof. Carl Johnson, fotoperiyodizmin evrimi hakkında önemli ipuçları sunduğunu belirtiyor. Sirkadiyen ritimler, uyku düzeni ve hormon üretimi gibi süreçleri düzenleyen biyolojik saatlerdir. Johnson, bu bulguların, sirkadiyen ritimlerin evrimsel kökenlerine dair yeni bilgiler sunduğunu ifade etti. Araştırmacılar, bakterilerin bu bilgiyi nasıl "nesillerine" aktardığını anlamak için daha fazla çalışmaya ihtiyaç duyulduğunu belirtti. Bu keşif, biyolojik saatler ve mevsimsel uyumun evrimsel gelişimi hakkında yeni bir bakış açısı sunuyor.

Fotoperiyodizm* bitkilerin gün ve gece uzunluğuna verdikleri biyolojik yanıta verilen isim.

Sirkadiyen saat* bitkilerin, hayvanların, mantarların ve siyanobakterilerin 24 saatlik zaman içerisindeki biyokimyasal ve psikolojik davranışlarının bütünüdür.

Çin, Ay üssü projelerini iki aşamada gerçekleştireceğini açıkladı. 2035’te Ay’ın güney kutbuna robotik üs kurulacak, 2050’ye kadar genişletilecek. Proje, ay yörüngesinde ve yüzeyinde keşif düğümleri içerecek. Bu iddialı proje iki aşamadan oluşmakta olup, ilk aşama yaklaşık 10 yıl sonra temel bir Ay üssünün tamamlanmasını hedefliyor.

Çin, Ay üssü planlarının iki farklı aşamada hayata geçirileceğini ve nihayetinde Ay yüzeyinde ve yörüngede bir dizi düğüm oluşturulacağını açıkladı.

Çin ve Rusya'nın ortaklaşa yürüttüğü Uluslararası Ay Araştırma İstasyonu (ILRS) için ilk yol haritası Haziran 2021'de açıklanmıştı.

AY ÜSSÜ İNŞA ETMEYİ PLANLIYOR

İki ülke, 2030'dan 2035'e kadar beş süper ağır kaldırma roketi fırlatarak temel, robotik bir ay üssü inşa etmeyi planladıklarını belirtti.

Çin şimdi projede liderliği ele geçirdi ve 5 Eylül'de Çin'in Anhui eyaletinde düzenlenen ikinci Uluslararası Derin Uzay Keşif Konferansı'nda ILRS için daha gelişmiş, iki aşamalı planları açıkladı.

İLK AŞAMA 2035 YILINDA

Etkinlikte medyaya konuşan Çin derin uzay keşif projesinin baş tasarımcısı Wu Yanhua'ya göre, ilk aşama 2035 civarında Ay'ın güney kutbuna yakın bir yerde tamamlanacak ve genişletilmiş bir model yaklaşık 2050 yılına kadar inşa edilecek.

Çin, garip bir şekilde NASA uzay mekiği içeren ay üssü planlarının videosunu yayınlayarak, "Ay yörünge istasyonunu merkezi merkez ve güney kutup istasyonunu ana üs olarak kullanan kapsamlı bir ay istasyonu ağı olacak ve ay ekvatorunda ve ayın uzak tarafında keşif düğümleri içerecek" dedi.

SpaceX'in Polaris Dawn ekibi uzayda 5 gün boyunca 36 adet deney yapmak için NASA'nın Kennedy Uzay Merkezi'nden uzaya fırlatıldı. ABD'li uzay ajansının Polaris Dawn görevi, şirketin yeni uzay giysilerini ve yeniden tasarlanmış uzay aracıyla ilk özel uzay yürüyüşünü gerçekleştirmeyi hedefliyor.

Yeni yapılan bir araştırmaya göre, resif köpek balıkları ısınan okyanuslarla birlikte yıpranan mercan resiflerini terk ediyor.

İngiltere, ABD ve Avustralya'dan araştırmacılar, okyanuslar ısındıkça resif köpek balıklarının yıpranan mercan resiflerini terk ettiğini belirledi. Araştırmacılar, Hint Okyanusu'nun merkezi kesimlerinde mercan resiflerinde yaşayan 120'yi aşkın gri resif köpekbalığına takip cihazı takarak 2013-2020 döneminde inceledi. Uydu verilerini de göz önünde bulunduran araştırmacılar, mercan resiflerinin, El Nino gibi sıcak hava olayları nedeniyle yıpranmasının, resiflerde yaşayan köpek balıklarının bu bölgelerde daha az zaman geçirmesine yol açtığını tespit etti.

DAHA DERİN VE SERİN SULAR TERCİH EDİYORLAR Araştırmacılar, resif köpek balıklarının, bu yıpranmalar nedeniyle yaklaşık 16 ay resiflere dönemediğini ve daha derin ve serin sulara gitmeyi tercih ettiğini belirtti. Köpek balıklarının yıpranmayan, daha sağlıklı resiflerde daha çok vakit geçirdiğini ifade eden araştırmacılar, resiflerin insan kaynaklı zararlardan korunmasının, köpek balıklarının yaşam alanlarında kalabilmesinde etkili olabileceğini kaydetti. Araştırmacılar, köpek balıklarının yıpranma nedeniyle bölgeden ayrılmasının, avcılık davranışlarında ve mercan resiflerinin yanı sıra bu hayvanların korunmasında etkili olabileceğine işaret etti.

Elon Musk'ın sahibi olduğu SpaceX, Starship roketini 5. kez test etmek için Federal İletişim Komisyonu'ndan (FCC) onay aldı. Federal Havacılık İdaresi'nden (FAA) ise onay bekleyen ABD'li uzay ajansının, uçuş sırasında roketin Super Heavy güçlendirici ile iletişim kurma yeteneklerini artırmak istediği kaydedildi.

SpaceX, Teksas'tan gerçekleştireceği 5. uçuş sırasında Starship roketiyle iletişim kurmak için FCC'den onay aldı.

FCC, SpaceX'in Super Heavy güçlendiricisiyle iletişim kurmak için hafta sonu yaptığı başvuruyu onayladı ve SpaceX, ilk kez fırlatma kulesi kollarıyla bir güçlendirici yakalamayı deneyeceği test uçuşu öncesinde Starship güçlendiricisiyle iletişim yeteneklerini arttırdı.

FEDERAL HAVACILIK İDARESİ'NİN ONAYI BEKLENİYOR

SpaceX, Starship test uçuşu için Federal Havacılık İdaresi'nin (FAA) lisans onayını henüz almadı.

Firma FAA'yı beklerken, uçuş öncesi önemli hazırlıkların bir parçası olarak Teksas'ta fırlatma kulesi kollarını test etmekle meşgul.

STARSHIP ROKETİ NEDEN TEST EDİLİYOR?

Yeniden tasarlanan Starship roketi, Elon Musk'ın Mars'ı kolonileştirme ve Kızıl Gezegen'de yaşam koşullarını sağlama planlarında önemli rol oynuyor. 

SpaceX'in FAA'ya yaptığı Starship Flight 5 test başvurusuna göre, firma uçuş sırasında Super Heavy güçlendirici ile iletişim kurma yeteneklerini artırmak istedi.

Uzay ajansının FAA'nın onayını beklerken fırlatma kulesi kollarını test etmeye devam ettiği kaydedildi.

Yerel medyadan alınan görüntülerde hafta sonu boyunca hem fırlatma kulesi kollarının hem de hızlı bağlantı kesme kollarının test edildiği görüldü.

KULE KOLLARI VE BAĞLANTI KESME KOLLARI NE İŞE YARIYOR?

Starship'in fırlatılmasında kule kolları ikinci aşama roketi birinci aşama güçlendiricinin üzerine yerleştirirken, hızlı bağlantı kesme kolları rokete güvenli bir şekilde yakıt doldurmaktan ve ardından kalkış sırasında bağlantıyı kesmekten sorumludur.

Kule yakalama SpaceX'in Starship profilinin çok önemli bir bileşenidir.

Bunun nedeni roketin geri dönüş süresini kısaltması ve SpaceX'in başka bir fırlatmaya hazırlamadan önce araç üzerinde doğrudan sahada çalışmasına olanak sağlamasıdır.

DÖRDÜNCÜ TEST UÇUŞU BAŞARILIYDI

Haziran ayındaki dördüncü Starship test uçuşunda hem gemi hem de güçlendirici ilk kez suya yumuşak bir şekilde inmeyi başarmıştı.

O zamandan bu yana SpaceX, Starship testlerine kademeli olarak karmaşıklık katmaya hazırlanırken ikinci aşama geminin ısı kalkanını ve motorlarını yükseltmişti.

Yeni bir araştırmaya göre, dünya genelindeki metan salınımının neredeyse üçte ikisi insan faaliyetlerinden kaynaklanıyor. Küresel Karbon Projesi tarafından yürütülen çalışmada, tarım, fosil yakıt kullanımı ve atık yönetiminin metan emisyonları üzerindeki etkileri detaylı bir şekilde ele alındı.

Bilim insanları, Mars'ta "gülen yüz" şeklindeki tuz birikintisinin, gezegenin milyarlarca yıl önceki yaşanabilir bölgelerine dair ipuçları barındırabileceğini düşünüyor. Bu keşif, Mars'ta geçmiş yaşam izlerini ortaya çıkarabilir.

Mars'taki "gülen yüz" şeklindeki bir tuz birikintisi, Kızıl Gezegen'in en kalıcı sırrının ipuçlarını gizleyebileceğine inanan bilim insanları arasında merak uyandırdı.

Milyarlarca yıl önce Mars, yıkıcı bir küresel donma sırasında yok olan büyük göller ve nehirlerle doluydu.

Şimdi ise araştırmacılar, gülümseyen surat ifadesine benzeyen bu tuz birikintisinin dayanıklı mikropları barındırıyor olabileceğini öne sürüyor.

Kızıl Gezegen'de yaşam belirtilerini ortaya çıkarmaya çalışan Avrupa Uzay Ajansı'nın ExoMars Trace Gas Orbiter adlı Mars uydusu, Mars'ın kurak yüzeyindeki klorür tuzu birikintilerinin çarpıcı görüntülerini yakaladı.

Bilim insanları bu tuz birikintilerini inceleyerek gezegenin geçmişteki iklimi, jeolojisi ve potansiyel yaşanabilirliği hakkında ipuçlarını ortaya çıkarabilirler.

Eski su kütlelerinin kalıntıları olan bu birikintiler, milyarlarca yıl öncesine ait yaşanabilir bölgelere işaret ediyor olabilir.

Yaklaşık bin potansiyel alanın keşfi, Mars'ın iklimi ve geçmiş yaşam potansiyeli hakkında yeni bilgiler sunuyor. 

Yeni bir araştırmaya göre, uzaylıların gönderdiğine inanılan “wow sinayali"nin kaynağı, oldukça nadir görülen kozmik bir olayın sonucu olabilir.

Elon Musk'ın sahibi olduğu SpaceX çok sayıda gecikmenin ardından, tarihin ilk sivil uzay yürüyüşünü de kapsayan "Polaris Dawn" misyonu dün başladı. Tarihte ilk kez iki sivil astronot, ticari bir uzay aracından uzay yürüyüşü yapacak. Ancak uzay uçuşu güvenliği uzmanları, mürettebatın radyasyona maruz kalma ve yaşamı tehdit eden hastalıklara yol açabilecek ani basınç değişiklikleri nedeniyle potansiyel olarak ölümcül risklerle karşı karşıya olduğu konusunda uyardı. Uzay görevinde insanlığı neler bekliyor ve nasıl takip edilecek, Potansiyel riskler neler?

İngiltere'de yapılan araştırmada, yeni geliştirilen giyilebilir cihazla yapılan testte, 5 aylık bebeklerin çevrelerinde gelişen sosyal durumları algılayabildiği ortaya çıktı.

Yeni geliştirilen giyilebilir cihazla 5 aylık bebeklerin sosyal durumları algılayabildiği belirlendi University College London (UCL) ve Birkbeck Üniversitesi bünyesinde yapılan araştırmada, yeni geliştirilen bir giyilebilir cihazla ışık dalgaları kullanılarak bebeklerin beynindeki aktiviteler incelendi. Araştırmada, başlık şeklindeki giyilebilir cihaz, 5-7 aylık 16 bebek üzerinde test edildi. Başlarına cihaz giydirilerek ebeveynlerinin kucağına oturtulan bebeklere "sosyal bir olayı" yansıtmak için tekerleme söyleyen aktörlerin bulunduğu videolar izletildi. Ayrıca bebeklere "sosyallik barındırmayan bir olayı" göstermek için rampadan aşağı yuvarlanan hareketli oyuncakları içeren videolar seyrettirildi.

BEKLENMEDİK AKTİVİTE GÖRÜLDÜ İki senaryo arasında beyin aktivitesindeki farklılıkların gözlemlendiği araştırmada, beynin duyguları işleyen bir bölgesi olan prefrontal kortekste sosyal uyaranlara yanıt olarak "beklenmedik" aktivite görüldü. Bu aktivitenin bebeklerin sosyal durumları algılayabildiğini gösterdiği ifade edildi. Cihazın beynin farklı bölgeleri arasındaki bağlantıları haritalandırmaya yardımcı olabileceği belirtilen araştırmada, bunun otizm, disleksi ve dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) gibi hastalıklara ışık tutabileceği aktarıldı. Araştırmada, elde edilen verilerin, işitme, görme ve bilişsel işlem gibi beyin işlevlerinin, geleneksel beyin görüntüleme cihazları dışında "bugüne kadarki en eksiksiz resmini" sunduğu belirtildi.

İLERİYE DOĞRU ATILMIŞ BÜYÜK BİR ADIM  UCL Medikal Fizik ve Biyomedikal Mühendisliği'nden çalışmanın yazarlarından Dr. Liam Collins-Jones, yaptığı açıklamada, "Yeni yöntem, kafa derisinin altında kalan tüm dış beyin yüzeyinde neler olup bittiğini gözlemlememizi sağlıyor. Bu ileriye doğru atılmış büyük bir adım. Farklı bölgeler arasındaki etkileşimleri tespit etme ve daha önce bakmayı bilmediğimiz bölgelerdeki aktiviteyi saptama olanaklarının önünü açıyor." ifadelerini kullandı. Collins-Jones, bunun, bebek beyninin çevresiyle etkileşime nasıl girdiği konusundaki anlayışı geliştirebileceği, bunun da yaşamın erken dönemlerinde nöroçeşitliliğe sahip çocuklar için verilecek desteğin optimize edilmesine katkı sağlayabileceğini kaydetti. Birkbeck Üniversitesinden çalışma ekibinden Profesör Emily Jones ise bu çalışmada geliştirilen ve test edilen teknolojinin daha önce MR tarayıcının sınırları dışında gözlemlenemeyen beyin süreçlerinin daha iyi anlaşılması yönünde bir adım olduğunu vurguladı. Araştırma bulguları Imaging Neuroscience dergisinde yayımlandı.

Kanada'da bilim insanları, kişilerin ses kayıtlarını analiz ederek hipertansiyon (yüksek tansiyon) tespit edebilen bir yapay zeka yöntemi geliştirdi. Bu yenilikçi uygulama, kadınlarda yüzde 84, erkeklerde ise yüzde 77 doğruluk oranıyla hipertansiyonu erken aşamada belirleyebiliyor.